Vâ ngăn {ai 3 po ngăn drăng kố:  http://vov4.vov.vn/Xodang/chuyen-muc/hneang-3-kong-mea-hia-tonei-mea-mot-a-kong-monge-ki-e-c178-349232.aspx

VOV4.Sêdang - Ki păng ‘nâng tung hên hơnăm hdrối mê hía nah ăm hlo, tâng kong bu kơnâ to ‘na tơdroăng rak vế hyôh kong prâi, kong vâ hding khía, tô mêi, pin tối ti mê cho hâi teăm tu\m. Ki rơhêng vâ tối, kong athế cho mêa ki păng ‘nâng ‘na pêi lo kế tơmeăm. Drêng hiăng pêi lo liăn păng ‘nâng mê nếo păn roăng mâu pơlê pơla tâ tá, drêng mê, tơdroăng ki ko ‘nhê kong nếo kơdroh iâ, hnoăng cheăng rak vế, mơnhông pêt kong mơni kô krá tơniăn.

Mơgêi tơdroăng: ‘’Kong Tây Nguyên tro pơklât thế cho mêa’’ cho [ai chêh dó inâi ‘’Loăng kong ton po troăng prôk nếo’’ cho vâ mơhno tối roh ki tơ’lêi vâ mơjiâng kong chiâng kơnía tá 2 hnoăng cheăng: Pêi lo liăn ngân [ă hyôh kong prâi, [ă ki ai pơxúa pêi cheăng kâ ki tơxâng ing kong cho túa ki hnê mơhnhôk tơ-[rê má môi, tơ’mot hên kuăn pơlê veăng kring vế, mơnhông pêt kong; achê [ă kuăn mơngế [ă kong chiâng tíu ki rak vế hyôh rơngiâp le\m, krá ton.

Hiăng sap ing ton t^n nah, pôa Thào Seo Pao, hdroâng kuăn ngo Mông, ối a thôn 11, cheăm kơpong kong ngo }ư\ San, tơring MDrak, kong pơlê Dak Lak ôh pá xê lăm tí tăng lúa to mâm chăm tung kong, ko loăng muih chiâk, mê pôa hiăng pêi tá tuăn mơno vâ ‘mâi mơnhông pêt kong, pôa hiăng pêt loăng nhe\n lai kân rơdâ châ 16 ha. Hâk phiu [ă tơdroăng pêi lo liăn ing pêt kong thăm rế tơtêk xua pôa Pao ‘nâi hlê troh tơdroăng ki pêt loăng hrế ngiât, cho môi hdrê loăng ki kân hiăng hmâ [ă vâi krâ-nho\ng o, nôkố pêt hdrê loăng hrế ngiât kố vâ xo kloăng ga, tê châ rak vế yă tơniăn 700 rơpâu liăn 1 kg. Tâp loăng vâ tí tăng ‘nâi ki re\ng lơ ôh tá xông kân dêi loăng, pôa Pao châ ‘nâi loăng hrế ối re\ng kân luâ tâ loăng nhe\n lai. Nếo xiâm pêt châ 10 khế, loăng hiăng pơxiâm lo reăng.

Pêt loăng hrế, loăng ga dâi, plâi kơnía, pêi lo 1 ha rêm hơnăm châ hr^ng rơtuh liăn a Dak Lak

Dế nôkố, klêi kơ’nâi 15 khế, rơpo\ng pôa kô hbrâ vâ châ xo dêi kloăng plâi loăng hrế ngiât ki apoăng, tung hiâm mơno pói tơngah kô châ hên ing kong loăng ki hiăng ton hơnăm mê, ôh tá eâ ko kếo loăng vâ krí xo plâi, lo\ng xo kloăng gá:

‘’Loăng hrế á ôh tá eâ vêh pêt xếo, xua ga rêh ton, thăm nếo tá hr^ng hơnăm. Ki tơ-[rê pêi lo liăn ngân xuân tâk hên luâ tâ hên hdroh tâng vâ pơchông ngăn [ă loăng nhe\n. Xua loăng nhe\n athế pêt 4 troh 5 hơnăm athế ko kếo [ă pơtối vêh pêt nếo, liăn rôe hdrê xuân kơnâ há, la tê ôh tá ai yă kơnâ tơ’mô [ă loăng hdrê ngiât’’.

Tiô jâ Hồ Thị Cẩm Lai, Kăn pơkuâ ngăn hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng pơlê kong kơdrâm {uôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak tối, loăng hrế ngiât cho ối tung mâu hdrê loăng ki châ mơdâ pêt hên má môi a pơlê kong kơdrâm, châ tê mơ’no tung lâp mâu tơring dêi kong pơlê [ă thăm nếo, troh a mâu kong pơlê tung lâp tơnêi têa, môi tiah: Hòa Bình, Hà Giang, Nghệ An, Thanh Hóa, Bình Phước, Đồng Nai… vâ pêt chiâng kơdrum chiâk deăng ki kân, chiâng kong ilâng. Loăng hrế ngiât hiăng tơtro tuăn hiâm dêi kuăn pơlê drêng kuăn pơlê a {uôn Ma Thuột pêt mơjiâng apoăng ăm ‘nâi, loăng hrế ngiât ga re\ng xông kân, loăng dâi le\m, pêi châ hr^ng rơtuh liăn 1 ha rêm hơnăm:

‘’Loăng hrế cho hdrê loăng ki tơ’lêi pêt, re\ng chiâng, re\ng kân a tâi tâng khu tơnêi [ă xuân iâ tro tâ oâ hdrong, pơreăng. Ki tơ-[rê ing pêi pêt loăng hdrê kố, xua ga dâi le\m khât, ai lối 100 xiâm loăng pêt tung 1 ha, tê kloăng ga châ lối 500 rơtuh liăn’’.

Vâ rak ngăn, mơnhông pêt kong mê athế ‘mâi rơnêu hnoăng mơhá liăn ngân ăm kuăn pơlê rak ngăn kong

Hdrối mê hía nah, tơdroăng pêt loăng, pêt kong hmâ tro tối cho tơdroăng ki xahpá, la ki păng ‘nâng ga, tơdroăng pêt loăng hiăng hơ’leh, hlo ai khât ki pơxúa ing loăng pêt. Pak^ng pêt hdrê pơkeăng Sâm Ngọc Linh, a kong pơlê Kon Tum,  hiăng chiâng tơmeăm khoăng ki kơnía păng ‘nâng, la a Dak Lak ai hdrê loăng hrế ngiât, a Lâm Đồng ai hdrê loăng plâi chuăng, cho hdrê loăng kân la plâi [ă kloăng ga tê kơnâ liăn, pêi châ lối hr^ng rơtuh liăn 1 ha, pak^ng mê, ối ai hên mâu hdrê loăng ki ê.

Maluâ ti mê, mâu hdrê loăng kong ga ai hên ki pơxúa, kơnâ liăn hên má môi, ki hên tâ xua vâi krâ-nho\ng o ki ‘nâi xêh, tơná vâi pêt mơjiâng xêh, la tá hâi teăm ‘nâi hlê ple\ng nhên tơdroăng ki vâ pơtối mơnhông pêt kong loăng ăm ga i tơtro tiô khoa hok. Ki hên, mâu pơlê pơla [ă khu mơdró ki châ pơcháu rak ngăn kong, tá hâi teăm hlê ple\ng khât tung tơdroăng ki mơdró kâ, pêi lo liăn ing tơdroăng pêt mơjiâng kong. Môi tiah tơdroăng pêi pro dêi Ko\ng ti 27 khế 7, kong pơlê Dak Lak, pôa Phạm Văn Tư, Kăn pho\ pơkuâ ngăn Ko\ng ti ối dế tơmiât troh tơdroăng kum ăm khu mơdró kâ dêi tơná, xâu lơ tro tơ’nhê, xua vâ pơtối pêi pro xuân ôh tá chiâng:

‘’Sap ing hâi ki pơxiâm tơdah xo tơdroăng tơkêa bro mê, ngin tá hâi teăm châ xo ki klâi ôh. Mâu ngế tung khu athế veăng tơlo liăn ngân vâ pơtối mơdêk tơdroăng cheăng. Ngin pói rơhêng vâ pơchoh kơlâk tơnêi kong, chiâ cho hên thông têa vâ mơ’no têa, vâ pêt loăng nhe\n, loăng kơdrâ, lơ mâu prá alâi, mê ga nếo chiâng dâi le\m. La khu kăn pơkuâ kong pơlê tá hâi teăm ăm phep. La tâng bu pơtối rak ngăn kong ki chiâng xêh, ‘nâi to lâi hơnăm ah nếo ga châ tơ’nôm 1 met kho#i loăng tung 1 ha’’.

Rêh ối a Tây Nguyên lối 40 hơnăm, Yăo sư-Tie#n sih Bảo Huy tối tiah kố, ki ôh pá tro ki má môi ki Tây Nguyên kal athế xut tah lôi mê cho tơdroăng tơmiât, pơkâ cheăng pêi

Kong Tây Nguyên ga ai hên túa, hên kơvâ, la troh a chôu phut kố, tơdroăng ki mơnhông pêt kong xuân tá hâi teăm châ tơtêk păng ‘nâng. Kuăn pơlê bu xiâm ‘nâi to hdrê loăng hrế [ă loăng plâi chuăng. Mâu kăn pơkuâ rak ngăn kong bu ‘nâi to djâ pêt loăng nhe\n, loăng hngó, loăng hnôh vâ mơjiâng kong. Tung pơla mê, a 5 kong pơlê, dế ai troh lối 1 rơtuh 500 ha kong ôh pá dâi ki klâi, kal athế châ pêt  mơjiâng hdrê loăng a tíu mê; ai vâ chê 1 rơtuh ha tơnêi pêt kong kal athế châ ‘mâi mơnhông pêt vâ kơ ai kong tơniăn.

Drêng pêi cheăng [ă khu kăn pơkuâ mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên, pôa Nguyễn Xuân Phúc, Ngế pro xiâm hnê ngăn tơnêi têa vêh mơnhên tối: Kong cho tơdroăng ki ai pơxúa tung la ngiâ ah ăm Tây Nguyên. Tây Nguyên tâng vâ châ pơtối mơnhông krá tơniăn mê kal athế vêh pêt mơjiâng kong i lâp ngo ngối, tơbăng thông vâ ngiât le\m ăm kong prâi. Mơnhông pêt kong kô kum ăm Tây Nguyên châ rak vế tơniăn hyôh kong prâi, vêh mơnhông krá tơniăn vâ tơdroăng pêi cheăng kơmăi kơmok ki pôe, uâ, mơjế loăng ki tê kơnâ châ troh a chât rơtal dollars [ă xuân cho ki xiâm vâ tơ’mot tơmối rơhú rơhêng mot ôm hyô.

Ngế pro xiâm hnê ngăn xuân tối ăm ‘nâi, vâ kring vế, mơnhông pêt kong mê athế pêi pro le\m tro tơdroăng ki kuăn pơlê châ xúa ing pêt kong, tơdroăng rêh kâ ối dêi kuăn pơlê ki rak ngăn kong, mơngế xiâm pơkuâ ngăn kong. Hnoăng cheăng dêi mâu kong pơlê, mê cho athế vêh tối mơnhên hnoăng cheăng ki pơkuâ, troăng hơlâ kum liăn ngân ăm kuăn pơlê tung rak ngăn kong, vâ ing mê, mơ’no tối mâu troăng hơlâ ki tơtro tung tơdroăng rak ngăn kong:

‘’Rak vế ngăn, hdró kơvâ kong vâ pơtối vêh pêt mơjiâng kong cho hnoăng cheăng ki kal má môi. Khu xiâm ngăn ‘na chiâk deăng [ă mơnhông thôn pơlê, mâu khu pơkuâ ngăn Đảng tíu ki lâi ai kong, ing mê, pó athế mơjiâng tơdroăng cheăng, hnoăng cheăng, tơdroăng tơkêa bro, pêi pro adrêng [ă hnoăng cheăng xiâm dêi tơnêi têa, mơjiâng thôn pơlê nếo, kơdroh tah kơklêa kơtiê xahpá xuân athế tơ’mot tung hnoăng cheăng pêi mơjiâng [ă rak ngăn kong.

Pin tá hâi teăm pêi pro tro tơdroăng pơkâ, troăng cheăng. Pó athế séa mơnhên ngăn, troăng pơkâ pêi ki lâi ôh pá tro xếo, pêi pro ôh tá tro xếo, mâu tơdroăng ki mơdât tung mơdêk cheăng kâ-rêh ối, mê pó athế xut tah lôi, pâ thế Ngế pro xiâm hnê ngăn tah lôi. Kố cho troăng prôk ki kal, ki xiâm má môi’’.

Troh a chôu phut kố, tá hâi teăm ai kong pơlê ki lâi a Tây Nguyên châ tối mơnhên, tơpui leăng ‘na ‘’Troăng pơkâ ki lâi ôh pá tơtro xếo kal athế re\ng xut tah lôi’’ môi tiah tơdroăng pơkâ thế dêi Ngế pro xiâm hnê ngăn, xuân tá hâi teăm ai troăng prôk ki lâi vâ mơnhông ki châ tơ-[rê păng ‘nâng.

Cho ngế ki hiăng châ 40 hơnăm rêh ối, pêi cheăng a Tây Nguyên, ngế ki djâ troăng ahdrối ăm troăng hơlâ vâ ‘mâi mơnhông pêt kong a pơlê pơla [ă tơku\m djâ, pêi pro hên tơdroăng tơkêa bro ki châ tơ-[rê khât, Yăo sư-Tie#n sih Bảo Huy tối tiah kố, ki ôh pá tơtro ki má môi ki Tây Nguyên kal athế xut tah lôi, mê cho tơdroăng pơkâ cheăng, tơdroăng tơmiât mơ’no hnoăng cheăng. Pôa ai tối mơnhên tơdroăng ki mâu kong pơlê ăm lối hr^ng khu mơdró kâ krê [ă khu mơdró kâ tơnêi têa mung kong dế pơtối ối hên ‘nâng:

‘’Tâng vâ ăm mơngế krê rak ngăn kong, mê kong kô châ ai ngế kăn pơkuâ păng ‘nâng, kô ai liăn vâ mơ’no pêi pêt mơjiâng hên hdrê loăng, tê mơdró kâ, châ pơxúa ton xo\n la ngiâ. Mê cho tơdroăng cheăng ki tơtro la túa pêi pro ôh pá tro. Á khoh tối vâi xôi cho drăng tíu, ki păng ‘nâng á hlo khu kăn mơdró ki lâi xuân môi tiah ôh pá hlo vâi pơkuâ ngăn kong, cho vâi vâ pơtối pêt mơjiâng kong ki păng ‘nâng. ‘Na tơdroăng pêt kong athế ton châ 50 hơnăm, 100 hơnăm, thăm nếo péa pái hr^ng hơnăm, ti xê to 5 troh 10 hơnăm tê ôh. Dế nôkố, tâi tâng tơdroăng mê tiô á hlo, vâi klâ xing xoăng kong cho xua kal vâ xo tơnêi tơníu, xua tơnêi tơníu tê vâi bu chiâng vâ mơjiâng pro tơmeăm khoăng ki kố ki mê. Thăm nếo, rế hía vâi chôa ‘lâng ko, kếo ‘nhê loăng, tiô túa ki kố, túa ki ê, vâ troh mơ’nui ah bu ối to tơnêi, cho vâ tê tơnêi xo, mê cho ki xôi kân păng ‘nâng’’.

Tây Nguyên séa ngăn tung la ngiâ tá hâi tơtro, Ngế pro xiâm hnê ngăn Chinphuh hiăng hnê tối: Kong loăng Tây Nguyên a la ngiâ ah cho tơdroăng cheăng ki vâ mơjiâng hên tơmeăm khoăng ing loăng kong, ăm la ngiâ ah tơdroăng mơhno túa le\m tro, tơ’mot tơmối mot ôm hyô [ă tung la ngiâ ah cho tơnêi tíu ki ai loăng xâp rơngiâp, rak vế hyôh kong prâi. Xua ing tơdroăng rơhăm git kơ liăn ngân, mê khoh chiâng ko ‘nhê loăng, ko ‘nhê kong a Tây Nguyên, la ki dế nôkố, dế pơxiâm hlo ai troăng hơlâ ki vâ pôi tá ai xếo troăng hơlâ ko ‘nhê kong mê cho mâu loăng ki ai poxúa ing hlá, ing plâi, ing kloăng, ing chhá hiăng pơtroh ăm tơná kuăn pơlê a rêm hơnăm, môi tiah loăng hrế ngiât, loăng plâi chuăng, sâm Ngọc Linh ti xê bu to mê xo. Kong loăng Tây Ngyên ối ai hên mâu hdrê loăng ki kơnía tung mơjiâng kế tơmeăm ôu kâ [ă pro pơkeăng ki kuăn mơngế hiăng châ ‘nâi, dế kal ai hngêi kơchơ ki vâ rôe xo, ai troăng hơlâ ki vâ kring vế, rak ngăn, mơnhông khu loăng kong, vâ pro pơxúa le\m tro má môi.

Mê cho ki kơnía git ki păng ‘nâng [ă đi đo ing ki pơxúa dêi kong loăng, xua mê, kal athế pêi pro kơhnâ khât tơdroăng hnê tối, mơhnhôk tơ-[rê a mâu pơlê pơla, a kong pơlê, tơring, cheăm vâ kong loăng châ pơtối vêh ngiât le\m nếo. {ă kơnôm ing mê, kế tơmeăm khoăng tung kong dêi Tây Nguyên kô rế hía rế kro mơdro\ng, gok gâ, hên he\ng, mơdêk Tây Nguyên châ vêh dêi khôi túa, vêa vong ki le\m krip tơdro\m [ă mơnhông krá tơniăn a la ngiâ.

Công Bắc chêh

Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng