VOV4.M’nông: Tâm âk nar aơ, kônh wa tâm ăp [on lan Tây Nguyên dôl ma tâm rnôk vơt năm mhe Kỷ Hợi 2019 yơn koư mô dơi chuêl ơm nau nchrăp ân pah kan jan sa mhe đah âk nau u\ch. Nu\ih [on lan tâm Lơ 3 Tết ho\ nchrăp luh mir, mât chăm ân yan tuch tăm mhe. Bôk nau ntuh nar aơ, phung hên jă kônh wa ndrel rmôt nu\ih nchih nau tâm mâp ndrel djăt nau u\ch bah kônh wa ăp [on ta Tyâm Nguyên tâm nar bok năm mhe, ko\ kơt lah ăp nau nchrăp ân rnăk vâl, nsum mpôl tâm năm 2019.

Nar bôk năm mhe, nô Đinh Vên, Groi kruanh Hội nông dân xă Đăk Djrăng, nkuăl Mang Yang, n’gor Gia Lai ntơm hăn kan. Năm mhe rlău, lo\ mir bah nu\ih [on lan tâm xă mô geh dơh an trôk nar, rnoh khlay ndơ. Ntơm năm mhe, nô Vên mbra nsrôih rgo\ jă gay nu\ih [on lan rgâl nău m^n, trong [ư n’hanh rgâl ntil tơm tăm an tâm di:

Năm 2018 cà phê mô geh yor mih âk jêng tiêu, cà phê roh, tiêu kh^t âk đo\ng. Năm aơ kônh wa he nsrôih mât chăm cà phê an ueh, kônh wa nsrôih ntuh kơl tăm tay chanh rse gay geh tay, so\k tay prăk ma he le\ roh tâm năm mhe rlău, an nsrôih [ư, mô ntlơi lo\ mir. Năm mhe dăn mbah rhơn kônh wa dăch ngai ngăch dăng, gơih pah kan [ư sa, mât chăm cà phê, tiêu an ueh, tâm rnglăp du nuih n’hâm, mô [ư tih, mô dơi manh prăk ndal, an nsrôih [ư sa gay nău rêh hơm răm ueh lăng.

Rnăk Wa Y Danh Niê, ta [on Knia 3, ẵa Ea Bar, nkuăl Buôn Đôn geh 1,3 ha cà phê tăm nsum ma tiêu ndrel bơi tata 5 sào lo\ dak. Năm mhr rlau păng geh 4 tấn ba ndrel 1,2 tấn tiêu. Cà phê dôl tâm rnôk hao jêng mhe yor ri ê geh play. Jêh âk nar rhơn sa tết, rnăk wa Y Danh ho\ ntơm tâm yan mât chăm ân mir cà phê, tiêu bah rnăk vâl đah nau u\ch tâm du năm mhe pah kan geh rnoh, geh âk:

Bah năp tết ri rnăk vâl hên ho\ to\ cà phê geh 2 tơ\ hôm a[aơ tât têt hôm ri lo\ rgum to\ dak ân cà phê, tiêu. Năm aơ, rnăk hên u\ch mir cà phê, tiêu bah nơm hun hao ân jeneg ueh, luh kao, kơn play âk, ana geh rnoh. Ko\ u\ch rnoh rvăt năm aơ geh prêh lơn gay nau rêh rnăk vâl đăp mpăn lơn rđil đah ăp năm”.

Mhe luh gu\ êng geh 5 năm, geh kon jêt, rnăk wâl nô Nay Tiêl (deh năm 1989), hôm e rnăk ach o bah [on Bui, xă Nghĩa Hưng, nkuăl Chư Pah, n’gor Gia Lai. Yơn lah, ur sai nô Tiêl du\t gơih [ư sa gay nsrôih rklaih ach o tâm năm mhe aơ:

Rnăk wâl geh 3 sào lo\ srih tăm n’hanh mô geh mir cà phê jêng nău rêh du\t jêr jo\t. Năm 2018, yor duh phang, jêng rnoh neh ba roh dơm, gâp knu\ng geh 20 bao ba. Ba aơ knu\ng to\ng sa tâm năm. Năm 2019, gâp nchrăp mbra joi du ntil ba mhe săk geh dơi rdâng duh phang. Gâp mbra n’hao srih phân an ba, joi trong ndơ\ tay dak tâm lo\ gay ba săk geh âk. Rlău ma ne\, gâp n’hanh ur mbra joi nău kan đăp mpăn gay geh le\ tâm yan mih n’hanh yan wai, hun hao wa\ng sa rnăk wâl tay. Gâp mpo\ng nău rêh bah rnăk wâl gâp mbra mbơm oi, to\ng ăp lơn.

Jêh du năm pah kan geh âk nau dơi, 80 rnăk đah rlau 300 nu\ih tâm Plei Kon chênh, Xã Măng Cành, nkuăl Kon Plông, n’gor Kon Tum tât tâm năm mhe đah âk nau rhơn ndrel nau nchrăp pah kan jan sa. Wa A lỄ, nu\ih [on lan ta Kon chênh, ân gi\t, rnăk wa ho\ rlet nau nchrăp to\ng sa, to\ng nsoh, năm mhe gay mi\n tât nau [ư sâm geh:

Nau nchrăp tâm năm 2019 tal bôk năp lah nau kan tăm ba. Rnoh neh ngih hên geh nklăp 7 sào. Gâp nsôih ntuh kơl mpeh phân poh gay mât chăm ân rnoh neh tăm bum kơt kônh wa tâm [on ân geh tay prăk rong rnăk vâl, nau rêh geh n’hao prêh. Mpeh tơm cà phê, geh Đảng, Ngih dak ntuh kơl tơm ntil, gâp ho\ tăm 3 sào. Năm mhe mra nsôih mât chăm ân ueh gay cà phê geh âk play. Nkre đo\ng rnăk hên ko\ tăm tơm dak si ân n’hao sakư geh văng sa. Năm mhe ân mi\n tât nau kan [ư sâm geh, u\ch geh ri nơm gay gơih pah kan jan sa ân rnăk vâl hao rlau năm ơm.

Wa H Găng Byă (aduôn Lôi), ta [on Kmrơng Prong A, xă Ea Tu, nkual [on têh Buôn Ma Thuột an g^t, wa g^t cheh tanh bah rnôk hôm e druh. A[aơ săk le\ ranh mô to\ng soan gay hăn tâm mir, rpaih tanh jêng ndơ hăn ndrel đah wa ăp nar. Tâm năm bah năp, wa le\ tanh geh âk ndơ tanh ăp ntil, tăch an âk rnăk tâm [on n’hanh ăp [on kiău ma. Ndơ wa [ư geh dơi nu\ih rwa\t u\ch yor trong rse brai ueh, nâp. Nău geh bah tanh cheh bah wa rgop du gưl kơl wa\ng sa an oh kon n’hanh rgop mât ndray nău kan way ơm:

A[aơ gâp nkre [ư nkre tăch, ao bu klô, ao bu ur, nah mbân tanh êng gay tăch, lah nsum geh âk ri mô geh ôh, rgop rgum du đêt dơm. Du khay gâp tanh n’hanh tăch geh bah 1-2 blah. Jêh sa têt ri gâp nsôih tanh tay, rnôk geh kop ji ri rlu dơm, hôm mô geh gâp hôm e hăn ndrel đah nău kan cheh tanh aơ, mô an êng kon sau pơng [ư mât rong nơm, nơm gu\ ta jay ri he ndăn cheh tanh gay joi ntop du đêt.

Xã Gung Rs, nkuăl Di Linh lah xã tơm mpeh nau ndâk njêng [on lan mhe tâm n’gor Lâm Đồng. Ndrel đah nau ntuh kơl bah Ngih dak, kônh wa ăp rnoi mpôl tâm xã ko\ rlet rlau gay hun hao văng sa geh nau rêh hơm răm. Bu ranh K’Đor (Bàp N’hanh) ngơi:

Đảng, Ngih dak kơl an âk ngăn, ndâk ngih vâl gung trong, pơk trong nơih ân kônh wa. A[aơ ăp rnăk ko\ geh nchrăp âk ntil ndơ ngăn, ko\ kơt lah tuch tăm, kơt: ndeh máy, ndeh têh, máy móc ăp ntil…Kônh wa nsôih tâm rlong tuch tăm, mât chăm pah kan jan sa gay konh wa nar lơn hun hao”.

T^ng kơp uănh bah Chi cục Trồng trọt n’hanh Bảo vệ thực vật Gia Lai, năm 2018, rnoh neh srih tăm lam n’gor bơi 70.000ha. Knơm nu\ih [on lan srih tăm âk ntil ba mhe kơt HT1, hương cốm, OM4900, OM6976, jêng săk geh ba đăp mpăn, ring geh bah 65 tạ tât 70 tạ/ha. Wa Pưi, nu\ih [on Đúp, xă Hà Bầu, nkuăl Đăk Đoa, n’gor Gia Lai an g^t, rnăk wa du\t rhơn yor năm 2018 rek mprah ngeh 50 bao ba. Wa mpo\ng năm mhe bah rnăk wâl nơm săk geh:

Săk gâp nơm, bôk năm aơ le\ nchrăp to\ng ăp dak tâm lo\, mô geh mô to\ng dak kơt năm e jêng ba le\ srih tăm yor trôk nar dơh lơn. Kônh wa tâm [on kơt ne\ đo\ng, jêh srih tăm, ri ntơm [ư pih, rôk pih an ba kon, đăp mpăn nău wơt năm mhe. Năm aơ, ba lo\ dak to\ng ăp, [ư kan bôk năp du\t gơih nđơr.

Nu\ih răk rblang: Y Sưng-H’Thi