Mơ’nui khế 8 hơnăm 2016, kơ’nâi 43 hơnăm Khu kăn séa ngăn ‘na pơkeăng dêi Khu hnê ngăn pơkeăng khu 5 châ ‘nâi loăng pơkeăng ‘’ki kơnía‘’ dêi hdoâng kuăn ngo Rơteăng a ngo Ngọc Linh, dêi péa kong pơlê Kontum [ă kong pơlê Quảng Nam, môi hâi po leh kân krip  hiăng châ Vi [an hnê ngăn kong pơlê Kontum tơku\m po tơdah: Mơnhên hnê mơhno tíu ai pôm sâm Ngọc Linh. A pơla ki mê nah, tơpá vâ tối tâi tơdroăng ki sôk ro dêi khu cheăng ‘na khoa hok xuân môi tiah mâu kăn kong pơlê Kontum, xua klêi kơ’nâi chât hơnăm rak ngăn, pro rơdâ deăng sâm Ngọc Linh tung pơla  ki xiâm hdrê tung kong kế vâi tăng chiâ xo rế vâ tâi, [ă dế vâ hía lôi, tơdroăng kơdo mơ-eăm dêi vâi hiăng châ mơhno tơxâng ‘nâng. Pho\ Yăo sư –Tie#n sih Trần Công Luận, kăn pơkuâ xiâm sâm [ă pơkeăng pơlê kong kân Hồ Chí Minh- Vie#n ngăn pơkeăng xiâm tơnêi têa, ngế ki ai 38 hơnăm hmâ pêi [ă sâm Ngọc Linh [ă veăng ‘no hên hnoăng mơjiâng hnê mơhno tíu ki chiâng pêt hdrê loăng sâm ki kơnía kố, ăm ‘nâi:

 ‘’Kố cho môi tơdroăng môi tiah vâ hdró ki vâ hơ’lêh ‘na mơnhông mơdêk nếo. {ă gá kal thế ai hên hnoăng veăng ‘no [ă kơdo mơ-eăm dêi mâu ki ki lâi ‘lo [ă tung hiâm mơno hâk vâ khât kô tơdroăng pêt sâm vâ rế ai hên’’.

Loăng sâm Ngọc Linh pêt tung kong kế, ngo ngối

Cho tíu ki mơhno má 49 ki Việt Nam kring vế ‘măn rak tơmeăm ki apoăng ai a tơnêi tíu pêt a péa kong pơlê, kơpong tơnêi sâm Ngọc Linh cho a 2 to cheăm: Măng Ri, Ngọc Lây dêi tơring Tu Mrong, kong pơlê Kontum [ă cheăm Trà Linh, tơring Nam Trà My, kong pơlê Quảng Nam. Mâu cheăm ki mê cho ối drô hbêa ngo Ngọc Linh a‘ngêi sap 1 rơpâu 800 troh 2 rơpâu 500m. Tiô hên mâu khu tí tăng ‘nâi ple\ng ‘na khoa hok, sâm Ngọc Linh cho môi tung mâu hdrê pôm ki le\m má môi tung lâp plâi tơnêi [ă kơxo# Saponin têi tâ hên hdrôh tâng vâ pơchông [ă mâu túa sâm ki ê. Mâu tơdroăng ăm hlo klêi tí tăng ngăn ‘na pơkeăng mơnúa ngăn a sâm Ngọc Linh hiăng ăm hlo, túa sâm kố ai trếo ki mơdât chiâng stress vật lý, stress ‘na tuăn hiâm [ă pơlât ôh tá ‘nâi tơpui; Pro ăm le\m tung mơheăm, mơdât ôxi hoă, kơdroh re\ng krâ, ai trếo mơdât châi u\m tung châ, rak mơheăm ki xiâm a kliâm. Pôa Lại Xuân Lâm, Kăn pho\ hnê ngăn Vi [an kong pơlê Kontum ăm ‘nâi, tơdroăng ki pôm sâm Ngọc Linh châ Khu xiâm ngăn ‘na rơkê ple\ng ăm Hlá mơ-éa mơnhên chêh inâi hnê mơhno tơnêi tíu tối hnối ai pơxúa mơhno ki kơnía tung cheăng kâ, rêh ối, khoa hok hnối tơniăn ‘na rak xiâm tơnêi, tíu ki chiâng pêt mơjiâng sâm, inâi xiâm dêi túa hdrê loăng ki kơnía a kong ngo Ngọc  Linh. Vâ tơniăn ‘na ki pơxúa phá xêh ai pôm sâm Ngọc Linh, khu kăn kong pơlê hiăng pơkâ nhên, pôa Lại Xuân Lâm, tối:

‘’Klêi ai hnê mơhno tơnêi tíu Sâm Ngọc Linh, Kontum tơru\m [ă Quảng Nam mơjiâng luât rak ngăn [ă xúa hnê mơhno tơnêi tíu krâu khât vâ tơniăn ăm mâu khu tơru\m cheăng, mâu ngế pêi tro hnoăng cheăng tiô tơdroăng pơkâ ‘na xúa hnê mơhno tơnêi tíu xuân môi tiah luât pơkâ pơxâu phâk mâu ki lâi lơ pro sâm ôh tá xê khât, tê hmâng vâ sâm Ngọc Linh vâ kring vế ki vâi ô eăng ‘na hnê mơhno tơnêi tíu ai sâm Ngọc Linh’’.

Nôkố, yă tê 1 kg sâm Ngọc Linh ối drêh sap 30 rơtuh liăn tơngi klêng. Hlo yă kơnâ, mâu ki tê mơdró kâ hmâng vâ hiăng xo mâu pôm ki vâ môi tiah hdrê sâm Ngọc Linh, mô tiah pôm Tam thất vũ diệp, thăm nếo vâi xo (củ ráy) pin tối pôm hmêng vâ pơloi mơngế rôe xúa. {ă tơdroăng kơdo mơ-eăm dêi mơngế rôe xúa châ ‘nâi sâm Ngọc Linh ki khât, pro pơxúa ăm kuăn pơlê, ing mơ’nui hơnăm 2016, Vi [an hnê ngăn kong pơlê Kontum hnê mơhno ăm Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó môi tung khu rak ngăn loăng kong Đak Tô ‘no liăn pro hngêi kơmăi uâ pro sâm Ngọc Linh kơnâ lối 4 rơtal liăn, pro a tơdế kơpong pêt sâm vâ ai sâm ki châ tê  apoăng. Kố cho túa pêi pro ai pơxúa dêi kong pơlê tung tơdroăng rak vế [ă mơdêk ki kơnía ăm sâm Ngọc Linh. Pôa Nguyễn Thành Chung, kăn pơkuâ Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó môi tung khu rak ngăn loăng kong Đak Tô ăm ‘nâi:

 ‘’Ngin xuân hiăng pêi cheăng [ă hên khu [ă xuân hiăng chêh inâi rôe tơmeăm. Tơkéa vâ tối, drêng mơjiâng pro klêi hngêi kơmăi pro mâu tơmeăm ing sâm ki apoăng kố. Hngêi kơmăi kố pro to tơmeăm ing sâm pôm pro chiâng dâng 300kg sâm ối drêh. Pak^ng mê nếo ngin pro chếi sâm Ngọc Linh. Kố cho tơmeăm ki pro ing hlá, kông klêi xo kloăng [ă reăng’’.

Rak ngăn loăng sâm Ngọc Linh

Tơdrêng [ă tơdroăng tơdah kôm mâu tơmeăm ki pro apoăng ing sâm Ngọc Linh apoăng hơnăm kố, kong pơlê Kontum dế hriăn vâ pêi klêi tơdroăng cheăng pơkâ ‘na kơmăi kơmok pro hdrê sâm, vâ pêt, po rơdâ deăng pêt [ă mơdêk inâi râ rơnêi têa ăm sâm Ngọc Linh. Tơdrêng amê, mơ-eăm troh hơnăm 2020 po rơdâ tơnêi pêt sâm Ngọc Linh tâk troh 1 rơpâu ha, troh hơnăm 2025 pêt châ lối 9 rơpâu ha [ă hngêi kơmăi vâ  xuân ai a kơpong pêt sâm Ngọc Linh a 8 to cheăm dêi 2 tơring Đăk Glei, Tu Mrông [ă vâ tê sâm Ngọc Linh tung tơnêi têa [ă troh kong têa ê.

 Gương tơplôu [ă tơbleăng