VOV4.Mnông: Năm 2018 uănh saơ âk nău rgâl ueh bah lam dak n’hanh nkual Tây Nguyên. Năm mhe tât djôt tât nău răm, lam neh dak ndrel hăn r[o\ng bah năp, kônh wa lam [on lan Tây Nguyên n’gur răm wơt Tết, rgum răm đah rnăk wâl, nsum mpôl, geh âk nău mpo\ng u\ch an năm mhe 2019 đah ăp nău lôch ueh. Tâm rnôk bôk năp bah năm mhe Kỷ Hợi, ăp nău mbơh rhơn ueh lăng ngăn tâm nău răm rhơn, ntôh n’hao n’hanh le\ nău tâm ro\ng:

Năm ba năp, rnăk vâl wa A Hlam, nu^h Xơ Đăng, ta thôn Đăk Jâk, xã Đăk Môn, nkuăl Đăk Gl ei, n’gor Kon Tum, le\ tăm tay 1 ha tơm cà phê, 2 ha cao su n’hanh mât rong sur, nău wa\ng sa rnăk vâl le\ hun hao, le\ nău geh 300 rkeh prăk. Nău rêh bâh rnăk vâl le\ sâm geh, wa A Hlam nchrăp nău pah kan jan sa tâm năm mhe.“ Săk gâp năm le\ nchrăp ta ntu\k neh klâp ma 5 sào, lôch têt aơ gâp ku^h ntu, manh ndeh muc gay ma [ư ueh mir cà phê ơm le\ kranh. Năm mhe, gâp rgum tăm tay 5 sào cà phê. Ntu ka r^ rnăk vâl gâp le\ lôch ku^h hôm, kâp lôch têt mbra mbơk ka ntil, lôch ne\ [ư ndưp gay ma geh ntu\k mât rong ka tâm ntu. Gâp le\ lôch [ư ndưp n’hanh ntưm tôl ta ne\, kanu\ng hôm kâp ntrup điện măt nar, kơl an nău sạc điện thoại, n’gong piăng, ndơ do\ng ma điện n’hanh geh điện mpoh ang n’hanh âk ntil ndơ êng gâp le\ nchrăp le\ rngôch”.

Uănh saơ nău hun hao mô rlu bah [on lan nơm, wa K’Teo, Kruanh thôn Đa Huynh, nkuăl têh Đinh Văn, nkuăl Lâm Hà, n’gor Lâm Đồng rhơn: knơm kônh wa nsrôih pah kan jan sa, ntop đah nău uănh ntuh kơl n’hanh ntop an meh âk ntil jêng nău ji ngot, nău ach o le\ dơi ju\t jăng. Tết năm aơ, kônh wa [ư wơt răn năm mhe đah âk nău dơi têh mhe: “Kăl e, kônh wa hôm e rluk mâl yơn a[aơ rgâl mhe hôm, gơih nđơr nti nsơm khoa học kỹ thuật n’hanh kơt do\ng tâm pah kan jan sa, janh rgâl ntil tơm tăm, rgâl rnoh neh ba mô săk geh an srih tăm biăp, tăm ka dâu mât ndru\ng brai. Ns^t nău geh đah âk jâng trong wa\ng sa le\ mbơm oi lơn bah năp du\t âk. Nău êng, bôk nău kan ndâk njêng thôn [on mhe le\ mât ueh săk rnglăy, tâm thôn geh ngih dak si, ngih sam [u\t dơi ndâk [ư mhe, trong hăn bê tông ăp ntu\k jêng nău rêh drăp ndơ n’hanh nuih n’hâm le\ hao lơn. Nău rêh rgâl jêng kônh wa le\ răm wơt têt to\ng ăp yơn âk rnăk wâl êng ta ntu\k, rlu rlău, ngêt sa n’hanh tâm mbah rhơn”.

Năm 2018 mhe nơh bâh Cty Nhôm Dak Nông-TKV lah le\ dơi geh nău pah kan ta năp tăm kan 1 năm n’gul, đah rnoh geh kan rlău 655 rbăn tấn alumin, rlău 75 rbăn tấn đah nău nchrăp kan bôk năp. Bâh geh rnoh tăch alumin ta ntu\k tăch rgâl đah rnoh khlăy, nău tăch ndơ geh dơh, jêng nău geh cty geh bơi tât 6.500 rmen prăk, nău geh du hê nu^h ăp khay rlău 10 rkeh prăk. Mbơh [ư nău kan năm mhe, Cty Nhôm Dak Nông nsrôih đah nău pah kan, leo kan mât đăp mpăn, n’hao nău geh an nu^h pah kan.

Tâm ăp nar tết Nguyên đán Kỷ Hợi, cán bộ, công nhân nu^h kan cty Nhôm Dak Nông hôm nha pah kan kơt ơm. Nô Y Tuyn rnoi Bu Nong pah kan ta aơ le\ 8 năm n’hanh âk tơ\ sa tết ta cty an g^t, năm mhe mbra nsrôih pah kan geh săk rnglăy lơn.“Bâh 7,8 năm pah kan ta công ty, gâp le\ geh dơn âk nău kơl an bâh cty, prăk khay, prăk nkhôm nar lễ tết geh kơl da dê. Prăk khay gâp 7-8 rkeh prăk/khay. Nău kan dơh, n’gơch, đăp mpăn, oh nô hên geh nău nsrôih pah kan ueh. Lah ueh nu^h leo kan cty le\ mât kơl tât nău rêh bâh nu^h pah kan nta nău dơh nơih an oh nô hên pah kan ueh, nău rêh ueh, dơn geh ăp nău kơl an. Gâp du\t rhơn geh pah kan ta cty Nhôm Dak Nông bâh Tập đoàn thanh khoáng sản Việt Nam.

Năm 2018, boh mang lo\ mir bah kônh wa âk [on lan n’gor Gia Lai mô ueh lăng, cà phê, tiêu mô săk geh, ndơ mô khlay. Yơn r^, đah âk nău nsrôih [ư sa, nkra njêng, nău rêh bah nu\ih [on lan hôm e dơi mât đăp mpăn. Nô Đích, Kruanh [on Kóp, xă Kon Gang, nkuăl Đăk Đoa, n’gor Gia Lai an g^t, ntơm tâm năm mhe, kônh wa dôl n’gluh an âk nău r[o\ng [ư sa, hun hao wa\ng sa: “Năm bah năp kônh wa [ư ba du\t âk yơn mô geh yor mih âk n’hanh klo phah. Cà phê năm mhe rlău kơt ne\ đo\ng yor mô săk geh n’hanh mô khlay. Năm aơ kônh wa nsrôih [ư sa gay săk rnglăy ueh lơn năm bah năp. Di rơh năm mhe dăn mbơh rhơn ăp jay [ư sa hao, săk rnglăy wa\ng sa âk.

Tâm nău rêh jêng nu^h Sêđăng ta n’gor Kontum a[aơ hôm nha geh mât prăp âk nău khlăy văn hoá way ơm ueh êng. Năm 2018 bâh âk nău pah kan yor n’gor Kontum [ư, kơt lah mbơh nău kan way ơm, tâm rlong, tâm mbơh, pơh văn hoá- pâl nđaih…ăp nău khlăy văn hoá bâh nu^h Sêđăng tâm ban kơt ăp mpôl rnoi oh nô êng geh ryơk rnê. Wa A Néo, ta [on Kon Cheng, xã Đăk Ui, nkuăl Đăk Hà, du\t u\ch rnôk geh mbơh mpeh nău kan tiăr ndơ do\ng bâh nu^h Sêđăng ta pơh văn hoá- pâl nđaih n’gor Kontum tal 4 geh [ư du\t năm e nơh.“Rnoi Sêđăng hên rnôk kăl e nău rêh du\t jêr jo\t r^ nău kan tiăr lah du\t khlăy ngăn. Kăl e gay ma dơi tuăr ndơ do\ng pah kan he hăn joi êng lu\ loih mô ơm geh kơt a[aơ. Lah mô geh nău kan tiăr aơ, mô dơi geh [ư kuk, tuih r^ mô geh ndơ ma pah kan, mô geh găr ba, găr mbo ma sa. Nău tâm lơh tâm su kăl e bu tiăr tak đao [ư ndơ tâm lơh. Dơi geh mbơh an ăp nu^h g^t nău tiăr kuk kău bâh u che an tay gâp du\t rhơn, rnê nău aơ”.

Wa A Jar, du hê nu^h g^t blău rnoi Sêđăng, ta [on Plei Đôn, xã Vinh Quang, nkuăl [on têh Kontum, n’gor Kontum mpơl nău knơm.“Tâm năm 2019 aơ gâp u\ch ngih dak geh mât ua\nh tay tât nău rêh bâh [on lan ăp mpôl rnoi đê|. Mhâm [ư gay ma [on lan rnoi đê| geh n’huch rnăk ach o. geh nău ntru\nh kơl an [on lan hun hao bâh ach o gay ma ăp nu^h ndrel hun hao ueh lơn. Gâp u\ch ngih dak mât ua\nh kơl tay an ăp nghệ nhân, geh nău kơl an ăp nu^h gehpah kan mât nău ngơi, nău nchih n’hanh ăp nău khlăy văn hoá way ơm”.

Bôl mhe [ư rơh tal 2, yơn lễ hội Nkao dã quỳ-yôk u\nh Chư Đăng Ya, xă Chư Đăng Ya, nkuăl Chư Păh, n’gor Gia Lai mhe rlău le\ wa\ch rgum geh 145 rbăn năch pâl nđaih tâm n’hanh bah dih n’gor râng. Ta aơ, năch pâl nđaih mô knu\ng dơi lăp tâm nău ueh bah nkao êr tăng ma hôm dơi uănh ăp nău ueh blău mhe bah nu\ih [on lan Jarai ta ntu\k. ne\ lah ăp nău nteh n’gôr bah ch^ng gông, lah nău rgâl bah ăp nău [ư brah way ơm n’hanh ăp ndơ sa way ơm đah nău kah êng. Nô Dim, nu\ih [on Ia Gri, xă Chư Đăng Ya, an g^t, ta lễ hội, nu\ih [on lan mô knu\ng le\ dơi njroh nsơr ăp nău ueh văn hoá, nghệ thuật bah rnoi nơm, ma ntop nău geh đê| đă knơm lễ hội aơ: “Ăp năm bôknăm aơ gâp du\t rhơn, răm yor năm mhe rlăuy  mpôl hên dơi râng lễ hội nkao êr tăng ta [on tơm gâp du\t têh. Nu\ih [on lan Ia Grai le\ nkoch ăp nău ueh blău mhe bah [on tơm nơm. Naư geh nu\ih [on lan tâm [on hao đo\ng. Gâp lah ueh n’gâng kan [on lan le\ hun hao pâl nđaih ta Chư Đăng Ya. Lễ hội kơl an nu\ih [on lan mpôl hên nkoch văn hoá, ndơ khlay ta ntu\k.

Ta xã N’Thol Hạ, nkuăl Đức Trọng, n’gor Lâm Đồng, ntu\k geh rlău 90% rnoh nu^h lah rnoi K’Ho, nău du\t rhơn lah bâh âk năm aơ le\ mô hôm geh nu^h tâm gu\ ur sai mô to\ng năm deh mô lah gu dăch ndul mpôl. Bu ranh [on K’Hai (Bap K’Thuận) rhơn ta năp nău rgâl ăp nău rêh bâh [on lan N’Thol Hạ. “Ngăn lah gâp du\t rhơn yor [onlan le\ rgâl nău m^n mô hôm tâmdi bâh kăl e lah tâm gu\ ur sai kon kônh kon wa, tâm gu\ ur sai rnôk mô ho\ to\ng năm, ma a[aơ [on lan le\ g^t tâm gu\ ur sai đah rnoi êng n’hanh du năm deh t^ng nău ntru\nh bâh ngih dak, kơt bu klô 20 năm , bu ur 18 năm. Ăp nu^h bu ranh [on kơt hên nsrôih mbơh tơih rgo\ jă n’hanh [on lan le\ nsrôih [ư t^ng nău rgo\ jă mbơh tơih bâh hên. Nău rêh wa\ng sa bâh [on lan ta ntu\k a[aơ le\ geh âk nău rgâl mhe, geh to\ng ăp nău mât kơl lơn tât nău nti ren bâh oh kon nơm gay ma ba kơi tay geh nău rêh ueh lơn”.

Nu^h rblang: Thị Đoắt