VOV4.M’nông: Âk ƀon tâm nkuăl Tây Nguyên, ngăn lah kuăl jru, nkuăl ngai, nau tâm gŭ ur sai ơm ndrel tâm bĭch ur sai êp dak mham hôm ơm. Nau aơ mô êng ƀư jêng nau khuch tâm nau rêh, văng sa, ma hôm khuch ngăn tât nau ueh bah rnoi nŭih. Kon se mhe têh hŏ ân gŭ ur sŏk sai, deh kon ri brêt rgay, Kon kônh, kon yơ tâm gŭm, deh ngăn kon mô ueh, mô jêng. Bah năp nau aơ, lơ 14/4/2015, Thủ tướng Cính phủ hŏ ntrŭnh nau ntrŭnh mrô 498/QĐ-TTg ân ƀư bôk nau kan “N’huch nau tâm gŭ ur sai hôm kon se ndrel tâm gŭ êp dak mham tâm nkuăl rnoi mpôl đê̆ lvang năm 2015-2025”. Hŏ 7 năm ntrŭnh, tơn nau tam bah nau kan aơ ê geh âk.

Nŭih bu ur nsoh ao ôch, sŏk kât prêh, săk rgay dôl ma kŭnh sŭnh ŭnh năk. Tâm nkơi dôl ma bă kon, du đah ty ri dôl ma nchah njao. Tâm njao kŏ hôm du hê kon se nklăp 3 năm dôl ma nhĭm đŏng. Lŏ geh 2 hê kon se đŏng dôl ma gŭ tâm êp bêl lĕ sat lăk tâm nklang ngih. Ngih ndâk ma kđar, luh nar ri chrat jur lăp tâm ngih, ƀư mpơl duh nar lăp tâm ntŭk dôl ma n’gon piăng. Ơh nau phung hên, uănh uănh, jêh ri n’guh bôk. Yuh lah Thị Mị. Păng mô blau ngơi yoăn ôh. Păng gŭ sai rnôk 14 năm, rnôk aơ geh 4 lông kon hôm. Tâm ăp rnôk deh kon, Mị knŭng deh êng du hê tâm ntŭk chun sai păng ndâk êp meng mir. 6 tŏ deh kon, rŏng geh 4 nŭih. Thị Mị nkoch “Gâp mô hôm ŭch deh kon tay ôh. Yơn sai gâp đă deh, ri dĭng gâp deh dơm. Yor lah gâp mô blau nau gay ma bah ân deh ôh”.

Nau rêh tâm kơt ma yuh Thị Mị geh âk ngăn tâm thôn 14, xã Cư Kbang, nkuăl n’har bri Ea Súp, n’gor Dak Lak. Ea Súp geh âk rnoi gŭ rêh ngăn, rnoi Rđe, Jraui, Bana, Bunong tâm ntŭk, rnoi Yoăn, Mông, Thái, Tày...tât gŭ tâm aơ jêh rnôk neh dak geh đăp mpăn. Wa Hoàng Thị Châm, cán bộ jrâu kan UBND xã Cư Kbang mbơh: Knŭng ntơm bôk năm 2020 tât rnôk aơ, thôn 14 hŏ geh 4 nŭih gŭ sai sai ơm. Bu ur ta aơ deh kon tal 4 lah âk ngăn:

‘Hôm ơm nau lah nŭih bŭn mô ŭch hăn khám rnôk bŭn. Jêh ri deh êng tâm lŏ, tâm chun ma mô hăn tât ngih dak si gay ma deh ôh. Lŏ mô geh ndơ sa, ndơ nsoh ân ma kon. Kon nơm deh luh, mô geh kơt bu ôh, yơn lah hôm deh mro dơm”.

Du hê nŭih gŭ sai ơm ngăn tâm bôk năm aơ ta thôn 14, xã Cư Kbang, nê lah Vừ Thị Thám, gŭ sai tâm khay 2 năm 2021, rnôk aơ dôl ma bŭn tât khay tal 5. Rnôk phung hên tât ngih, kon se ê tât 15 năm aơ gŭ tâm nâm tơm play vai ndrel ma băl păng, jêh ri uănh tâm điện thoại gơm êng. Saơ ngăn phung hên, dĭng lĕ khân păng mô hôm janh ngơi, janh gơm. Thám hŏ rlu nti bah rnôk aơ 2 năm, rnôk mhe nti jrây 5. Gŭ sai yơn mô geh đăng kí kết hôn. Bŭn geh 5 khay ê mâp du tơ̆ hăn ngih dak si xã gay ma khám:

“Yor lah gâp mô ŭch hăn nti. Oh nô hên âk ngăn, ri me mbơ̆ đă lơi nti. Mbơ̆ gâp lah geh 2 oh hăn nti lah dơi hôm, ri ma lơi nti rong oh gâp. Ma gâp gŭ sai tâm rnôk khay 2 nơh hôm, mô geh hăn đăng kí ôh”.

Yuh Hoàng Thị Si, nŭih ƀư nau kan mpeh rnoh nŭih tâm xã Cư Kbang, tâm thôn 14 mbơh: Ur sai A Sin geh âk ngăn ngăn tâm htôn nê tât 13 nŭih. Kônh ra ta aơ mĭn lah, lah âk kon ri mra geh âk ndơ, ri ma geh nŭih deh ntơm 6-7 nŭih kon ngăn. Ntă ur sai ê geh kon bu klô ri deh ân geh. Âk kon bu klô lơnh ma ueh:

‘Tâm nau nkoch mbơh mpeh nau mô ân gŭ ur sai ơm ri jêr ngăn. Nŭih ƀon lan âk ngăn lah nŭih mô blau nau yoăn, bu mô gĭt. Rnôk ma nkoch nau ri bu n’guh bôk, bu lah gĭt, jêh ri lah kơt nê dơm, bu mô geh anu djăt nau ôh”.

Nô A Lềnh, tâm êp ƀon Ea Uôn, xã Cư Pui, nkuăl Krông Bông, n’gor Dak Lak. Ngih păng ntă ma tôl, mpir ma gặch, hvi ê tât 16 mét vuông. Ngih mô geh du ntil ndơ ơm, knŭng du mlâm nsưng bĭch êp ntŭk n’gon piăng. Jêh ri payh, yeh, chŭk ndrel ndơ hăn nsong tâm bri ân lă lêng êp ngih. Năm 2013, A Lềnh gŭ Vàng Thị Phượng. Rnôk nê Lềnh 16 năm, hôm Phượng 13 năm. Năm 2019, Phượng bŭn kon tal 3 ri tŏng năm hăn UBND xã đăng kí kết hôn ndrel ƀư săm ƀŭt khai sinh ân kon.

A Lềnh nkoch: Năm e geh nŭih tâm ƀon ân manh 5 sào neh fay ma tăm bum, rlau 10 khay mât chăm, geh tăch 17 rkeh. Bar hê ur sai sŏk 12 rkeh gay ma rvăt kon be rong. Rnôk aơ ndrôk dôl ma bŭn. Mô geh mir, mô geh lŏ, ma rnăk vâl geh du mlâm ndrôk dơm. Ngih 5 nŭih sa ri knŭng kâp tâm nar hăn kan bah Lềnh. Lĕ năm aơ, bu hăn nkuăl ƀon têh sĭt tâm ƀon. Bu leo srê Covid-19 sĭt đŏng. Xã geh ntoh srê, mô dơi hăn kan lôch ma khay. Nau rêh lơn ma jêr, âk khay nô Lềnh hăn kan, ƀư mir ân ma bu ri geh đê̆ dơm:

‘Bar hê aơ, du hê jrâu 1, du hê nti mẫu giáo. Rnôk aơ ngih hên mâp nau jêr ngăn, mô geh ndơ sa. Ndrel ma, rnôk aơ oh nô hăn pâl ƀăng ri bar hên ur sai hên hăn nsum. Tât măng 6-7h ri sĭt tât ngih. Bar hê ur sai hăn tăch geh 200 rbăn, sĭt rvăt phe sa geh prăm prao nar”.

Đah yuh Vương Thị Nhung, Kruanh rmôt kan bu ur ƀon Ea Uôn, mbơh: Ea Uôn geh 328 rnăk, đah rlau 2000 nŭih. Nau văng sa ta aơ mô ueh ngăn, ăp rnăk lah ach o, êp ach o da dê. Lĕ ma ƀon kŏ geh rlau 50 nŭih ur sai tâm gŭ rnôk ê tât năm. Tâm năm 2021 aơ geh 2 ur sai tâm gŭ ơm đŏng. Ăp ur sai ta aơ ri geh 4 kon da dê. Hŏ ach o, lŏ âk kon, lơn ma ach o ngăn:

‘Âk rnôk hên nkoch trêng, lŏ đă ur khân păng hăn chê̆ kông mô lah mô hôm ân bŭn. Âk nŭih i sai khân păng ri nuih, lah n’ăp ma nơm nkre”.

Groi Giáo sư, Tiến sĩ Buôn Krông Tuyết Nhung, Groi Giám đốc Ntŭk kan Khoa học Xã hội ndrel Nhân Văn Ngih săm ƀŭt Đại học Tây Nguyên dôl ndrel ăp nŭih pah kan nsum mĭn bôk nau kan Khoa học mpeh nau tâm gŭ ur sai bah ơm ndrel ur sai tâm dăch dak mham, ân lah:

‘Ăp nŭih hăn nkoch trêng Luật tâm gŭ ur sai ndrel rnăk vâl ngăn lah cán bộ rnoi yoăn. Hôm rnoi mpôl đê̆ tâm ƀon lan nê ri mô geh âk ôh. Ta aơ njêng nau mô geh tâm ban tâm nau nkoch trêng, ri mhâm blau ma kônh wa bu gĭt. Nau kan aơ nơm ân geh uănh tât nau dôl ma geh, nau dôl ma hôm tâm ntŭk nê dŭm âk păng dôl geh. Gay jêh ri nơm uănh kơp luh nkô̆ nau tơm bah păng lah mhâm nau? Nơm ân geh n’hao nau gĭt rbăng đah nau n’hao nau kan nkoch trêng, mbơh nau. Tal bar đŏng lah leo nau geh jêng bah nau kan tâm ntŭk gay ma nkoch mbơh bah nkuăl. Nŭih nchih nkra ân ndâk nau kan ri ân lah nŭih geh nau blau nau gĭt tât nau kan, nau vay ơm bah rnoi nŭih, mpeh nau vay. Tâm nê ân geh nkah tât nau tam njrăng rgop nsum đah ăp nŭih kan khoa học ma hôm lah nŭih gĭt tât nau kan ngăn đah ăp nŭih ntĭm nti gay ma ndâk nau ƀư ân tâm di đah ăp nkô̆ ƀư”,

Du nau ngăn lah n’gâng kan ăp xã, ăp nkuăl tâm Dak Lak ê geh dơi rklaih du ntŭk ma nŭih tâm gŭ ur sai hôm năm kon se geh tâm nkuăl nơm tĭng nau ntrŭnh đă mrô 110 lơ 24 khay 9 năm 2013 bah Chính phủ. Khân păng dah ma lơh chuêl, mô njrăng uănh rnôk ân tât ma nŭih me kon se nê tât năm hăn đăng kí kết hôn. Yor nau aơ hŏ njêng âk nŭih me kơt lah oh Thị Mị, ôi, măng knŭng gŭ tâm ngih, tâm năk, săk ri bă kon, ty ri nchah njao. Mô ueh tâm nau rêh, mô m’ak tâm nau n’hir kon./.

Nŭih rblang: H’Thi