Nklang bri krŏng ntŭk n’har bri mpeh nhâp nar n’gor Quảng Ngãi, ăp njuat jâng chuat hăn rsong uănh rŭ mŭ ta nâm bri ăp nar. Ntơm bah nuĭh ƀon lan ta ăp rmôt mât njrăng bri nsum mpôl tât mpôl mât njrăng bri bah Vườn Quốc gia Chư Mom Ray, lĕ rngôch ndrel nsrôih mât bri, mât tơm rêh n’hanh mât ndray âk ntil ndơ gŭ rêh khlay bah bri neh têh hvi.  

Ƀoi tĭng trong neh hao tât ăp mper jâng yôk wăr thôn Bar Gok, xã Sa Thầy, n’gor Quảng Ngãi (nkuâl Sa Thầy, n’gor Kon Tum ơm), ăp rlô bri mper mir hôm nđĭr uĕh. Thôn Bar Gok aƀaơ geh nklăp 30 rnăk ƀon lan mât njrăng bri nsum mpôl lam ƀon lan. Rlău ma nău rsong hăn, ăp nuĭh way nkah kônh wa tâm thôn mô muĭh kăl bri, lơn lah ta ăp bri xăr meng mir.

Rlău ma nar mât njrăng bri, rnăk nô A Phú ta thôn Bar Gok lơn âk ƀư mir, tăm bum blang n’hanh ba. Nô A Phú mĭn lah, bol nău rêh hôm âk jêr jŏt, nô n’hanh kônh wa tâm thôn nha hôm râng mât njrăng bri êng bri đŏng:

“Ăp pơh rmôt hên hăn bri du tơ̆. Lơn âk hăn njok ntôr bri, meng mir gay uănh gĭt saơ nuĭh rŭn in neh bri đŏng lah mô. He nkah kônh wa tâm ƀon lơi muĭh kăl n’hang bri, gay mât bri jêh aơ tay”.

Krêp dêh đah nău kan mât njrăng bri 14 năm ndrong, nô Phạm Văn Thắng, Rmôt mât njrăng bri Mo Ray, mpeh Ban Mât njrăng bri gưl neh dak Chư Mom Ray way grêt dăch bri, bên đah ăp trong rsong hăn jong nar nklang bri neh têh hvi. Đah nô Phạm Văn Thắng, nău tĭng groi nđôi tĭng jâng têl tâm bri, rơih jăng dăk mô lah rhôp rup mpô mpa bri ma dăk rup hŏ jêng nău kan way bên.  

“Mpôl hên hăn tâm bri way dơh mâp moh ndơ têl jâng, ntĭt kơt sĭm, jĭl jun mô lah jâng nuĭh ri phik uănh lôch nê chŭp tay ma phần mềm Smart hăn bri. Aƀaơ mpôl hên dôl dŏng Smart đah ăp máy ndơm dăk rup gay rhôp tay, chŭp ăp nău tât khuch bah kon nuĭh mô lah rsong hăn sĭm och tâm bri. Bah ôi, lah ntrŏng trong I jong ri mpôl hên n’gon piăng, sông ôi lôch jêh păt piăng ndjôt nkre gay tât kêng măng, mô lah geh rnôk ngo mơ sĭt tât ntŭk... geh rnôk ri gŭ bĭch tay tâm bri. Du khay mpôl hên hăn nklăp 15 tât 17 nar”.

Ta mper bri mât gưl neh dak Chư Mom Ray, ntŭk gŭ kâp njrăng bri Mo Ray gŭ ta nklang trong neh uĕh êng lăp jru tâm bri. Nŭng nar, jŏ jŏ geh nuĭh ƀon lan hăn rlău gay luh mir, yơn măng jêng rngot rngăt, dơn hôm lơp ŭnh bah du ntŭk gŭ kâp njrăng bah mpôl mât njrăng bri dơm. Nô Thao Chương, nuĭh kan mât njrăng bri gŭ kâp njrăng Mo Ray nkoch, tă bah ntŭk gŭ kâp gŭ dăch nkual tuch tăm bah nuĭh ƀon lan jêng lơn âk nuĭh rsong hăn gay ƀư mir dơm.

“He gŭ rêh dăch kêng mir bah nuĭh ƀon lan jêng rƀah gĭt bu luh lăp tâm bri. Lơn âk bu hăn rlău ta aơ lah gay ƀư mir. Nuĭh ƀon lan ta aơ măng way hăn sol kĭt, ndơm dăk đe, ăp nău kan dja he nta trong dơh an khân păng. Yơn lah, gay der geh ma nău ŭnh sa bri tâm khay wai, mpôl hên way nkoch trêng đŏng yor nuĭh ƀon lan luh lăp tâm bri dŭt âk. Mpôl hên gŭ kâp chăm lĕ ma nar n’hanh măng, nuĭh I luh lăp ân nchih tâm siƀŭt, ôi lăp kêng măng luh ân mbơh da dê”.

Bri mât gưl neh dak Chư Mom Ray gŭ đah nkual n’har bri mpeh nhâp nar n’gor Quảng Ngãi, dơi ntĭt kơt “lha klơm soh ư̆r” bah nkual Tây Nguyên, ntŭk nha hôm mât dơi bri krŏng kăl e n’hanh âk ntil ndơ gŭ rêh mpêt khlay. Aƀaơ nhih pah kan mât njrăng rlău 60.636 héc ta bri, tâm nê geh 56.249 héc ta bri dŏng mha êng n’hanh nklăp 4.400 héc ta bri ƀư njêng.

Ban Mât uănh tâm pă 10 rmôt mât njrăng bri way uănh ta ăp xã Sa Thầy, Rờ Kơi, Mô Rai, Ya Ly, Sa Loong n’hanh Bờ Y đah nklăp 70 cán bộ, nuĭh mât njrăng bri. Rĭng ăp nuĭh mât uănh bơi 1.000 héc ta bri, âk rlău bar tơ̆ rđĭl đah bri dŏng mha êng. Lôch ăp rơh hăn ôp uănh, ăp nuĭh khoa học năl ta aơ geh 1.895 ntil si gle, tâm nê geh 182 ntil mpeh săk geh ma nău hêng ngăch, mpêt khlay gŭ tâm siƀŭt mpăng lơh Việt Nam n’hanh lam ntŭr neh. Mpô mpa bri dŭt âk mpưm đŏng đah 1.005 ntil, lĕ ma âk ntil ndơ mpêt khlay ân dơi mât njrăng.

Ăp năm dăch aơ, pah kan mât njrăng bri dơi n’hao dăng ma nău dŏng dăk rup n’hanh ndơ dŏng Smart gay groi nđôi âk ntil ndơ gŭ rêh. Âk rup gui khlay mpeh ăp ntil dôk kruănh, kău, krŭp bây n’hanh sĭm mpeh khlay dơi rhôp ma rup, rgop rhŏ dŏng gŭ mĭn n’hanh rdâk njêng trong mât ndray. Wa Đào Xuân Thủy, Giám đốc Ban mât uănh bri Chư Mom Ray an gĭt, nhih pah kan mât njrăng rlău 60.000 héc ta bri đah âk ntil ndơ gŭ rêh:

“Tâm let năp tay, mpôl hên rgum rsong hăn, mât njrăng bri; ntrôl âk rơh nkoch trêng, mbơh lư n’hao nău gĭt êng an nsum mpôl; ôp uănh, gŭ mĭn n’hanh groi nđôi âk ntil ndơ gŭ rêh gay geh trong nkra ƀư, trong nchrăp mât njrăng uĕh lơn. Nkre, nhih pah kan uănh khlay rgâl geh joi trong rêh an ƀon lan đŏng, mhâm ƀư gay rnôk nuĭh ƀon lan hun hao dơi wăng sa ri mbra nsum ti mât njrăng bri. Bah meng nê, an ƀư đề án hun hao pâl nđaih bri dak gay nta joi nău kan an nsum mpôl ƀon lan, tâm ban kơt njêng geh tơm wăng sa an nhih pah kan nơm đŏng”./.