Kơnôm kơhnâ pêi cheăng, xúa khoa ho\k kih thua#t tung pêi chiâk deăng, vâi krâ nho\ng o Jarai pơlê Nhing, cheăm Nghĩa Hưng, tơring }ư Pah, kong pơlê Gialai, hiăng mơ-eăm hluăn ing kơtiê, mơjiâng pro troăng pơlê, kơtâu, hngêi trăng kân le\m rơdâ, krúa le\m. Koh tơdah hơnăm 2017, pôa Myui, krâ pơlê, rơkâu vâi krâ nho\ng o ru\m môi tuăn mơnhông mơdêk cheăng kâ, pơlê rế hía rế phâi tơtô, hơniâp ro:

‘’Têt hơnăm 2017 kố, a pâ rơkâu vâi krâ nho\ng o tung pơlê trâm hên pon mơhúa, tơdroăng rêh ối châ hơniâp ro, pêi cheăng châ tơ-[rê hên vâ xăm kơklêa kơdroh kơtiê. Á pâ rơkâu vâi krâ nho\ng o kuăn khôp ru\m môi tuăn mơnhông mơdêk cheăng kâ, vâ phâi tơtô [a\ rơtế dêi pó kum rak ngăn kơphế, rak ngăn báu rơnó xeăng tô kố. Á pói vâ Đảng [a\ Tơnêi têa tơmâng tâ mê nếo kum vâi krâ nho\ng o xăm kơklêa, kơdroh kơtiê krá tơniăn, vâ châ kro mơdro\ng, phâi tơtô [a\ hơniâp ro’’.

{a\ thôn Têa Djê Krâm, cheăm Đak Rơnga, Đak Tô, Kon Tum, tơdroăng rêh ối dêi mơngế Rơteăng xuân hiăng hơ’lêh tâng pơchông [a\ hdrối. Hên hngêi trăng hiăng châ mơjiâng, hngêi meăn [a\ gât hlo eăng tung mâu kơdrum kơphế, kơxu, loăng ‘mố drêh ngiât. {a\ jâ Y Ui, ối a pơlê Têa Djê Krâm, hdrối têt, rơpo\ng jâ nếo mơjiâng kêi đeăng môi toăng hngêi kân rơdâ. Hơnăm nếo, jâ Y Ui pói vâ châ trâm tơdroăng le\m ro tâ nếo:

‘’Hơnăm nếo kố, á loi tơngah vâi krâ nho\ng o tung pơlê ru\m môi tuăn, tơku\m ivá mơnhông mơdêk tơdroăng rêh ối. Rơpo\ng pơtối pêi chiâk deăng, pêt loăng plâi ton hâi vâ ai kế ‘măn, kế kâ; rak ngăn, păn kuăn ‘ne\ng cháu cháu phâi tơtô, rơkê. Pói vâ rêm ngế đi đo mo châ, rêh ton. Hơnăm nếo, tiô khôi túa akố, ngin ôu drôu, rơtế tơdah sôk ro rơnó hơngui lâp tơnêi têa, rơkâu ivá mơngế krâ, mâu vâi hdrêng. Kuăn ‘ne\ng cháu chái châ tơku\m rêh ối sôk ro [a\ dêi pó, nôu pâ, jâ nôa; thôn pơlê ru\m môi hiâm tuăn, tơdroăng rêh ối hơniâp le\m’’.

Tơ’noăng rơtế môi tiah hdroâng mơngế Jarai a Gialai, mơngế Rơteăng a Kontum, vâi krâ nho\ng o mâu hdroâng kuăn ngo Rơđế, M’nông a Daklak, Daknông, xuân dế mơ-eăm mơnhông mơdêk cheăng kâ. Nôu Linh, ối a [uôn Ka Na B, cheăm }ư Mgar, tơring }ư Mgar, kong pơlê Daklak pêi chiâk deăng hlối ai klôh păn ká: ai 3 hectar kơxu, 5 sao kơdrum loăng plâi iâ hâi, păn pu pái, chu kăn [a\ păn ká. Tung hơnăm 2016, maluâ kong prâi ôh tá tơniăn, pêi lo liăn ôh tá hên, laga kơnôm pêi pêt, păn mơnăn mơnôa rơpo\ng Nôu Linh tiô tối hdrối kô po tơ’nôm túa pêt kơxêt. Nôu Linh pói vâ:

‘’Troh hơnăm nếo, rơpo\ng á kô mơ-eăm pêi cheăng kâ vâ mơnhông mơdêk cheăng kâ, rơpo\ng tơniăn tung rêh ối. Hdrối nah, á xuân hiăng păn pú pái, păn chu [a\ păn ká. Nôkố, mê á dế tơmiât vâ pêt kơxêt, xua tiô á hlo túa pêi kố tơ’lêi [a\ châ tơ-[rê hên. Tâng túa pêi pêt kơxêt châ tơ-[rê mê xuân pói vâi krâ nho\ng o kô pêi pro, vâ kum hơ’lêh tung rêh ối ăm vâi krâ nho\ng o, kô hnê mơhno ăm vâi krâ nho\ng o ki ê túa pêi pêt kơxêt’’.

Kơhnâ pêi cheăng kâ, mơ-eăm lăm hriâm kih thua#t pêi pêt kơphế, rơpo\ng Nôu Hạnh, ối a pơlê Dak Prí, cheăm Nâm NDir, tơring Krông Nô, kong pơlê Daknông hiăng ai kế kâ kế ‘măn, mơjiâng hngêi trăng kân rơdâ, rôe mâu kế tơmeăm khoăng tung hngêi [a\ ăm kuăn ‘ne\ng hriâm tâp. {a\ 3 hectar kơphế hiăng ai plâi, rơnó kố nah rơpo\ng hiăng krí châ lối 11 ta#n pơ’leăng. Tá hâi ro tuăn maluâ châ hên môi tiah mê, Nôu Hạnh tối, rơpo\ng kal mơ-eăm tâ mê nếo vâ pêi lo liăn hên tâ.

‘’Hơnăm kố nah kong tô khăng khoăng, á tơmiât kô mơ-eăm tôh kơd^ng têa, rak ngăn kơphế, xua mê rơpo\ng á krí châ hên tâ hơnăm hdrối. Hơnăm hdrối bu châ 10 ta#n mê hơnăm kố châ 11 ta#n. Laga kong prâi môi tiah kố nah, tơdroăng rak ngăn kơphế cho pá. Mê á thế mơ-eăm tâi ivá, xo vế túa ki rơkê tơtro vâ rak ngăn kơphế tơtro, hơnăm la ngiâ thế pêi lo thăm hên tâ hơnăm kố’’.

Tung hơnăm hiăng hluâ, maluâ kong prâi ôh tá tơniăn, laga kơnôm mơ-eăm kơhnâ rak ngăn kơphế, xua mê rơpo\ng nâ Su Nròng Thoại, ối a thôn 3, cheăm Đinh Trang Thượng, tơring Di Linh, kong pơlê Lâm Đồng xuân châ lối 4 ta#n kơphế pơ’leăng. Hơnăm kố rơpo\ng nâ kâ Têt ai tu\m kế tơmeăm khoăng [a\ sôk ro tâ hơnăm nah. Nâ xuân hiăng hbrâ tu\m tơmeăm khoăng pêi chiâk deăng, phon rơvât vâ rak ngăn kơphế tung hơnăm la ngiâ châ tơ-[rê tâ. Nâ Su Nròng Thoại sôk ro:

’’Hơnăm nếo hiăng troh hơnăm ton hiăng hluâ, rơkâu tâi tâng rêm ngế kâ Têt sôk ro, pêi cheăng kâ châ tơ-[rê. Vâi krâ nho\ng o sôk ro kâ Têt xuân thế ‘nâi kơd^ng ôh tá mơ’nhê lối hên, rêm ngế lăm hêi têt athế tơniăn le\m [a\ rơpo\ng trâm hên tơdroăng pon mơhúa. Pói vâi krâ nho\ng o [a\ pú hmâ hơnăm nếo pêi báu, pêi kơphế pêi lo liăn, châ hên tơmeăm khoăng tâ hơnăm nah’’.

Hơnăm 2016, rơnêu kế tơmeăm xua kong prâi ôh tá tơniăn, rơpo\ng pôa Y Drich Kman, ối a cheăm Bông Krang, tơring Lak, kong pơlê Daklak hiăng tơtro\ng rak ngăn tiu, pêt báu, păn ro, păn pu pái, klêi kơ’nâi xêo kơxo# liăn mơ’no cheăng ối châ xo dêi lối 40 rơtuh liăn. Hơnăm nếo kố, pôa hiăng pơkâ túa cheăng nhên vâ mơnhông mơdêk cheăng kâ krá tơniăn ăm rơpo\ng. Pôa Y Drich Kman tối:

’’Tung hơnăm 2017 kố, rơpo\ng á kô mơnhông mơdêk cheăng kâ tiô troăng rak ngăn kơphế, tiu ăm tơtro vâ pêi lo châ hên, rak ngăn tơtro ăm khu ro, khu pu pái. Troh hơnăm nếo kố pâ rơkâu vâi krâ nho\ng o tung pơlê mo châ, pêi cheăng kâ rế hía rế châ mơnhông mơdêk’’.

Hên hơnăm kố, nge# nhân A Jar, ối a Plei Don, bêng Quang Trung, pơlê kong kơdrâm Kontum, kong pơlê Kontum hiăng tăng rah khôi túa le\m tro, tơdroăng hơ’muăn kiâ ton nah, tơpui pơto, tơpui tơdjếi [a\ hía hé dêi vâi krâ nho\ng o hdroâng kuăn ngo tung pơlê. Tung hơnăm 2016, nge# nhân A Jar hiăng tăng hlo 10 tơdroăng hơ’muăn dêi mâu hdroâng kuăn ngo Bơhnéa, Rơteăng, Jarai [a\ hía hé. Hlê ple\ng khôi túa, [a\ châ kuăn pơlê loi tơngah, pôa xuân cho môi tung mâu ngế châ hngêi tơleăng pơlê kong kơdrâm Kontum, kong pơlê Kontum loi tơngah kheăn pro ngế tơplôu nâl hdroâng kuăn ngo tung mâu roh tơdjâk troh vâi krâ hdroâng kuăn ngo. Tối ăm ‘nâi dêi tơdroăng pơkâ dêi tơná tung hơnăm nếo, pôa A Jar tối:

‘’Hơnăm 2016, châ hngêi tơleăng pơlê kong kơdrâm, kong pơlê kơbông krếo tơplôu nâl tung roh tơleăng tơdjâk troh vâi krâ hdroâng kuăn ngo Jơlơng, Rơngao, Rơteăng, Bơhnéa [a\ Jarai khu ngế ki ôh tá chiâng tơpui Xuăn. Mơhé hơnăm hiăng krâ, laga hơnăm la ngiâ á kô mơ-eăm hriâm vâ ‘nâi ple\ng, thăm nếo hriâm mâu nâl hdroâng kuăn ngo a Kontụm, vâ drêng veăng tơleăng vâ tơtro tiô hnoăng cheăng mơngế tơplôu nâl hdroâng kuăn ngo dêi tơná’’.

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng