Tung pơla mê, mâu Ko\ng ti ngăn ‘na chiâk deăng, pêt kong tơnêi têa ki hên ôh tá tiô teăm tơdrêng ‘na tơdroăng cheăng, tah lôi hnoăng cheăng ki rơkê ple\ng dêi tơná. Ki hên khu mơdró kâ krê bu pêi cheăng tiô rơnó, thăm rế pro pá ăm tơdroăng ki pêi chiâk deăng dêi Tây Nguyên.
Vâ mơgêi tơdroăng xiâm ‘’Pêi chiâk deăng Tây Nguyên tăng troăng prôk ăm chal nếo’’, ngin ai mơnhên tối ‘na mâu tơdroăng pêi pro ki krá tơniăn la ngiâ ki mâu Khu mơdró kâ [ă mơngế pêi chiâk deăng a Tây Nguyên hiăng châ chiâng pêi pro, vâ ing mê, ăm hlo tiah kố, bu mơnhên ivá cheăng dêi mơhno túa le\m tro-hiâm mơno, kơxo# liăn [ă cheăng khoa hok cheăng kơmăi kơmok chal nếo kum ăm chiâk deăng Tây Nguyên pơtối tâk troh a tơdroăng ki [lêi chiâng.
Tâng vâ ngăn [ai má 2 vâi krâ po ngăn drăng kố:http://vov4.vov.vn/Xodang/chuyen-muc/ti-lai-kuan-pole-pei-chiak-deang-oh-ta-tio-poka-dei-tonei-tea-ai-2-c178-255625.aspx
Tâng vâ ngăn [ai má 3 vâi krâ po ngăn drăng kố:
Maluâ hiăng châ mơjiâng hngêi trăng kân rơdâ krá le\m achê k^ng troăng kân kơxo# 26, pôa Lê Hải Đăng, ối a thôn Phước Thành, cheăm Ea Yông, tơring Krông Pa], kong pơlê Dak Lak hiăng mơdoh hên chôu phut tung hngêi ki ai chiâk kơtăn mê ai 2 km, sôk ro [ă khu í ki păn ki kơ’nêi pá kơdâm loăng kơphế, pá kơdâm tíu ki xâp rơngiâp dêi mâu loăng plâi sầu riêng 15 hơnăm, plâi kơtốu pêng tung tơkâng.
Hơnăm hdrối kố nah, ing khu í ki pôa păn mê châ xo lối 30 rơtuh liăn, ing kơphế châ xo ai 20 rơtuh liăn. La ing plâi sầu riêng dêi kơpong kơdrum ai 12 rơpâu met karê, châ xo tơnêi tíu dêi Ko\ng ti Kơphế Phước An, rêm hơnăm pôa châ xo dêi sap ing 700 rơtuh troh lối 1 rơtal liăn. Pôa Đăng tối ăm ‘nâi, chiâng châ tơ-[rê tiah mê cho kơnôm ing tơdroăng to\ng veăng dêi Ko\ng ti xua ing tơdroăng pơkâ thế mơdâ pêt loăng plâi sầu riêng pêt tơvât tung kơdrum kơphế hơnăm 2004, hiăng kum hên rơpo\ng dêi ko\ng nhân châ hluăn ing tơdroăng ki pá puât.
‘’Mơngế ki pêt kơphế xo ga trâm pá hên khât. La nôkố pêt tơ’nôm loăng [ơr Booth cho môi, plâi sầu riêng cho péa kô hlo chía niân. Môi tiah á hiăng rôe to lâi toăng rơxế ôtô. Kuăn ‘ne\ng 3 ngế hiăng hriâm châ pêi cheăng tâi tâng’’.
Pôa Cao Văn Nguyên châ tơkâ lối 2 rơtal liăn rêm hơnăm kơnôm pêt plâi [ơr ki dâi le\m, pêt tơvât [ă kơphế
Pak^ng tơdroăng ki to\ng kum ăm mâu rơpo\ng ko\ng nhân pêi lo liăn hên, hnoăng cheăng ki châ tơ-[rê hên tâ ki Ko\ng ti kơphế Phước An hiăng to\ng kum, cho khu ki pêi chiâk deăng tá hiâm mơno khât, ‘nâi ngăn nhên, ‘nâi xúa kơmăi kơmok ki nếo.
Môi tiah a [uôn Jung, cheăm Ea Yông, tíu ki ai hên vâi krâ hdroâng kuăn ngo Rơđế pro ko\ng nhân, tâng vâ tối kơbố ki lâi xuân ‘nâi xúa phôn râng ko\ng ki rơkê ple\ng vâ tí tăng séa ngăn mah kơxo#, mơnhên ngăn xiâm rêi hdrê pêt, phon rơvât, pơkeăng xôh oâ hdrong, ví kơ tơdroăng ki xúa phon, hdrê ki ôh tá xê khât.
Hiăng ai hlâu xiâm kối ki krá tơniăn ‘na pêi cheăng kâ, vâi hiăng khên tơmiât troh tơdroăng păn mơnăn mơnôa, xua phon hưh cơ ‘na rơvât, choi ăm kơphế, djâ troăng ahdrối tung pêi pêt mâu hdrê loăng plâi kâ ki châ ô eăng dêi lâp plâi tơnêi, môi tiah [ơr Booth, [ơr Hass, [ơr Gem lơ plâi sầu riêng Musang King.
Ngoh Y Thơm Niê, kăn pơlê [uôn Jung 2 hâk nâ tối tiah kố, tâng u ối tiah kố, tơdroăng pêi cheăng kâ dêi mâu rơpo\ng kô ối rơdêi ó luâ tâ kơ mê nếo:
‘’Rơpo\ng ki ai kơdrum loăng sầu riêng mê tơdroăng pêi cheăng kâ vâi hiăng tơtêk khât ‘nâng. Xua mê, hơnăm kố tâi tâng thôn pơlê hiăng tơku\m ‘no liăn vâ mơdâ pêt loăng sầu riêng [ă mâu hdrê loăng plâi ki ê ki kơnâ môi tiah [ơr Booth.
Pak^ng mê nếo, vâi krâ-nho\ng o xuân ôh tá piu tơdroăng ki rak ngăn loăng kơphế [ă hên mâu hdrê loăng ki ê rơtế pêt a môi [ăng deăng vâ mơdêk tơdroăng pêi cheăng kâ’’.
Khu mơdró kâ rơdêi, kuăn pơlê kro [ă rơkê xuân cho ki xiâm hmâ trâm hlo a mâu khu mơdró kâ ki hiăng rơkê dêi kong pơlê Lâm Đồng. Ko\ng ti Đà Lạt Hasfarm hmâ pêt to reăng, Khu pêi cheăng tơru\m Anh Đào, Khu pêi cheăng tơru\m Xuân Hương hmâ pêt kơchâi, plâi, pôm pơrá kum ăm mâu kuăn pơlê [ă mâu rơpo\ng ki tơru\m cheăng, ai kơlo ki pêi cheăng kâ tơniăn, pêi châ 500 rơtuh liăn troh lối rơtal liăn 1 ha tung 1 hơnăm.
Tơdrêng [ă tơdroăng ki ai pơxúa ‘na liăn ngân, kế tơmeăm, kuăn pơlê ối châ khu mơdró kâ hnê tối ‘na tuăn rơkê tung kơvâ pêi chiâk pêi deăng ki tơtro khât [ă hlê ple\ng tung mơdêk ki dâi le\m dêi mâu tơmeăm ki pêi lo mê.
Pôa Hà Yuân, môi ngế ki pêt kơchâi hiăng ton hơnăm a pơlê kong kơdrâm Đà Lạt tối ăm ‘nâi, veăng tơru\m pêi cheăng kâ kố tơkéa vâ tối tah lôi tơdroăng ki pêi hmôu pêi pro krê xêh, ki tá hâi teăm ‘ló, sap ing tơru\m cheăng mê hiăng ‘nâi pơkâ hdrối mâu tơdroăng cheăng, pêi cheăng tro tiô troăng hơlâ, mơjiâng tơmeăm khoăng dâi le\m:
‘’Drêng tơru\m [ă Khu pêi cheăng á châ hriâm tâp, châ kum ‘na kih thuât tung pơkâ pêi chiâ pêi deăng, kơxo# liăn ôh tá bê mê Khu pêi cheăng tơru\m kô to\ng kum tơ’nôm. Klêi mê, drêng pêi pêt kế tơmeăm kô châ Khu pêi cheăng tơru\m rôe xo kế tơmeăm, mê á hmiân tuăn ‘nâng. Tê dêi kế tơmeăm tâng vâ pơchông ngăn [ă hdrối nah hiăng tâk châ sap ing môi pôe tơdế troh a 2 hdroh’’.
Klêi kơ’nâi mâu ko\ng ti ngăn ‘na chiâk deăng, pêt kong tơnêi têa a Tây Nguyên hiăng ôh tá pêi pro tơtro, mê khu mơdró kâ ing khu râ ki ê hiăng châ tơtêk xông a ‘ngêi tâ, tơdroăng mê hiăng hlo nhên păng ‘nâng.
Klêi kơ’nâi 17 hơnăm pêi pro tiô Pơkâ 80 hơnăm 2002 dêi Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh ‘na mơhnhôk tê mơdró dêi tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng klêi kơ’nâi k^ tơkêa, 10 hơnăm rak vế, pêi pro tiô tơdroăng pơkâ kơxo# 26 dêi Khu xiâm ngăn ‘na cheăng kal kí kơvâ chiâk deăng, kuăn pơlê pêi chiâk deăng, rêh ối thôn pơlê, mê troh nôkố, mâu khu mơdró kâ a Tây Nguyên hiăng tơru\m cheăng, rôe tâi tâng mâu tơmeăm, môi tiah têa tôu ro, têa kơdruâ, kơtếo dêi mâu rơpo\ng hngêi; ki hên kơxo# pôm [ă chhá kơxu ga ai hên ‘nâng, 17% kơxo# rơmôe chế kơbâng ngiât, 10% mâu hdrê reăng [ă hên mâu tơmeăm ki ê.
Pôa Nguyễn Công Thừa, Kăn xiâm ngăn Khu pêi cheăng tơru\m Anh Đào, kong pơlê Lâm Đồng tối tiah kố, [ă mâu tơdroăng ki ‘mâi rơnêu tá túa cheăng [ă kơchơ, khu mơdró kâ, khu pêi cheăng tơru\m pơrá hiăng ai tơdroăng ki tơ’lêi hlâu vâ ‘no liăn kum ăm tơdroăng pêi chiâk pêi deăng ki tơtro păng ‘nâng:
‘’Troăng hơlâ dêi Đảng [ă Tơnêi têa xuân ai troăng hơlâ dêi pin dế châ pêi pro kơhnâ khât. Mâu khu pêi cheăng tơru\m, mâu khu mơdró kâ, pro ti lâi tơru\m cheăng [ă mâu rơpo\ng kuăn pơlê, mơjiâng mâu troăng hơlâ, veăng kum liăn ngân, tá túa pêi cheăng kih thuât, vâ mơdêk tơdroăng ki dâi le\m. Tâng hmôu pá lôi mâu rơpo\ng ing ê tah lôi mê kô trâm pá vâ kâi mơnhông’’.
Tơdroăng ki kal vâ mơnhên akố: Ing ki xiâm dêi tơdroăng ki tơ’lêi hlâu mê, ti lâi ki tơ-[rê dêi khu mơdró kâ ‘no liăn kum pêi chiâk deăng a Tây Nguyên ối ‘ro hơngế ‘nâng tâng vâ pơchông ngăn [ă tơmeăm khoăng ki ai hlâu? Ti lâi pêi cheăng ki krê xêh châ tơmot tơru\m tung mâu kơchơ hmâng vâ xuân ối cho troăng pêi pro dêi 1 rơtuh rơpo\ng, 2 rơtuh ha tơnêi pêi chiâk deăng, pêi kâ [ă hên mâu tơdroăng ki ê.
Ti lâi hên khu mơdró kâ, kuăn pơlê hiăng ‘no liăn hên h^n, xúa khoa hok kih thuât, cheăng kơmăi kơmok, la tơdroăng ki [lêi chiâng mê bu iâ tê tiô kơ rơnó, kơ’nâi mê, cho tơdroăng ki pá puât hên h^n?
Ki păng ‘nâng a mâu khu mơdró kâ ki apoăng xuân môi tiah mâu khu mơdró kâ ki ôh tá rơhéa a Tây Nguyên ăm hlo, cheăng kơmăi kơmok, kơxo# liăn bu châ [lêi chiâng drêng ai tơdroăng ki hlê ple\ng tung mơhno túa le\m tro, hiâm tuăn tơdrăng tung mơdró kâ.
‘’Xua ki pro pơxúa 10 hơnăm pêt loăng’’, ‘’Kâ plâi ki lâi krum plâi ki mê’’, plâ 25 hơnăm hiăng luâ, Đà Lạt Hasfarm hiăng pêi tâi hiâm tâi mơno [ă cheăng pêt reăng [ă tê reăng. Khu pêi cheăng tơru\m Anh Đào hiăng kơhnâ khât tung tơdroăng pêt kơchâi [ă tê kơchâi tung vâ chê 20 hơnăm, mơjiâng tơru\m cheăng tơtro tuăn, kơhnâ khât [ă kuăn pơlê.
Ko\ng nhân Ko\ng ti kơphế Phước An, ai lối 10 hơnăm kơhnâ khât tung tơdroăng pêt loăng sầu riêng, [ă tơdroăng ki pói rơhêng vâ mê, ki kơnâ dêi kế tơmeăm bu ai 6 rơtuh liăn 1 ta#n.
Mơhno túa le\m tro-hiâm tuăn cho ki xiâm ăm kơvâ pêi chiâk deăng, tơdroăng kuăn pơlê pêi chiâk deăng, tơdroăng rêh ối thôn pơlê, cho mâu hnoăng cheăng ki hiăng châ tối sap ing ton nah, tung tơdroăng pơkâ 26 hơnăm 2008 dêi Khu xiâm kal kí: ‘’To\ng kum ‘na tơdroăng pêi chiâk pêi deăng, tơdroăng kuăn pơlê pêi chiâk pêi deăng, tơdroăng rêh ối thôn pơlê, ki hdrối tâ, athế mơhnhôk hiâm tuăn ki mơjo pâ tơnêi têa, tơná pêi pro dêi xêh, kơhnâ mơ-eăm kân khât vâ kuăn pơlê pêi chiâk pêi deăng châ mơnhông’’.
Tung chal nếo nôkố, ivá ki mơdêk hiâm mơno-tuăn tơmiât ki hiăng tối tung tơdroăng pơkâ 26 châ hlê ple\ng [ă pêi pro [ă khu mơdró kâ [ă khu pêi cheăng tơru\m [ă hlê ple\ng nhên tâ tung tâi tâng tơdroăng pêi cheăng kâ. A hneăng hôp pêi cheăng kâ dêi mơngế krê hơnăm 2019, pôa Nguyễn Xuân Phúc, Ngế pro xiâm hnê ngăn tơnêi têa hiăng hâk kơdeăn khât tơdroăng ki mơ-eăm mê [ă mơnhên tối, mơhno túa le\m tro, hiâm tuăn kô kum ăm khu mơdró kâ thăm rế rơdêi, Khu pêi cheăng tơru\m ki thăm rế ó têi:
‘’Á krếo thế pơtối mơjiâng, pro kuăn pơlê loi tơngah kơ khu mơdró kâ, khu pơkuâ athế tối pơtâng tơdroăng tơru\m mơdró kâ ki tơdrăng, le\m tro, tơdâng tơ’mô; kơnôm ing tơdroăng ki kum ăm khu mơdró kâ, mơngế mơdró kâ Việt Nam. Môi kơpong ki tê mơdró kâ krê ki ó rơdêi, krá tơniăn, pak^ng mê kô ai khu mơdró kâ dêi tơnêi têa, mê kô châ tơ-[rê tâ tung pêi kâ, Khu pêi cheăng tơru\m rơkê ple\ng tiô chal nếo kô mơjiâng tơdroăng rêh kâ ối a la ngiâ kro mơdro\ng, krá tơniăn ăm khu pêi cheăng kâ Việt Nam’’.
Drêng ai tơdroăng ki toi djâ tung tơbriât tê mơdró kâ lâp plâi tơnêi, mê mơhno túa le\m tro, hiâm tuăn cheăng kâ tung chiâk deăng a Tây Nguyên kô pơxiâm châ mơnhên. Tung pêi chiâk deăng, ki xiâm dêi hnoăng cheăng pêi chiâk pêi deăng le\m tro, ing túa chiâk deăng ki rơkê ple\ng mê hiăng châ pơkâ pêi pro hên tíu lâp lu.
Tung hnoăng veăng kum mơjiâng mâu Khu pêi cheăng tơru\m ngăn ‘na chiâk deăng tiô túa nếo, mâu tơdroăng tơkêa mê hiăng mơnhên tối hiăng châ mơ’no, mê cho, Khu pêi cheăng tơru\m athế ai troăng hơlâ ki khên tơnôu a ‘ngêi tâ nếo, kơdo mơ-eăm hên [ă hbrâ ăm tơdroăng ki vâ veăng hnê mơjiâng ivá ki rơkê ‘na cheăng kâ…
Tâng troăng hơlâ ai tiah mê châ mâu kong pơlê kho\m mơ-eăm pêi pro kơhnâ, kơtăng khât [ă kơnôm ai tơdroăng to\ng veăng dêi khu mơdró ki tơ-[rê, kho\m tah lôi tơdroăng ki râ vâ kâ kơhveăm ing tơdroăng tơkêa bro, ‘na tí tăng châ kâ xúa ing tơnêi, ing kong kế, kal pro kơtăng tah lôi tơdroăng pêi ki ti tơdrăng, mê chiâk deăng dêi Tây Nguyên mơni kô re\ng châ mơhno tơbleăng dêi ivá, ngiâ méa tơná, chiâng khu ki kal khât vâ mơnhông pêi cheăng kâ-rêh ối pơlê pơla krá tơniăn, cheăng kal kí xuân tro, kring vế, gak ngăn xuân tơniăn.
Pak^ng mê, ối châ râng vế, chôu ‘măn [ă pơtối mơdêk mơhno túa le\m tro dêi hdroâng kuăn ngo [ă rak vế krúa le\m tơnêi tíu, hyôh kong prâi.
Khu chêh hlá tơbeăng VOV Tây Nguyên chêh
Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng
Viết bình luận