Nău nchih 1: http://vov4.vov.vn/Mnong/chuyen-muc/lo-mir-tay-nguyen-joi-nuih-nham-an-lvang-mhe-c168-255437.aspx

Nău nchih 2:Ndơ lơh nu^h [on lan kan lo\ mir” mô t^ng “Ngih dak” http://vov4.vov.vn/Mnong/nau-mhe-ntuk-reh-jeng-thoi-su-xa-hoi/tuch-tam-tay-nguyen-joi-soan-ntrol-an-roh-mhe-c168-255600.aspx

            Nău nchih 3: Rnôk ntu\k kan tăch rgâl [ư nau kan kơt nau rlưn.

 VOV4.M’nông: Bah năp nơh, phung hên ho\ nkoch tât nau kan rlơ\ nau mô hôm dăng kan tâm lam ntur neh bah ăp ntu\k tăm âk tiêu, cà phê Tây Nguyên. Nu\ih kan lo\ mir mô to\ng nau dơi gay joi trong rgâl. Kan rgum ntu\k kan tăch rgâl, nau tâm boh kan nsum gay joi trong ân [on lan, geh ân lah trong pơk mpông ân nau geh jêng ngăn tâm Tây Nguyên. Yơn lah, bơi tât 20 năm ma aơ, rnôk Tây Nguyên rgum ma rhiăng ntu\k kan tăch rgâl kan êng ntuh kơl tâm nau kan tuch tăm, ri nau kan e êgh rgâl. “Rnôk ntu\k pah kan tăch rgâl lo\ mir kơt nau rlưn”, nkoch tât ăp nau kan geh tât nau mô dơi bah ăp ntu\k kan aơ, [ư nau kan tuch tăm Tây Nguyên lơn ma geh nau mpu\ng.

            Lah nkuăl neh ueh, đah bri mih nar lôch năm ko\ geh n’ik ueh, yôk Măng Đan lah êng ndrel nkuăl Kon Plông lah nsum geh Kon Tum uănh năl lah nkual neh tăm kao, byăp, nau kan tuch tăm rnoh khlay bah n’gor. Hôm hơm nau ueh bah bri mih nar, Măng Đen mra tăm luh ăp ntil ndơ tơm tăm kloh ueh. 49 bôk nau kan, 1.400 ha neh, rnoh đăng ký rlau 1.600 rmen, ntôn mra lah nau tơm dăng gay [ư kah rngăl  nkuăl neh mah Măng Đen. Yơn nau ngăn geh ri rlơ\ ngăn ma nau nê. Măng Đen nar aơ mô geh nau ueh ngăn, nê lah ăp ntu\k neh bah ăp nau kan, đah ăp tơm blên srat khi\t kro gâng, ăp ngih nku\m n’hâm lơi dơm, ăp nkuăl yôn lưn êng. Ko\ kơt âk nu\ih [on lan tâm nkuăl, Wa Trần Xuân Ngọc du\t n’hâm ji nuih rnôk ma ntu\k kan tăch rgâl uih lơi neh, jêh nê lơi dơm, knu\ng lah tăm du đê| ntil tơm gay ma rdâng lah geh bu ôp:

            ‘Bu tăm tơm sa play tâm nê. Mô tâm di ma nkô| nau bôk năp nchrăp luh. Du gưl tâm nê, du gưl tay đo\ng ne elah gay ma uih kloh lơi neh. Lah chăt pih ri lo\ uih ân kloh. Neh ta aơ ri mô dơi lah lơi dơm ôh, geh uih kloh ri mhâm blau kơp lah lơi dơm”.

            Êng ngăn đah nau geh bah dih mô ueh, tâm trôm ăp nau kan tuch tăm ta Măng Đen dôl ma geh nau duh yor nau ân manh, nau leo tăch lơi neh bah nau kan. Du he enu\ih tơm ntuh kơl dăn mpôn moh, nkoch: Kan ntuh kơl bôk nau kan geh âk lơn nau ntuh kơl tuch tăm, yor tuch tăm lah nau kan jo\ jêr, âk nau tât khuch. Hôm ntuh kơl, tăch ân ma bu ri mra geh rgum nau săk rnglay ngăch ndrel ma âk lơn:

‘Tơm prăk mô to\ng pah kan mô âk. Mô to\ng nu\ih kan ri [ư păng mô dơi. Ko\ geh aka nu\ih u\ch mât neh, leo tăch lơi neh. Neh bah bu ri bu tăch bar pe rmen tât jêt bar jêt rmen, rlau 10 ha hao go\ lơ. Du ha nklăp 700 rkeh tât du mren”.

            Êp ăp ntu\k kan [ư nau kan rlăm kơt ta Măng Đen, knu\ng mât ma rbăn ha neh ndel neh bri, jêh ri ntuh kơl kơt lah ntruh, kâp tăch neh gay ma so\k săk rnglay, nau kan tuch tăm Tây Nguyên rgum âk ntu\k kan tăch rgâl rmeh nau dơi mô to\ng nau ngăn. Rnôk geh nau ntru\nh rgâl 100 rbăn ha bri jêng tăm cao su, ăp ntu\k kan mô dơn ăp nau bonh nkah khoa học. Bu ân lah cao su nkre lah tơm nơih tăm, nkre ân geh săk rnglay âk, yor ri ma ntuh kơl ân âk, bol ma nau ntuh kơl prêh gay ma mpêt êng. Yơn nau ngăn ân saơ, mô dơi geh ntrong ma nơih tăm, âk săk rnglay, mô geh nau nchâp đă ma ân geh nâp nâl. Wa Lê Quang Trương, Groi Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Cao su Chư Sê, n’gor Gia Lai kơp dơn, cao su bri mô jêng lah du nau mô geh nau dơi ngăn:

            ‘Âk ngăn lah rnoh tơm le\ khi\t păng mô tâm di. Lah ma ân rong gay ma geh kor rtăk ngăn ri mô dơi geh ôh, yor lah mô geh âk, tăm nchrai ngai, nau tâm [ah kơt nê ri mhâm blau công nhân ma kor”.

            Ndrel đah nau khuch ngăn tă bah ma rhiăng bôk nau kan tuch tăm-tăm bri mô nâp, nau tch tăm Tây Nguyên hôm geh âk nau tih tă bah nau kan ntuh kơl knu\ng rlăm ndrel ăp nau kan tâm rgop kan ma mô nâp. Ntơm năm 2013 tât nrôk aơ, ăp n’gor ko\ geh âk ntu\k kan tăch rgâl tâm rgop nsum đah nu\ih [on lan tăm ăp ntil rpuăl, chanh rse mô geh play, bntuh kơl ntil-tâm rgop gay ma tăm gấc, tăm prit, tăm rmi\t, tăm chiah, jêh ri mô rvăt, [ư nu\ih [on lan lơn ma mâp nau jer jo\t:

            ‘Nu\ih [on lan mô kâp tâm nau ntuh kơl ân nu\ih [on lan, ma knu\ng u\ch geh nau tâm rgop-nau leo rvăt ntil ndơ tuch tăm, lah nu\ih [on lan bah hôm nau jêr. Yơn tât rnôk aơ ri ko\ ê geh du ntu\k kan lăp tâm nkuăl gay ma rvăt, mô lah lah ndơ\ du ngih máy ê nkra tâm nkual gay ma leo rvăt ndơ bah nkuăl”.

            Dôl ma gu\ kâp tâm ntu\k kan tăch rgâl kơt lah bri prăng kâp bri mih lah nau kan bah nu\ih [on lan, nu\ih [on lan Tây Nguyên rnôk aơ,. Yơn ntu\k kan tăch rgâl ngih dak ri mbrơi, ntu\k kan êng ri ntuh kơl âk ma mô nâp, [ư rlăm lơn ma nau kan ngăn, [ư nu\ih [on lan ndrel tuch tăm lơn ma khuch. Tâm âk nau kan têh, ntu\k kan , ntu\k kan ntoh nau uănh mô êng đah nu\ih [on lan kan lo\ mir. Tâm gleh nar, ma bu ho\ kalư lơi tơm cao su gay ma tăm pih rong ndrôk, jêh ri muih lơi pih tăm tơm gu-ga, jêh ri rôk lơi gu-ga tăm tơm bu\ng. Âk jêt rbăn ha cao su, dôl geh âk ntu\k kan dăn rgâl, mô lah lah ntrơn tăm tơm sa play ma mô mbơh, nkre [ư ân tơm sa play tâm Tây Nguyên dôl tât tâm nau mô geh kơt dăp rgum.

            Ta rơh tâm nchră văng sa ntuh kơl êng năm 2019 yor Chính phủ ndrel Rnâng kan văng sa Trung ương [ư, du đê| ntoh măt ân lah, gay n’huch nau kan tih, Ngih dak ân geh lah nau tơm gay [ư nau tâm rgop tuch tăm, [ư ueh nau kan ndâk nsơm, geh nau pơk ndâk nau kan ntuh kơl nơih, ndâk luật pah kan, [ư ueh nau kan tơm. Đah nau ngăn bah Tây Nguyên, nau kan nê bah Ngih  dak geh rgum âk ntu\k kan tăch rgâl geh nau dơi ndrel nau kan, bun dăp, leo rêng ăp ntu\k kan, tâm boh nau kan ân geh nau dơi, ntrong kan tăch rgâl ndăn sa tă bah neh ndrel bri. Aơ lah nau kan ndal, geh nau khlay gay ntru\nh trong kan doh rklaih nau nkol, kơl an nu\ih [on lan Tây Nguyên ân geh ngăn nau rgâl mhe./.

Nu\ih rblang: H’Thi