Ta rnoh neh 4 ha ta thôn 8, xã Ea M'Droh, n'gor Dak Lak, rnăk wa Trần Văn Ninh săch trong mât chăm âk tơm tăm tâm breh gay dŏng săk rnglăy wăng sa. Ndrel đah cà phê, wa tăm tâm breh sầu riêng, tiêu, nchrăp tơm nkŭm n'hâm wăr n'hanh ƀư n'glău n'gâr dak rhŏ an tuch tăm. Ăp năm dăch aơ, wa Ninh rgâl tay trong mât chăm bah nău râng tâm rgop đah doanh nghiệp nkret njêng cà phê nâp nâl, dơi ntop kơl ntil, ntĭm kỹ thuật n'hanh dŏng ndơ dŏng tuch tăm tĭng trong rƀŏng.  "Nơm ƀư tĭng trong kloh uĕh n'hanh dŏng âk phân vi sinh, lơi ir dŏng dak si mât njrăng si tăm, ri nău nsĭt geh an nơm ngăn ngên lah rnôk nơm pah kan jan sa lah păng bah ir khuch tât săk soan n'hanh jŏ jong ri păng bah ir khuch tât tơm dak. Nău geh bah nơm ri âk lơn pah kan tĭng nău way ơm".

 Đah wa Phạm Văn Quang, ta thôn Hiệp Tiến, xã Ea M'Droh, nău râng tâm rgop kan ndrel đah doanh nghiệp tâm nău kan tuch tăm cà phê hôm nha geh đah nău ŭch n'hao nău khlăy ndơ geh ƀư n'hanh joi ntŭk tăch đăp mpăn. Bâh nău ƀư tĭng, wa saơ ăp nău rgâl tâm nău geh, rnoh khlăy tăch n'hanh nău dơi tăch cà phê.  "Ntơm bah rnôk he ƀư cà phê tĭng rnoh di dja ri ntŭk tăch đăp mpăn lơn n'hanh săk geh ri âk lơn. Rnoh khlay ri bar pe năm aơ ri đăp mpăn đŏng".

Ndrel đah nău rgâl trong mât chăm bah tĭng rnăk, ăp trong leo ƀư tâm rgop hôm rƀŏng nuĭh tăm cà phê tât nău tĭng ƀư rêng kan tuch tăm n'hanh mât uănh săk kah ndơ geh ƀư. Ta Hợp tác xã Nông nghiệp n'hanh Dịch vụ Quyết Tiến, xã Ea M'Droh, nău dŏng phân poh, dak si mât njrăng si tăm, mât tơm nkŭm n'hâm n'hanh nchih nkah nar luh kan dơi uănh khlay. Hợp tác xã aƀaơ geh 93 nuĭh tơm n'hanh 350 nuĭh tâm rgop. Wa Trần Chiến, giám đốc Hợp tác xã an gĭt, hợp tác xã dôl geh trong nchrăp dŏng nhật ký điện tử, joi tu tơm tât tĭng rnăk ƀon lan gay mât uănh tuch tăm rjăp lơn.   "Êp tât hợp tác xã ƀư ndâk njêng mã nkual tăm cà phê ri mbra kơt dŏng ƀoi tĭng tơm luh mât uănh, kơp lĕ ma siƀŭt nchih nău kan tuch tăm đah kơt dŏng điện tử đŏng. Geh mã mbrô ƀon lan kan lŏ mir ri mbra ntĭm nti rnôk nchih ta nĕ gay ma rnôk he lăp tĭng mã mbrô ƀon lan kan lŏ mir ri saơ rnôk tuch tăm bah bu. Tă bah kơt dŏng điện tử siƀŭt nchih nău kan ƀon lan kan lŏ mir đah điện tử nĕ ri he kŏ mbơh an kônh wa ƀon lan mpeh rnôk lah dŏng dak si phân poh di rêng, di rơh gay an rnôk mbơh ƀư lam hvi tâm nău kan hợp tác xã, kônh wa râng ƀư njêng, dơi tâm ban"

Wa Đặng Ngọc Thao, Kruanh Hội Nông dân xă Ea M'Droh an gĭt, lam xă aƀaơ geh bơi 1.300 rnăk râng ăp bôk nău kan tâm rgop nkra njêng cà phê nâp nâl, đah rnoh hvi bơi 1.600 ha. Bah meng ntop kơl kỹ thuật, ăp bôk nău kan tâm rgop hôm rƀŏng tât rgâl uĕh ntŭk gŭ rêh mir tơm, du nău ŭch geh nar lơn ma khlay bah năp nău duh phang.   "Rnôk ma ƀon lan râng tâm rgop nkra njêng cà phê nâp nâl ri dơi ntop kơl mpeh khoa học kỹ thuật, ntĭm mât chăm tĭng trong cà phê nâp nâl. Tal bar lah mpeh tơm ntil, tơm nkŭm n'hâm, tơm tăm bri, tơm tăm rlŭ an ăp rnăk kơt lah ăp công ty bu pă an dơm gay kônh wa râng bôk nău kan tăm rlŭ gay n'hao rnoh nkŭm n'hâm, kơl an tơm cà phê hŭch rnoh dak tŏ".

Ăp nău rgâl tâm nău mât tăm dôl kơl nuĭh tăm cà phê ta xã Ea M'Droh lor nchrăp lơn tâm nău kan tuch tăm, nkre tĭng kơn tŏng đah nău ŭch geh mpeh uĕh kah n'hanh tăch ndơ geh ƀư. Yơn lah, ta năp nău duh phang tâm khay wai 2026-2027, nău tăm rlŭ, n'hao rnoh nkŭm n'hâm ân hăn ndrel đah mât uănh tơm dak, mât chăm neh n'hanh dŏng phân poh tâm di. Aơ lah ăp nkô̆ nău nuĭh tăm cà phê ân dơi ntĭm nti tay gay mât njrăng mir tơm bah năp trôk nar mô uĕh.

 El Nino dôl hao dăng n’hanh dơi nchroh khuch tay tât trôk nar tâm ăp khay bôk năm 2027, ƀư geh ma nău kro phang, kroh khar dak ta Tây Nguyên. Đah nuĭh tăm cà phê, bah meng nău lor nchrăp tơm dak, ăp trong mât chăm kơt mât mbâl pih nkrum, dŏng phân poh tâm di geh nkô̆ khlay tâm nău mât njrăng neh, bah ir sât blak neh n’hanh mât uĕh jêng mir tơm. Gay ƀư kloh lơn nkô̆ nău dja, mpôl hên hŏ tâm ôp đah Thạc sĩ Đỗ Văn Chung, Groi Kruanh môn lam rêng kan tuch tăm, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên. Jă kônh wa n’hanh băl mpôl djăt ndrel.

- Hơi Thạc sĩ Đỗ Văn Chung, đah nău tât bah El Nino aƀaơ, mhâm may năl mpeh nău geh ma nău kro phang đah ăp nkual tăm cà phê Tây Nguyên tâm khay wai 2026–2027 mêh?

Thạc sĩ Đỗ Văn Chung:  Ntơm tât rơh dja ri rnoh âk dak mih ta lĕ rngôch ăp ntŭk kơt lah hŏ dŭt bah hôm. Âk ntŭk aƀaơ hŏ an tŏ du tơ̆ hôm, nê lah ngoăy tâm ăp nău mpơl El Niño. Nê lah ngoăy tâm ăp ntil ndơ mbra jêr tâm khay wai 2026 - 2027 bơi tât an ăp nkual tăm cà phê ta ăp n’gor Tây Nguyên đŏng.

- Bah năp geh ma nău trôk nar kro phang, nău bah ir n’hui suăt lĕ dak, mât rnoh l’ĭt mbĕ neh lah nkô̆ nău gay nuĭh tăm cà phê ân uănh khlay. Hơi wa, ngăn geh bah ăp trong leo mât chăm cà phê ăp tŏng, nău mât mbâl pih nkrum n’hanh dŏng phân poh geh ntop ndơ gŭ rêh rmŭ ôm uĕh jêng an neh moh ndơ nsĭt tay an mir tơm mêh?

Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: Lôch geh ngăn ngăn ta ăp ntŭk leo mât chăm cà phê ăp tŏng ndơ gŭ rêh, dŏng trong poh phân ma NPK geh tâm pot đah ăp ntil ndơ gŭ rêh rmŭ ôm uĕh jêng an neh, mbra sa lêk chrai lân, mât kơn đạm n’hanh ăp ntil ndơ gŭ rêh rmŭ ôm êng ƀa ƀă păng hôm njrăng der mbrĭng sêt lơh khuch đŏng.

Tâl bar lah rnôk he mhe tĭng ƀư jăp du kỹ thuật jê̆ nê lah mât mbâl pih rêp nkrum bah lơ neh dơm ri jêr têk nkre âk nsrĭnh sôr bah ăp nkô̆ nău nê lah mpăng đêt dak si ndrŭng, hŭch đêt dơi nău tŏ dak, hŭch đêt nău tu ndrŭng chuh sa ri păng mbra kơl n’hŭch đêt krŭl duh jay bil n’hanh rgop hŭch nău n’gluh n’huk djơh CO2 n’hanh lơn ma đêt khuch tât rgâl duh nđik trôk nar lơn.

-Ơ, ndrel đah nău mât l’ĭt neh, dŏng phân poh tâm di dŭt khlay tâm rnôk trôk nar tât khuch ndal đŏng. Ndrĭ tâm pă poh phân ƀư âk tơ̆ poh tâm năm moh ndơ nsĭt uĕh rđĭl đah trong poh rgum tĭng rơh mêh, hơi wa?

Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: Trong nkra ƀư aƀaơ đah rgâl trôk nar ri du đêt nuĭh khoa học n’hanh du đêt ndơ gŭ mĭn tâm ban kơt du đêt trong nchrăp kan ri mpôl hên nkah njrăng đă tâm pă ƀư 6-7 tơ̆ poh, mô dơn nê 8 tơ̆. Nău tâm pă âk tơ̆ poh dja dŭt uĕh, bôk năp lah mô geh roh huach phân poh tă bah mih, n’hui n’hâm n’hanh tă bah du đêt ndơ tât khuch êng ƀa ƀă. Tâl bar lah tâm pă âk tơ̆ poh ri tâm ƀah ntơm bah rơh poh phân bôk năp tât rơh poh tâl bar dơi ntruch huêt du n’gul. Yor kơt nê̆ rnoh âk dak phân kơt lah ăp rnôk ăp tŏng an tơm cà phê sa da dê n’hanh păng ƀư an reh, lha, tât play cà phê păng têh ngăch n’hanh păng way ăp tŏng dak kah uĕh jêng. Păng mbra bah ir jêng tu ndrŭng chuh sa lăp lơh khuch đah tơm cà phê.

-Hơi wa, rlău ma nău mpêt nkrem prăk mât chăm, dŏng phân poh tâm di hôm geh nkô̆ khlay đah nău n’hŭch đêt krŭl duh tâm trong mât chăm cà phê mhâm mêh?

Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: Mât chăm cà phê hŭch n’gluh carbon lah trong rƀŏng bah ăp nuĭh tăch n’gluh rvăt cà phê, ăp nuĭh wâr kĭn, n’hanh let năp tay mbra jŭr tât Zero-Carbon ri he djăt ma mpêt nkrem phân poh lah he hŏ rgop an nkô̆ nău n’gluh n’huk carbon bah Việt Nam hôm, lơn lah mât chăm cà phê bah he dŭt têh. Yor tĭng kơt âk nuĭh gŭ mĭn ri gay ƀư luh geh du tấn phân lah hŏ n’gluh bah dih bar pe tấn CO2 hôm. Tâl bar đŏng lah kônh wa djăt ma mpêt nkrem 10% phân poh tâm di ri hŏ rgop hŭch geh 10% mât chăm n’hanh hŭch dơi 10% CO2 n’gluh bah nkô̆ nău rmeh, bah nkô̆ nău n’hui suăt dak, sât huach phân tât ăp nkô̆ nău êng ƀa ƀă. Phân hóa học djăt ma dŏng poh đêt dơm, an ƀư lor bôk năp nê lah n’hao dŏng âk phân hữu cơ, ntĭt kơt phân ăch ndrôk, rpu, ăch djăr ndum rmŭ ôm đah ntô cà phê, poh ăp năm gay kơl reh hao jêng ri tơm mơ hao uĕh jêng.

- Dăn lah uĕh thạc sĩ Đỗ Văn Chung mpeh ăp nău lư mhe aơ nơh.