VOV4.Mnông: Ndrel đah mbah rhơn ăp nu\ih [on lan soaih dăng lăng ngăch n’hanh mâp âk nău lap tâm năm mhe, wa Yblih Mlô (aê Miêo), Kruanh [on Pưk Prong, xă Ea H’ning, nkuăl Chư Kuin hôm nti ăp oh nô nu\ih rnoi mpôl đêt mô prêng nti trong [ư sa, trong nkra njêng gay wa\ng sa rnăk wâl nar lơ hun hao: “Lam neh dak Việt Nam, ăp rnoi mpôl oh nô ndrel soan ndrel nuih n’hâm, tâm kơl ndrel ăp nău. Ăp oh nô nu\ih yoăn chin ndrel tâm kơl, nt^m an ăp oh nô nu\ih rnoi mpôl đêt kơt t^ng ăp nău blău ơm, nău wât ma khân pơng le\ dơi ntêm. Ăp ntil he an nti ri mơ dơi g^t, mơ dơi [ư”.

            Bâh geh Đảng n’hanh ngih dak kơl an, nt^m nti [on lan [ư t^ng ăp nău kan wa\ng sa, tăm tơm công nghiệp kơt cao su, cà phê, nău rêh bâh [on lan nu^h Xơ Đăng ta thôn Giang Lố 1, xấ Loong, nkuăl Ngọc Hồi, n’gor Kon Tum, le\ geh âk nău rgâl mhe. [on lan ta aơ le\ to\ng ndơ sa, ndơ nsoh, âk rnăk le\ geh do\ng khoa học kĩ thuật tâm nău pah kan jan sa hun hao [ư sâm geh. Bu ranh [on A Vây, thôn Giang Lố 1, xã Sa Loong, nkuăl Ngọc Hồi, n’gor KonTum, rhơn nkoch.“Năm ba năp nơh, gâp saơ nău rêh bâh [on lan he ta aơ le\ mbơm oi hôm. Tâm năm mhe aơ gâp u\ch n’hao nău pah kan jan sa, tăm tơm công nghiệp, ku^h ntu rong ka, rong sur gay ma nău têh ăp nar lơ ma to\ng ăp, ăp rnăk hơm răm đăp mpăn lơn. Bâh geh Đảng, ngih dak mât kơl, kơl an gâp u\ch [on lan ta [on geh n’hao tay nău pah kan jan sa, tuch tăm mât rong, joi g^t  nău kan trong kan mhe. Di rơh năm mhe, gâp dăn mbah rhơn tât [on lan, mom ndăm, kon sau tâm thôn [on ngăch dăng, hơm răm, đăp mpăn, hun hao n’hanh ueh lăng”.

Jêh du năm khai hoang, ndr^ch lo\ dak ta [on Pi Nao, xă Nhân Đạo, nkuăl Dak Rlâp, n’gor Dak Nông le\ dơi rek mpreh săk play. Wa Điểu Kbang, kruanh [on Pi Nao an g^t, knơm cán bộ du\t n’hâm nt^m kỹ thuật srih tăm n’hanh mât chăm jêng săk geh 7 tấn/ha, âk ngăn bah sa ơm tât a[aơ, bah năp tết nguyên đán, kônh wa le\ ndăn srih tăm an băn khay. Tâm năm tât, kônh wa hôm cho\l [ư tay pơk hvi rnoh neh bah 13 ha hao 18 ha, gay boh ba hao geh, mô hôm geh rnăk ji ngot: “Tâm năm tât, [on mpôl hên mpo\ng khai hoang tay ndr^ch dơi [ư lo\ gay tâm pă an ăp rnăk mô geyh lo\ mô lah rnăk ach o mô to\ng ndơ sa. Bah năp đaơ, mô geh nău blău, mô g^t trong [ư lo\ ri săk geh mô âk, 1 sào geh nklăp 3-4 tạ dơm kônh wa a[aơ nar lơ g^t kơt do\ng khoa học tâm tuch tăm jêng pah kan kan jan sa âk. Bah năp tết way ơm kônh wa ndăn [ư an jêh, gay ơm băn khay, ơm băn dak mih gay srih tăm tơm”.

Năm ba năp nơh, xã Yang Tao, nkuăl Lak, n’gor Daklak, le\ geh nau mpo\ng nkual [on lan mpeh rnoh pah kan. Ua\nh năl nău rdâk njêng nkual [on lan mhe an geh nău nău rêh nu^h [on lan, xã le\ pơk tay âk nău kan hun hao wa\ng sa, kơt lah rong ndrôk, tăm mblăng, [ư tay nău kan mon uk kơl an nău pâl nđaih. Lah ntu\k geh âk nu^h [on lan rnoi đê| gu\ rêh, nkre lah ta nkual pâl nđaih Hồ Lăk, xã Yang Tao le\ n’hao nău kan way ơm bâh [on lan gay ma pơk luh du ntrong hun hao wa\ng sa mhe. Wa Y Thiêm Kuan, kruanh UBND xã Yang Tao an g^t.“Nău ntoh lư bâh xã Yang Tao lah a[aơ [on lan hôm nha mât nău kan mon uk, bâh ne\ le\ ăp nar lơ ma geh âk nău mât kơl bâh năch pâl nđaih tâm n’hanh bah dih n’gor. Âk năch dak bah dih le\ joi tât nău ueh mpeh nău way ơm bah [on lan Bu nong. Xã dôl nsrôih mât nău kan mon uk n’hanh kơl ăp nu^h nghệ nhân gay ma nta tay nău geh an [on lan bâh nău geh âk năch tât pâl rlưn. Năm 2019, xẫ an lor 2 nău lah hun hao wa\ng sa an nu^h [on lan, tâm ne\ du\t u\ch ua\nh tât nău [on uk. A[aơ xã le\ ntêm rnoh neh 3 rbăn mét vuông gay ma [ư ndơ nchrăp [ư ntu\k mon uk”.

Ôi nar 2 Tết, yuh Bùi Thị Kim Mai, thôn 5, xă Hoà Thuận, nkual [on têh Buôn Ma Thuột, n’gor Dak Lak, le\ rwach ndơ biăp djôt hăn chợ tăch. Tâm năm e, ndrơng ndơ biăp le\ djôt s^t an rnăk wâl yuh ntop nău geh âk, kơl yuh năp tâm nău rêh n’hanh m^n săm ji an sai. Năm mhe aơ, yuh mpo\ng u\ch rnăk wâl ngăch dăng, tăch ndơ lap an khlay gay nău rêh đăp mpăn lơn. “Ăp năm kơt ne\, rlu nar ngoay dơm, nar 2 lah hăn hôm, ndơ tăch dơi ngăn. Săk gâp nơm mpo\ng le\ năm [ư sa an geh, ueh lăng”.

Ua\nh tay du năm ba năp, wa Y Tó Bkrông, ta [on Tơng  Jú, xã Ea Kao, nkuăl [on têh Buôn Ma Thuột, n’gor Dak Lak, du\t tâm di đah ăp ntil ndơ rnăk vâl le\ dơi geh [ư. Wa rhơn, ăp nău nchrăp kan tâm năm le\ geh [ư ueh, rnăk vâl le\ geh nkra [ư ngih jay têh ueh lơn. Tâm nău ntoh n’gôr vơt năm mhe, wa le\ geh nău nchrăp pah kan jan sa, prăk pah kan đah ăp nău m^n u\ch ueh.“Nău rêh ăp nar lơ ma đăp mpăn, ăp năm saơ lơ ma ueh lăng lơn đah năm ơm. Gâp rvăt năp ăp ntil ndơ máy mok kơl an nău pah kan jan sa ta rnăk vâl, nkra tay ngih jay an ueh gay ma vơt têt năm mhe. Lôch ne\ gâp nchrăp ta yan pah kan mhe, hăn ta mir [ư neh lôch ne\ to\ djrah an tơm cà phê”.

Thôn Đa Huynh, nkuăl têh Đinh Văn, nkuăl Lâm Hà, n’gor Lâm Đồng geh rlău 80% rnoh nu\ih K’ho. Năm bah năp, âk rnăk tâm thôn le\ janh rgâl ntil tơm tăm, nsrôih tăm tơm dâu mât ndru\ng brai n’hanh mât rong, rgâl hao wa\ng sa rnăk wâl. Yuh Ka My, ta thôn Bồ Liêng an g^t, wa\ng sa hun hao, nău m^n g^t wât geh nău rgâl ueh, rnăk wât wơt tết way ơm ueh lăng, răm m’ak: “Nău rêh nkôp đah năm bah năp ri le\ geh nău rgâl yor kônh wa le\ g^t [ư sa hôm. Bah năp đaơ kônh wa sa lor trok bah kơi, tăch lor tăch bah kơi, kơp tât yan mơ ngêt sa to\ng ăp, hôm a[aơ le\ hun hao âk hôm. Kônh wa le\ gơih rgâl ntil tơm tăm. Rgâl lo\ ba du yan săk geh mô âk an tăm tơm dâu mât ndru\ng brai, tăm biăp bum ăp ntil jêng wa\ng sa le\ hun hao. Jêh ne\ [on lan a[aơ le\ geh trong bê tông, hăn nsong dơh, ngih wâl dơi nkra ueh jêng le\ dơh an nu\ih [on lan ăp ntil. Lơn lah, yor nău m^n le\ rgâl hao bah năp du\t âk jêng ntu\k aơ le\ mbrơi mbrơi uănh khlay tết âm lịch, ăp jay [ư rlu rlău n’hanh pâl răm, mông nar năm mhe ta [on lan du\t răm m’ak n’hanh ueh lăng”.

Nar bôk năm mhe, wa Angưm hăn khâl, rhơn tết đah le\ rngôch rnăk vâl tâm [on Plei Alik, xã Kdang, nkuăl Đăk Đoa, n’gor Gialai. Đah nău kan lah nu^h kan ndrel tâm nău wa\ng sa, wa u\ch rgo\ jă nu^h [on lan tâm [on tât râng do\ng bảo hiểm y tế kan êng, gay ma mât đăp mpăn săk soan kơl an nău pah kan jan sa.“Le\ rngôch ăp rnăk tâm thôn an geh rvăt bảo hiểm y tế gay ma dơh tâm nău ua\nh săm ji. Đah ăp rnăk ach o r^ ngih dak pă an hôm, rlău ma nău rvăt bảo hiểm. ngih jay an geh mât kloh ueh aih, rêh tâm rnglăp. Kop ji rdeng săm ta ngih dak si, ta xã mô dơi săm r^ săm ta nkuăl lôch ne\ ta ntu\k kan ba lơ. Mô dơi njo\m an ji ngăn mơ d^ng rdeng săm ta ngih dak si. Geh săk soan dăng r^ mơ dơi [ư le\ nău kan”.

Nô Rơ Châm Nguưr lah nchih nău ta Ban truyền hinh nău ngơi rnoi đêt, VTV5. Tâm âk năm bahnăp, nô le\ tât âk [on lan ta nkual jru ngai gay nkoch nu\ih ueh kan ueh tâm nkra njêng n’hanh mât ndray văn hoá rnoi mpôl đêt, nô mpo\ng tâm năm tât mbra geh săk soan ngăch dăng gay lôch ueh nău kan bah nơm: “Tâm năm 2019, gâp geh âk rơh pah kan tât ăp [on lan nkual jru ngai. Gâp djôt dơn, nkoch ăp nu\ih ueh, kan ueh, yơn ntrong kan nkra njêng mhe, nkoch an le\ rngôch ăp nu\ih ndrel g^t. Nkre mpo\ng kônh wa ta ăp [on lan nar lơ kơt do\ng công nghệ mhe an nkra njêng gay geh săk rnglăy, mât ueh jâng nsan lo\ mir bah nơm. Gâp mpo\ng ăp nău nchih ntuh rup bah gâp mbra ntru\t tât kônh wa, kơl kônh wa wât ueh lơn nău mât ueh ndơ rnoi mpôl đêt n’hanh ăp ntil văn hoá nghệ thuật, lễ hội way ơm, nău kan way ơm kơt cheh tanh, tanh wêl dông n^r n’glơi an rơh bah kơi”.

Năm mhe le\ tât đah ăp rnăk vâl, ăp thôn [on bâh Tây Nguyên. Aơ lah rnôk gay ma [on lan ta ăp thôn [on ndrel gu\ nsum, nchră an ăp nău kan ta năm mhe. N’hanh aơ lah rnôk ma ăp nu^h bu ranh [on, kruanh thôn, nu^h geh nău knơm n’hao nău dơi kan bâh nơm tâm nău rgo\ jă, nu^h [on lan [ư ueh jăp ăp nău ntru\nh, nău kơl bâh Đảng, ngih dak, tâm ban kơt nău nsrôih lơn tâm nău pah kan jan sa. Wa Yhăn, Bí thư chi bộ [on Plei Klót, xã Kon Gang, nkuăl Đăk Đoa, n’gor Gialai nkoch.“Lah Bí thư chi bộ [on Plei Klot, gâp hôm nha way rgo\ jă [on lan nsrôih pah kan, [ư ba, mir , cà phê. Bôl ma năm mhe nơh rnoh khlăy cà phê mô khlăy, yơn mô ne\ ma jăng dơm mir tơm, an geh nsrôih mât chăm cà phê an ueh, an geh nău knơm rnoh mbra khlay tay. Rđil đah ntơm nơh [on lan le\ geh âk nău rgâl mpeh nău pah kan, nău rêh jêng. Năm 2019 aơ [on lan nsrôih lơn tay gay ma nău  rêh hơm răm, đăp mpăn, dơi mât kơl an oh kon hăn nti kơl ueh an nău rêh jêng [on lan. Di rơh tết 2019 gâp dăn njoăl nău rhơn vơt năm mhe ueh răm, đăp mpăn, săk dăng lăng ngăch, tâm rnglăp, pah kan hun hao”.

            Nu^h rblang: Thị Đoắt- Y Sưng