Môi hâi mơ’nui măng t^ng, tung Kuât ton nah dêi pơlê Đăk Wâk, mâu kăn, khu râ kơvâ cheăng cheăng cheăm Đăk Kroong [ă tơring Đăk Glei tơru\m [ăng Khu râk liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong dêi kong pơlê Kon Tum tơku\m po hnê tối ’na troăng hơlâ pơkâ mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong. Hâi tối tơbleăng tơ’mot hên kuăn pơlê a pơlê Đăk Wâk veăng tơmâng.  Vâ mơdêk ki tơ-[rê tơdroăng hnê tối, teăng mâ mâu rơpo\ng hngêi châ klâ hên khu, [ă rêm khu sap ing 5-7 ngế. Ing mê, mâu khu kố rơtế tơpui tơno ’na mâu tơdroăng môi tiah rak ngăn kong, xúa liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong tung mơnhông mơdêk tăng tơ’nôm kơxo# liăn vâ rêh kâ môi tiah lâi ăm tơ-[rê; rah xo túa pêi pêt môi tiah lâi ăm tơtro [ă tơnêi tíu, hyôh kong prâi [ă tơdroăng rêh ối dêi rơpo\ng hngêi. Tiô pôa A Tùng, Kăn thôn Đăk Wâk, [ă tơdroăng pêi pro đi đo châ veăng a mâu hâi hriâm, hnê tối môi tiah lâi, kuăn pơlê hlê tiah lâi ’na hnoăng rak ngăn kong [ă mơnhông mơdêk pêt kong ing pá xôp mâu loăng kân dêi kuăn pơlê hiăng châ mơnhông tơ-[rê nhên:

’’Rêm hơnăm hriâm ’na mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong mê phiu ro păng ’nâng. Xua gá hiăng mơhá ăm kuăn pơlê ki rak ngăn kong, mâu rơpo\ng hiăng xo liăn mê tơ’lêi hlâu. Xua rôe tơ’nôm í, piâp lơ chu vâ păn tơ’nôm, mơdêk tơdroăng rêh ối, cheăng kâ. Ing tơdroăng hiăng ai liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong mê vâi hiăng ai hnoăng rak ngăn, rơtế ai hnoăng cheăng ing kong’’.

Rơtế veăng hriâm, hnê tối ’na troăng hơlâ pơkâ mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong [ă tơdroăng xúa liăn mơhá ki tiah lâi ăm tơtro, pôa A Trâm, pơlê Đăk Wâk  ăm ’nâi, rơpo\ng hngêi pôa xo rak ngăn lối 18 ha kong. Rêm hơnăm, rơpo\ng hngêi xo kơxo# liăn 13 rơtuh liăn mơhá. Ing mâu hâi hâi hnê tối, hriâm pơtâp, rơpo\ng hngêi pôa hiăng ’nâi pơkâ kơxo# liăn vâ hrê, pêi cheăng kâ a [ăng kong ki châ pơcháu ăm tơná rak ngăn xuân môi tiah ’no liăn rôe hdrê pêt a kơdrum.

Mê pôa hiăng rôe tơ’nôm hdrê loăng kong vâ pêt a mâu tíu tơnêi l^ng ki châ pơcháu ngăn, rôe chu, rôe ro păn kơ’nêi ro rêi nhâ pá kơdâm kong. {ă túa pêi cheăng kố, tơdroăng cheăng kâ dêi rơpo\ng hngêi pôa châ tơngah kô châ hơ’lêh tung hơnăm la ngiâ.

’’Ing mâu tơdroăng hnê hriâm tiah kố mê á hlo pơxúa á vâ châ hriâm mâu tơdroăng ki lâi ’lo vâ xúa tung pêi cheăng, pro ti lâi ăm tơná châ xo liăn ki rak ngăn, á vâ mơnhông tơdroăng rêh ối ăm tơ-[rê tâ. Á kô xo liăn mê ’no pêi cheăng, xúa tung rơpo\ng hngêi, roê tơ’nôm hdrê loăng ki ku\n vâ pêt’’.

Pôa A Thắng, Kăn hnê ngăn Vi [an cheăm Đăk Kroong tối ăm ’nâi, mâu kăn cheăm pơkâ rak ngăn kong cho hnoăng cheăng pêi ki kal [ă tơ’mot kuăn pơlê veăng rak ngăn kong cho troăng hơlâ ki xiâm. Xua mê, cheăm hmâ đi đo tơru\m [ă rêm râ, kơvâ cheăng pêi tơdroăng hnê tối troh tơrêm pơlê ’na hnoăng cheăng pêi dêi kuăn pơlê drêng veăng rak ngăn kong [ă xúa ing luât pơkâ mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong. Tơdroăng cheăng hnê tối ăm hlo [ă mâ hiăng kum mâu rơpo\ng kuăn pơlê ki ôh tá hlê ple\ng chiâng hlê ki kal dêi kong ki kuăn pơlê hiăng pơxiâm ’nâi túa ki xúa liăn mơhá vâ mơnhông tơdroăng rêh ối:

’’ ’Na ki hlê ple\ng dêi kuăn pơlê [ă tơdroăng rak ngăn kong mê kong hiăng pơcháu ăm mâu rơpo\ng rak ngăn tiô pơkâ kơxo# 178 lơ pơcháu kong ăm kuăn pơlê rak ngăn mê tâi tâng kuăn pơlê hiăng hlê nhên xiâm dêi tơdroăng kố. Rêm khế, rêm măng t^ng tơku\m x^ng xoăng khu lăm séa ngăn kong đi đo mê tơdroăng ki tơdjâk troh kong kơdroh hên tâ hdrối nah. {ă tơdroăng ki pơxúa ’na xúa liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong mê vâi krâ nho\ng o xuân hiăng ’no liăn ’na păn mơnăn [ă hlo tơ-[rê’’.

Vâi krâ nho\ng o nếo klêi tâng tơdroăng ngế chêh hla tơbeăng chêh tối ’na tơdroăng ki tơ-[rê tung tơdroăng hnê tối troăng hơlâ pơkâ mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong a tơring Đăk Glei, kong pơlê Kon Tum. Vâ hlê ple\ng nhên tâ ’na tơdroăng hnê tối tơdroăng kố tung tơring cheăm, Ngế chêh hlá tơbeăng ’na tơdroăng kố ai tơpui tơno [ă pôa Lê Tiến Trung, kăn pho\ rak ngăn loăng kong hlối cho kăn hnê ngăn ‘na mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong tơring Đăk Glei.

Dựng băng trao đổi

Tung hơnăm 2019 kố, Khu pơkuâ Rak ngăn [a\ Mơnhông pêt kong tơring Đăk Glêi ai tơdroăng tơru\m môi tiah lâi [a\ Khu râng liăn mơhá hnoăng Rak ngăn [a\ Mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum vâ pêi pro tơdroăng pơtâng tối ‘na troăng hơlâ mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong troh vâi krâ a mâu pơlê ô pôa?

Pôa Lê Tiến Trung: Sap apoăng hơnăm troh nôkố Khu râng liăn mơhá hnoăng Rak ngăn [a\ Mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum tơru\m [a\ Khu Rak ngăn [a\ Mơnhông pêt kong ‘na tơdroăng pơtâng tối tiô  troăng hơlâ mơhá liăn gâk ngăn [a\ pêt mơjiâng kong. Hiăng tơbleăng pêi pro pơkâ vâ tơru\m [a\ khu rak ngăn [a\ pêt mơjiâng kong [a\ Vi [an mâu cheăm, pơlê kân tung tơring ki ai [a\ng kong ai ngế rak ngăn vâ pơtâng tối vâi krâ ‘na tơdroăng mơhá liăn rak ngăn kong. Sap ing apoăng hơnăm mê Khu râng liăn mơhá rak ngăn kong xuân hiăng tơru\m [a\ khu rak ngăn [a\ pêt mơjiâng kong lăm pơtâng tối châ 10 cheăm, pơlê kân ai ngế rak ngăn kong.

{a\ mâu tơdroăng xiâm, mê cho: tối ‘na troăng hơlâ mơhá liăn rak ngăn kong; kơlo mơhá; hnoăng dêi mâu khu ki tơdjâk; [a\ châ tơ-[rê dêi troăng hơlâ mơhá rak ngăn kong; mơhá liăn ing tai khoăn hngêi arak liăn. Pak^ng mê, klêi ai troăng hơlâ hnê mơhno dêi vâi krâ mơnhông tăng cheăng pêi ing kong; klêi mê, hnê mơhno, hlối séa ngăn rak ngăn kong; [a\ châ hlo mâu tơdroăng pro xôi [a\ tơbleăng teăm tơdrêng [a\ kơ koan cheăng [a\ tơdroăng pro xôi [a\ kong vâ kơ koan cheăng tơleăng.

Pak^ng mê, khu Rak ngăn [a\ Mơnhông pêt kong hiăng hnê mơhno khu rak ngăn [a\ pêt mơjiâng kong tung mâu roh pơtâng tối mơdoh dâng môi chôu, lối môi chôu vâ tối ‘na tơdroăng ki kal dêi kong [a\ tơdroăng rêh ối dêi kuăn mơngế; hnoăng dêi kuăn pơlê [a\ tơdroăng tơdah rak ngăn kong. {a\ ing mê, cho mơdêk hlê ple\ng dêi kuăn pơlê tung tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong.

Ing roh pơtâng tối môi tiah mê, vâi krâ a mâu pơlê hiăng hơ’lêh tơdroăng hlê ple\ng môi tiah lâi tung tơdroăng tơru\m pơkuâ rak ngăn kong, xuân môi tiah tơdah pơkuâ gâk ngăn kong, ô pôa?

Pôa Lê Tiến Trung: Ing mâu roh pơtâng tối mê hlê ple\ng dêi kuăn pơlê mê xuân chôa ‘lâng châ tơtêk. Xua ai troăng hơlâ mơhá liăn rak ngăn kong mê hnoăng dêi kuăn pơlê châ hơ’lêh. Pơtih môi tiah châ tơdah kơxo# liăn rak ngăn kong [a\ ing mê cho kuăn pơlê châ ai cheăng pêi, kơnôm ing kong xua mê kuăn pơlê xuân hlê ple\ng vâ rak ngăn kong cho tơmeăm khoăng Tơnêi têa tối tơdjuôm, tơmeăm dêi pơlê, xuân môi tiah dêi rơpo\ng hngêi vâi.

Kuăn pơlê hiăng ngăn dêi tơná cho ngế pơkuâ kong há lơ ôh ô pôa?

Pôa Lê Tiến Trung: Tung tơring ki hên [a\ng kong hiăng ai ngế rak ngăn, ai hên [a\ng pơcháu ăm pơlê pơla [a\ rơpo\ng pơkuâ rak ngăn. Mâu [a\ng ki mâu khu pơkuâ rak ngăn kong mê xuân hiăng pơcháu 50 troh 60% [a\ng ăm mâu rơpo\ng kuăn pơlê [a\ pơlê pơla pơkuâ rak ngăn.

Apoăng mê kuăn pơlê xuân hiăng hlê ple\ng tơná cho ngế pơkuâ rak ngăn kong khât. Ing mâu [a\ng kong mê kuăn pơlê tơdah kơxo# liăn [a\ châ tăng cheăng pêi ăm gá tơtêk, kuăn pơlê xuân hiăng hlê dêi tơná cho ngế pơkâ gâk ngăn mâu kơpong kong mê.

Kơxo# liăn gâk ngăn kong dêi kuăn pơlê châ tơdah xo hiăng rế hía rế tâk. Pro tiah lâi vâ kum ăm xúa tơtro, châ tơ-[rê kơxo# liăn mơhá rak ngăn kong ăm tơdroăng rêh ối, ăm tơdroăng mơnhông mơdêk tăng cheăng pêi mê a tơring hiăng châ tơmâng pêi pro môi tiah lâi, pin hiăng pơtâng tối tiah lâi?

Pôa Lê Tiến Trung: Ing mâu roh pơtâng tối mê pơla kố nah Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong dêi kong pơlê tơru\m [a\ khu rak ngăn kong [a\ pêt mơjiâng kong, Vi [an mâu cheăm, pơlê kân pơtâng tối. Pơtih môi tiah ing mâu kơxo# liăn rak ngăn kong rêm hơnăm châ xing xoăng a mâu thôn lơ rơpo\ng mê ai kơxo# liăn pơkuâ, tơdroăng pêi cheăng tơdjuôm ăm thôn pơlê.

Pak^ng mê, xuân ai tơdroăng tơkêa KFW10 ai mâu troăng hơlâ ki tơtro, mơjiâng kơxo# liăn ăm mâu rơpo\ng mung vâ mơnhông tăng cheăng pêi. Pak^ng mê, ing mâu roh pơtâng tối mê xuân hiăng hnê mơhno kuăn pơlê xúa châ tơ-[rê kơxo# liăn rak ngăn kong. Pơtih môi tiah rôe hdrê loăng vâ pêt. Nôkố a mâu cheăm peăng kơnho\ng dế pêi pro tơdroăng tơkêa mơnhông pêt loăng pơkeăng. Tung mê, ai sâm ngọc linh, hồng đẳng sâm, plâi r^ng rí, thảo qủa, sâm kơxái lơ mơ’no liăn păn ro. Apoăng xuân châ tơ-[rê hên.

Pơkâ troăng pêi ton xo\n dêi tơring tung tơdroăng xúa kơxo# liăn rak ngăn kong tung mơnhông mơdêk tăng cheăng pêi dêi kuăn pơlê môi tiah lâi?

Pôa Lê Tiến Trung: Tơring Đăk Glei xuân cho môi tơring kơpong hơngế hơngo, kơpong ki pá puât má môi, kuăn pơlê rêh ối tung [a\ng kong tung tơring cho hên. {a\ kuăn pơlê rêh ối kơnôm to ing kong [a\ pêi chiâk deăng cho ki xiâm. Xua mê, pơkâ pêi la ngiâ dêi tơring mê hlối mơnhông mơdêk cheăng kâ hlối pơkuâ rak ngăn kong krá tơniăn [a\ pêt tơmeăm pá kơdâm kong.

Hôm mơnê kô pôa hên!

Công Bắc chêh

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng