Nuih n'hâm ntơm njêng nău kan đah tơm dak si ta nkual neh sât blak ta phường An Bình, n'gor Gia Lai, yuh Nguyễn Thị Thu Trang tă roh yor mô tŏng prăk, nău blău kan n'hanh jêr rgŏ jă nuĭh ƀon lan rgâl nău way tuch tăm. Yơn nău ŭch njêng luh ndơ geh ƀư bah tơm dak si ta ntŭk lĕ ntrŭt nsôr yuh ntơm ƀư tay. Năm 2022, yuh njêng Công ty TNHH Dược thảo Lila, ntuh kơl bơi 300 rkeh prăk rdâk njêng ntŭk nkret njêng trà hòa tan bah sêt linh chi, đinh lăng, dâu tằm, lạc tiên. Nkre, yuh tâm rgop đah ƀon lan kan lŏ mir hun hao rlău 8 héc-ta nkual tơm tăm.

Tĭng yuh Trang, jêr jŏt dŭt têh aƀaơ lah rgâl trong nkra njêng, đăp mpăn uĕh kah dak si n'hanh ƀư săk rnglăy wăng sa gay nuĭh ƀon lan đăp mpăn krêp dêh. Lơn lah, rnôk geh ndơ tăch âk, doanh nghiệp lŏ mô tŏng prăk gay pơk hvi nkual tăm, tŏng đah nău ŭch geh ntŭk tăch rgâl. Yuh Nguyễn Thị Thu Trang nkoch:  "Nau kan ma nơm ndâk nau kan tă bah tơm dak si tâm nkuăl nơm ri nơm ŭch ndâk dơi nau tâm rgop nâp nâl, ndâk dơi du ntrong tâm rgop nau kan tuch tăm nâp nâl đah nŭih ƀon lan tâm nkuăl hŏ njêng dơi du nau rêh nâp nâl yơn ma păng hôm mâp âk nau jêr ngăn ri êp aơ kŏ ŭch lah mra geh tay âk nau kan, nau kơl an ân ăp ntŭk kan ndâk nau kan tă bah tơm dak si, tă bah tơm dak si"

Mô knŭng hun hao nkual tăm ta neh tuch tăm, Gia Lai hôm rƀŏng trong sŏk dŏng săk geh tơm dak si ta nâm bri. Khay 9/2026, UBND n'gor uănh an dŏng Đề án mât ndray n'hanh hun hao tơm dak si ta nâm bri lvang năm 2026–2030, rƀŏng tât năm 2050. Tĭng nê, tât năm 2030, n'gor ndơ̆ luh rnoh tât mât ndray n'hanh hun hao bơi 31.000 héc-ta tơm dak si, an lor ăp ntil tơm ta ntŭk geh rnoh khlay, tâm di đah trôk nar neh ntu; nkre nkre đah nkual tơm tăm đah nkret njêng, tăch n'gluh n'hanh mât njrăng bri.

Aơ kŏ lah rnôk gay ma rgum ntŭk kan tăch rgâl ntuh kơl, njêng ăp nkuăl tơm tăm têh hvi ndrel đah nau ê nkra jru. Rmôt kan Trường Sinh dôl ƀư nau kan ntuh kơl hun hao ma rbăn héc-ta tơm dak si tâm nâm bri ta Gia Lai. Wa Nguyễn Thị Thu Hà, Giám đốc Bôk nau kan bah ntŭk kan, mbơh nau rƀŏng mô knŭng rlu tâm nau sŏk, ê nkra tơm ndơ ma hôm hun hao âk ntil ndơ geh rnoh khlay hao âk:  "Mpôl hên mbra mô rlu ta nău ƀư njêng ndơ dŏng ma ân ƀư njêng, nkret njêng jru ăp ndơ kơt dak si, dak si gay ƀư njêng dak si mô lah ndơ sa mât njrăng săk soan dơi tâm rlŭ tâm ăp ndơ êng ƀa ƀă. Mô dơn lah ăp ndơ dŏng dŏng dak si ngêt, he mbra dơi ndơ̆ tâm mỹ phẩm mât njrăng săk soan".

Đah rnoh neh tuch tăm têh hvi, trôk nar âk ntil n'hanh rnoh neh bri têh, Gia Lai geh nău dơi hun hao âk ntil tơm dak si, bah đinh lăng, kao hòe, rmĭt, prit ta neh tuch tăm tât sa nhân ta nâm n'hâm bri. Yơn lah, rnoh âk nkra njêng aƀaơ hôm e đêt nkôp đah nău geh. Kơp tât khay 10/2026, lam n'gor geh bơi 925 héc-ta dak si, tâm nê rlău 654 héc-ta ta neh tuch tăm n'hanh nklăp 271 héc-ta ta nâm n'hâm bri hon êng. Nkra njêng hôm e tâm pă, tâm rgop rvăt, nkret njêng mô hŏ âk, ntŭk tăch mô đăp mpăn.

Ta rƀŭn nchră ntrŭt ntrôl tuch tăm công nghệ mhe n'hanh hun hao dak si ta Gia Lai mhe aơ, PGS.TS Đỗ Thị Hà, Viện Dược liệu, N'gâng kan dak si an lah, ŭch mkra nkô̆ nău uĕh kah n'hanh ntŭk tăch, bôk năp an ƀư dơi ăp nkual tăm tŏng têh hvi, nkra njêng na nê̆. Ăp nuĭh khoa học n'hanh doanh nghiệp dak si an hăn ndrel đah nuĭh ƀon lan ntơm bah săch tơm tăm, tơm ntil, rdâk njêng nkual tơm tăm tât ntĭm kỹ thuật mât chăm, klêh donh n'hanh mât prăp. PGS.TS Đỗ Thị Hà nkoch: "Tĭng gâp mĭn, aƀaơ đah nău kơl bah Đảng n'hanh Ngih dak ndơ̆ luh, nău hun hao n'hanh âk ntil ăp ntil ndơ ân tĭng ƀư tĭng trong rƀŏng rnoh khlay. Tâm trong rƀŏng rnoh khlay nê geh dŭt âk gưl: bah ntil, rêng kỹ thuật tăm, nkret njêng, nkret njêng jru kơt công nghệ nkret njêng uĕh nđĭr, công nghệ nkret njêng n'hanh ăp công nghệ geh tât hun hao jêng ndơ. Đah hun hao âk ntil ndơ bah tơm dak si, he mô dơn uănh khlay tât rnoh uĕh ma hôm tât nău lư mpeh nău tam n'hanh rnoh đăp mpăn".

Nău ngăn ta Gia Lai an saơ, gay hun hao tơm dak si nâp nâl, nuĭh tăm, hợp tác xã n'hanh doanh nghiệp ân ndrel nkra nău jêr jŏt, tơm prăk n'hanh ntŭk tăch. Ăp nău tâm rgop ta ntŭk ân dơi ntop kơl đah công nghệ nkret njêng, mbơh gĭt ntŭk tăch rgâl n'hanh trong kơl tâm di đŏng. Ndri nău ŭch geh dak si tâm dak dôl pơk luh moh nău geh mêh? Doanh nghiệp n'hanh hợp tác xã mbra dơi ntop kơl mhâm ƀư gay rdâk njêng nkual tơm tăm, ntuh kơl nkret njêng jru n'hanh pơk hvi tăch n'gluh? Phóng viên Nguyễn Thảo nkoch đah wa Phan Thanh Thiên, Kruanh Hội đồng Hun hao tuch tăm n'hanh Dược liệu ngih dak.

 - Ơi wa, n'gâng kan dak si Việt Nam aƀaơ moh geh nău dơi n'hanh moh nău mô dơi mêh? Nău njêng Hội đồng Doanh nghiệp Nông nghiệp Dược liệu Việt Nam mbra rgop kơl doanh nghiệp hun hao trong kan dja mhâm mêh?

Wa Phan Thanh Thiên: Việt Nam lah dak geh nău dơi hun hao tuch tăm dak si dŭt têh, yơn aƀaơ lĕ rngôch ndơ hôm e ta rnoh tăch n'gluh, nău nkret njêng jru njêng luh ăp ndơ khlay hôm e đêt. Nău ŭch nkra njêng tâm dak bah n'gâng kan dak si Việt Nam ăp năm ŭch bah 60.000 tât 80.000 tấn. Aơ lah ntŭk tăch tâm dak dŭt têh yơn mô hŏ dơi dŏng săk rnglăy. Lah ntop kơl ăp doanh nghiệp mât uĕh nău ƀư tơm ndâk njêng nkual tăm n'hanh hun hao nkret njêng jru gay pă an tơm ndơ an nkra njêng n'gâng kan dak si Việt Nam ri aơ mbra lah du tơm ndơ dŭt têh.

VCCI njêng Hội đồng Doanh nghiệp tuch tăm dak si Việt Nam đah âk nău tơm khlay. Hội đồng njêng ntŭk pâl an nsum mpôl doanh nghiệp hun hao mpeh tuch tăm n'hanh dak si; rdâk njêng ntŭk ntô buăt nthoi, djăt n'hanh rblang nău kơl bah Ngih dak. Nkre, Hội đồng ndâk njêng trong buăt nthoi ntŭk tăch, ndơ̆ rgâl khoa học - công nghệ, buăt nthoi nuĭh tăch n'gluh đah ăp doanh nghiệp geh nău ŭch, ntrŭt ntrôl kan ndrel tâm n'hanh bah dih dak gay ntop kơl doanh nghiệp dak si nkret njêng jru gay tăch n'gluh.

PV: Gay hun hao nkual tơm tăm rhŏ dŏng an nkret njêng, ăp hợp tác xã n'hanh doanh nghiệp ân tŏng ăp moh nău ŭch? VCCI geh trong rƀŏng ntop kơl mhâm mêh, tâm nê geh nkual Gia Lai, hơi wa?

 Wa Phan Thanh Thiên: Ntŭk tăm ndơ bôk năp ân geh tâm di GACP, GMP ri mơ ndơ̆ lăp nkra njêng dak si n'hanh ndơ ngêt sa mât njrăng săk soan. Gay geh ntŭk tăm têh hvi, VCCI ntuh kơl n'hanh ntop kơl ăp hợp tác xã, doanh nghiệp tăm tŏng di rnoh GACP, tâm nĕ uănh năl Gia Lai lah ntŭk tơm bah tơm dak si. Nău dơn kan bah VCCI lah buăt nthoi ntŭk tăch rgâl an trong kan doanh nghiệp lŏ mir dak si lam dak; ndơ̆ rgâl khoa học, ntop kơl ntrŭt ngăch tăch rgâl n'hanh tâm nchră nău kơl đah nuĭh mât uănh đah doanh nghiệp gay droh rklaih jêr jŏt, joi tơm prăk. Tâm năm kan 2026 - 2031, VCCI ndơ̆ luh ăp rnoh tât kan gay ndơ̆ n'gâng kan tuch tăm công nghệ mhe n'hanh dak si Việt Nam hun hao tĭng trong rƀŏng mhe, tĭng kơn jêng n'gâng kan tuch tăm tơm.

PV: Đah ăp nău nchrăp ƀư ntơm njêng nău kan n'hanh doanh nghiệp ntuh kơl tâm lŏ mir dak si, Hội đồng mbra hăn ndrel mhâm mêh? Wa moh ndơ dăn đă mpeh trong kơl gay ntrŭt ntrôl trong kan dja hun hao mêh?

 Wa Phan Thanh Thiên: Hội đồng njêng luh gay ntrŭt ntrôl n'gâng kan dak si n'hanh tuch tăm Việt Nam hun hao jru lơn, săk tam lơn, nsĭt tay nău geh an ƀon lan kan lŏ mir n'hanh nsum mpôl doanh nghiệp. Hội đồng ndơ̆ luh nău rƀŏng hăn ndrel, ntop kơl ăp trong nchrăp ntơm njêng nău kan mpeh tuch tăm dak si, buăt nthoi ntuh kơl n'hanh mpư rnê ăp doanh nghiệp rgop uĕh an n'gâng kan. Rnâng kan VCCI mpŏng Hội đồng mbra njêng nău ngơi nsum, buăt nthoi nsum mpôl doanh nghiệp hun hao jŏ jong n'hanh pă an tơm dak si uĕh kah an ăp nhih máy nkret njêng dak si ta lam dak. Dăn đă ăp ngih pah kan mât uănh ngih dak geh trong ƀư tâm di gay ntrŭt nsôr doanh nghiệp ntuh kơl nkual tơm dak si. Nău hun hao wăng sa dak si ân dơi an ƀư ngăch gay njêng njuat hun hao an Việt Nam.

- Ơ, dăn lah uĕh wa!