VOV4.M’nông: Ta Phú Yên (kâng n’har đah n’gor Gia Lai n’hanh Dak Lak) geh ntrong kan tăm bri dŭt săk rnglăy, dơi kơt dŏng đah ăp ntŭk ta Tây Nguyên. Ntrong kan tă bah Ntŭk ntrŭt nsôr pah kan tuch tăm ngih dak tâm rgop đah ăp ntŭk kan geh tât n’hanh n’gor Phú Yên mbơh ƀư tâm 2 năm bah năp. Trong ƀư aơ ntơm ƀư rgâl nău wât bah nuĭh ƀon lan, nkre kơl n’gor Phú Yên pơk hvi rnoh neh tăm bri si têh aƀaơ hin n’hanh tâm rgŏ năp.

          Tâm 2 năm 2020-2021, Ntŭk ntrŭt nsôr pah kan lŏ mir n’gor Phú Yên tâm rgop đah Ntŭk Mĭn njêng wăng sa Lâm nghiệp ƀư tĭng nău “Ndâk njêng ntrong kan tăm bri sŏk si têh đah ntil tơm keo lai dơi kơp dơn” ta ăp xă dŭt jêr jŏt kơt xă Xuân Quang 2, nkuăl Đồng Xuân; ăp xă Cà Lúi, Sơn Hội n’hanh Sơn Phước, nkuăl Sơn Hòa, đah dĭng lĕ rnoh neh 90ha. Tơm ntil dŏng lah ăp ntil keo mhe dơi kơp dơn geh AH1, BV75. Nkôp đah tăm bri way ơm, săk rnglăy wăng sa bah ntrong kan aơ dơi uănh lah tâm ban n’hanh geh dŭt âk lơn. Nkô̆ nău knơm n’hŭch rnoh ntil tăm, hŭch prăk nar tăm, phân poh, mât chăm...

Âk nuĭh ƀon lan ta n’gor Phú Yên râng ăp nău nchrăp ƀư ntrong kan tăm bri si têh rnôk mhe ntơm râng dŭt rvê. Yor tĭng nuĭh ƀon lan, Năm gay sŏk tơm si têh jŏ n’hanh nău mô lap âk. Nĕ lah mô hŏ kơp rơh dŭt năm way mih phŭt, tơm keo chôt pă jêng âk nuĭh rvê. Wa Trần Tâm, gŭ thôn Phú Sơn, xă Xuân Quang 2, nkuăl Đồng Xuân an gĭt, pơng râng tăm bri si têh đah rnoh neh 2,7ha. Tơm tăm lĕ du năm dôl hun hao uĕh, dơi chŏl duh n’hanh rdâng đah sial jêng dŭt đăp mpăn:

          “Aƀaơ mât chăm di kỹ thuật tơm hun hao ngăch. Lah nsum neh bah rnăk wâl gâp tơm keo hun hao uĕh, ăp ntŭk êng tơm têh lơn n’hanh prêh bah 4 tât 5 m mô geh đêt ntơm du năm. Gâp tăm tơm geh săk rnglăy, bah kơi aơ tăch khlay lơn tơm way ơm, bah kơi aơ tăch geh khlay”.

Mpôl pah kan Ntŭk ntrŭt nsôr pah kan tuch tăm ngih dak uănh nđôi ntrong kan way tơm si têh đah ntil keo lai.

          Wa Nguyễn Văn Khương, Groi Kruanh UBND xă Xuân Quang 2, nkuăl Đồng Xuân an gĭt, lam xă geh 14 rnăk râng tăm bri si têh đah rnoh neh 30ha. Tơm hun hao dŭt uĕh, yor rĭ âk nuĭh ƀon lan lĕ mbrơi mbrơi rgâl nău mĭn mpeh tăm bri si têh. Gay ntrong kan tăm bri si têh hun hao nâp nâl, UBND xă Xuân Quang 2 lĕ đă cán bộ tâm rgop ntŭk kan ntrŭt nsôr pah kan n’gor uănh nđôi nău hao jêng bah tơm keo. Aƀaơ, ntil keo AH1 lĕ tăm ngăch hao jêng rlău 1,5 tơ̆ tơm keo way ơm:

          “Kônh wa hôm e jêr jŏt tay lah mông nar, mô srêt, sŏk kăl way jŏ 8 tât 10 năm, kônh wa ta aơ knŭng 5 năm lah sreh. Jêng rgŏ jă konh wa lah săk rnglăy ntrong kan tăm si têh aơ he tăch si khlay lơn. Ƀon lan nsrôih rgŏ jă kônh wa m’hâm ƀư uănh lah săk rnglăy ntrong kan aơ nkôp đah săk rnglăy ntrong kan êng”.

          Wa Nguyễn Hoàng Tiệp, cán bộ Viện Khoa học Lâm nghiệp, Chủ nhiệm ntrong kan tăm bri si têh đah ntil keo lai an gĭt, srêt tăm bri si têh ƀah dŭt âk nkôp đah keo tăm way ơm. Lah tơm tăm săk jêng uĕh, bah 7 tât 8 năm mbra geh rlău 200 mét khối, du ha:

          “Ntrong kan aơ rnoh mbâl lah 1660 jêng lah 2m x 3m, kônh wa dơi tăm ƀah 2.5m x 2.5m. N’hêl na nê̆ đah nkual miền Trung plơ̆ sĭt lah kônh wa 3000 tât 4000 tơm/ha. Jêng bu rwăt tơm ntil thuk tăm 3 tât 4 năm jêh nĕ sreh dâl. Yor rĭ ntrong kan aơ êng da dê. Lah kơt nô tăm mbâl, tăm ngăch kơt nĕ săk geh đêt lah ngoăy, neh ngăch sât blak lah 2, tal 3 tay lah ntil ranh dŭt dơh geh bu tuh. Nău ntrong kan tăm bri si têh đah ntil keo lai ntrong kan rgâl lĕ rngôch”.

Wa Trần Tâm, xă Xuân Quang 2, nkuăl Đồng Xuân râng nău nchrăp tăm bri si têh.

          Ta n’gor Phú Yên, nuĭh kan nău kan tăm, mât chăm bri nar lơ khar mpêt, ngăn lah tâm lvang tăm, sreh. Nău hun hao tăm bri si têh mbra n’hŭch rnoh neh tăm keo, n’hŭch âk nuĭh kan rnôk tăm, sreh keo. Nău hun hao tăm bri si têh, ndơ geh mbra rhŏ an nău ŭch si nkra njêng tâm dak kơt lam dak, n’hŭch nău sŏk kăl si bah tâm bri hon êng, bah nĕ rgop mât njrăng bri, mât njrăng ntŭk ntô. Groi Giáo sư, Tiến sĩ Lê Quốc Thanh, Kruanh Ntŭk ntrŭt nsôr pah kan tuch tăm Ngih dak an gĭt, ntrong kan tăm bri si têh đah ntil keo lai ta n’gor Phú Yên ntơm hun hao dŭt uĕh, ntŭk ntô n’hanh nuĭh ƀon lan râng ntrôl kan an ntrôl dăng kơt dŏng khoa học, kỹ thuật an mât chăm tơm keo:

          “He an tăm ƀah, ŭch dơi geh ngăch hao jêng ngăch ri an tăm, jêng lah an geh phân poh. Ta năp đaơ he tăm bri mô geh nău mĭn poh phân, yơn ta aơ lĕ poh ri kuăl lah way tăm. Bah meng nĕ, ăp trong mât chăm ntop kơl kỹ thuật muih, jik, sreh n’ging, rmăl. Bôl mhe tăm du năm, yơn saơ tơm dŭt tâm ban n’hanh hao jêng, hun hao uĕh, mpôl hên mĭn ntrong kan aơ nsĭt tay săk rnglăy âk tâm ăp năm tât”.

          N’hêl na nê̆ an saơ ntrong kan tăm bri si têh ta Phú Yên dôl ntơm nsĭt tay săk rnglăy ngăn ngên. Ntrong kan aơ dơi pơk hvi ta Tây Nguyên, rnoh neh bri ntêm nkrem hôm e âk, nkre mkra nău nuĭh pah kan, ntop hao nău geh an nuĭh ƀon lan, nkre dơi rgâl uĕh ntŭk ntô neh ntu si glê.

                    Nuĭh rblang: Y Sưng Phê Ja