Môi tung mâu ngế ki châ kơ-êng hên má môi tung leh mơd^ng kơphế Buôn Ma Thuột rôh má 6 cho Tie#n sih Trương Hồng, Kăn ngăn ‘na khoa hok kih thua#t chiâk deăng Tây Nguyên, kơ koan ki ple\ng nhên mâu tơdroăng ‘na kơphế tung kơpong, cho tíu ki ai 90% kloăng kơphế tung lâp tơnêi têa. Tơdroăng kơ-êng tie#n sih Trương Hồng ai hên ngế kơ êng má môi, cho tơdroăng pro ti lâi vâ ki le\m kơphế dêi Việt Nam châ ô eăng môi tiah ki châ hên [ă ki le\m. {ă tie#n sih Trương Hồng xo tơdroăng mơnhên ki tro dêi tơdroăng ‘’Tơru\m mơnhông mơdêk’’ vâ pro tơdroăng tiâ:

‘’Tơku\m vâi chiâng khu pêi cheăng tơru\m vâ rak ngăn ‘no liăn cheăng a kih thua#t tăng tíu tê [ă hía hé, Xua châ khât gá tíu tê nôkố ôh tá xê gá le\m tro, mơngế pêi chiâk deăng xuân ối xúa tơmeăm pêi tiô tơná tơmiât vâ, ai drêng ‘nâ xôh lối hên pơkeăng’’.

Tiô pôa Nguyễn Tấn Nguyên, pơkuâ ngăn ‘na mơdró Ko\ng ti  kơphế Đak Man, khu mơdró kong têa ê re\ng ‘no liăn má môi a kơvâ kơphế Daklak, tơdroăng tơru\m mơdêk hiăng pơkâ sap ing ton nah a kong pơlê. La troh nôkố, tơdroăng kố hâi châ pêi khât, maluâ hiăng ai 40 rơpo\ng kuăn pơlê veăng tơru\m pêi pêt, tung lối 64 rơpâu ha, [ă vâ chê 1/3 tơnêi ki pêt tung lâp kong pơlê. Tiô pôa Nguyên, tơdroăng kố bú vâ tơkâ hnoăng ki pá ‘na hnoăng tơru\m cheăng [ă, pơkuâ ngăn tơdroăng cheăng dêi kơ koan rak ngăn Tơnêi têa châ mơhno kơdôu mơ-eăm tâ:

‘’Ki pá ngin hlo akố mê cho kuăn pơlê ôh tá vâ tơmâng pêi pro tiô môi tơdroăng pơkâ ki lâi. Tơnêi têa thế mơhnhôk pêi tơ’nôm mâu luât pơkâ ki nếo [ă kơjo kum tro tâ ăm kuăn pơlê ki pêi pêt vâ kuăn pơlê hlê pơkâ nhên tâ tơdroăng pêi pro tung tê mơdró, ôh tá hlo ai xếo tung tê mơdró. Pơtih gá vâi hlo yă pôm ló yă kơnâ mê vâi ko tah dêi kơphế vâ pêt pôm ló, lơ ko tah dêi loăng kơxu vâ pêm pôm ló. Mê tơnêi têa pin thế pơkâ troăng hơlâ ki tro tâ nếo’’.

Djâ mâu tơmeăm, kơmăi uâ pơliê mơdiê kơphế túa ki dâi le\m veăng tơbleăng a rôh po kơchô ‘na kơvâ kơphế a Buôn Ma Thuột, pôa Bùi Phong Lưu, kăn pơkuâ ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó ngăn ‘na kơmăi ki xúa tung pêi chiâk deăng Bùi Văn Ngọ, tơring Đức Hoà, kong pơlê Long An xuân tối tiah kố, tâng ôh tá ai kơ koan Tơnêi têa veăng tơmâng khât, tơdroăng tơru\m mê kô pá vâ châ mơjiâng [ă pêi cheăng krá ton:

‘’Tơru\m vâ mơnhông mơdêk gá tro. La tơdroăng châ tơru\m mê ai hên troăng ki pêi pro, hên tơdroăng, hên túa vâ prôk. A xuân tơmiât troh tơdroăng mê la ki khât gá tung tê mơdró ối tơvâ tơvân. Tơdroăng tơru\m vâ chiâng môi khu vâ pêi gá bú iâ. Xua nôkố, pak^ng Tơnêi têa ôh tá ai ngế ki lâi kâi pin xêh tâi môi pâ ko\ng.

Veăng leh mơd^ng hơnăm kố, krâm má môi cho kuăn pơlê a mâu kơpong pêt kơphế. Tung mê ai Hoàng Ngọc Trí, môi ngế rơtăm khên mơ’núa pêi cheăng ing kơdrum kơphế dêi tơná, a tơring Đak Hà, kong pơlê Kontum. Ngoh Trí ăm ‘nâi, rơpo\ng hngêi hiăng pêi pro tiô pơkâ pêi pêt tâi tâng xua to hưh cơ a kơdrum kơphế ki kân rơdâ 5 ha dêi tơná, bú châ krí dêi kơphế ki hiăng tum khât vâ pro chiâng kơphế têng, kơ-óu, uâ, vâ te\m tem pơxá inâi phá xêh. Ngoh xuân po trang web vâ tơbleăng, [ă tê tung măng Internet dêi kơphế mê. Hơnăm 2014 [ă 2015 túa pêi pro mê hiăng hlo tơ-[rê rôh apoăng, la troh hơnăm 2016, kloăng kơphế ki vâ kơ-óu tê kơdroh hên xua kong mêi ton hâi, kơphế krí ôh tá châ têng, ki hên kơphế ôh tá tu\m ki le\m gá tiô tơná ngoh pơkâ. Ngoh Trí vâ môi tuăn [ă tơdroăng pơkâ ‘’Tơru\m mơnhông mơdêk’’ tung leh mơd^ng rôh kố. La tiô ngoh, vâ châ tơru\m, kuăn pơlê [ă mâu hngêi kơmăi ki ku ku\n kal thế ai tơ’nôm mâu troăng hơlâ pơkâ kơjo kum  tơtro:

‘’A púi vâ Tơnêi têa rơtế [ă mâu kuăn pơlê [ă khu mơdró ki ku\n môi tiah á. Pơtih gá veăng kơjo kum ngin pro to hngêi kơmăi têng lơ kum kơmăi ki têng, ngin kô tơvêh dêi liăn chôa i iâ tung pơla 5 hơnăm, lơ kơjo kum ngin tơdế kơxo# ki mê. Ing mê, ngin kô tơru\m [ă mâu rơpo\ng kuăn pơlê tung môi kơpong pêi pêt, rơtế xúa tơchoâm kơmăi têng mê’’.

Tơru\m vâ mơnhông mơdêk cho tơdroăng pơkâ pêi châ djâ mơ’no tê kơphế hên tơdroăng ki kơtăng. {ă luât pơkâ mê, kơphế Tây Nguyên hiăng châ pêi pro mâu rôh ki apoăng [ă to a Daklak, hiăng ai 226 rơpâu ta#n châ pêi pro tiô túa ki kố, châ tơdế kloăng kơphế dêi kong pơlê, tê [ă yă kơnâ tâ tung lâp plâi tơnêi sap ing 80 -600 dollar rêm ta#n. La tơdroăng pêi pro môi tiah mê hâi ai tiô tơdroăng pơkâ. Malối tá kuăn pơlê ki pêi pêt [ă khu mơdró xuân hlo mâu tơdroăng tơru\m mê hâi krá kak. Ki xiâm cho ôh tá ai tơdroăng pơkâ to\ng kum [ă ôh tá ai mâu kơ koan tơnêi têa vâ veăng pêi pro. Tơku\m ki le\m – Pơtối rak vế khôi túa vêa vong- Tơru\m mơnhông mơdêk cho tơdroăng ki ai pơxúa. La tâng ai tơ’nôm tơdroăng ‘’ Pơtối rak vế hnoăng cheăng pêi’’, kơvâ pêi kơphế Việt Nam kố rơdêi tâ, mâu rôh po leh mơd^ng kơphế kô tơ’mot hên ngế tâ.

Dương Đình Tuấn chêh

Gương tơplôu [ă tơbleăng