Mâu rơxế pơto trăng tiu a kơpong tơnêi ki pêi hên tiu má môi Tây Nguyên cho }ư\ Pưh – }ư\ Sê, kong pơlê Gia Lai rế tâk hên. Laga mê ôh tá xê tơdroăng sôk ro, mê cho tơdroăng ki khéa hơ’nêng dêi kuăn pơlê, xua mâu trăng tiu mê ôh tá xê vâ mơdâng, cho vâ tê. Môi ha trăng tiu [a\ [ê tong, kal mơ’no 300 rơtuh liăn, mê nôkố tiu hlâ, kuăn pơlê thế lâk tê ăm kơpong ki ê vâ pro trăng kơnâng, châ 60 troh 70 rơtuh liăn. Um méa mê môi tiah rơkong pơtâng tối dêi kuăn pơlê ki pêi lo châ rơtal liăn a kố hiăng tro lu\p khât.

Trăng tiu

Pôa Mai Liệu, ối a thôn Thủy Phú, cheăm Ia Blư\, tơring }ư\ Pưh tối ăm ‘nâi, kơpong pêi tiu ki ô eăng má môi akố nôkố ôh tá ai xếo. Mâu ngế pêi lo châ rơtal liăn hdrối nah, nôkố che\n liăn, tê tơnêi, tê hngêi, kơtâu hdâ lăm pêi cheăng vâi:

‘’Kơtâu ngin ahdrối kơmăng ki prôk, hâi prôk. Tâi tâng cheăm Ia Blư\ kố nôkố lâk trăng vâ chêl liăn laih. Á ai 9 ngế kuăn, mê môi ngế thế tê tơnêi, tê hngêi vâ mơdrếo liăn hngêi arak liăn. 2 ngế cháu peăng kuăn kơdrâi á hriâm lâm 12 pơtê hriâm vâ lăm pêi cheăng tăng liăn, [a\ mâu cháu peăng dôh á mê lăm pêi cheăng a pơlê kân Tân Bình, Bình Tân châm’’.

Mâu ngế pêi lo châ rơtal liăn ối lu\p tâi tâng tơmeăm mê mâu rơpo\ng pêi lo châ rơtuh liăn mê che\n hên h^n, hên ngế thế kơtâu hdâ xua che\n, pro mâu kơvâ cheăng kâ ki ê a Ia Blư\ ôh tá tơtêk. Pôa Phan Văn Linh, kăn hnê ngăn Vi [an cheăm Ia Blư\ mơnhên tối, [a\ tơdroăng pá puât hên môi tiah dế kố, tơdroăng cheăng kâ dêi cheăm ôh tá ‘nâi la lâi ah nếo kâi xông:

‘’Vâ châ mung tung hngêi arak liăn nếo mê thế ôh tá ai tơdroăng ki che\n lôi ton, mê thế mung liăn pa kong tơvêh laih kơnâ. Klêi kơ’nâi 1 hơnăm gá to ‘nâi to lâi. 2 hơnăm, 3 hơnăm kố cho che\n liăn tiah mê. Vâi krâ kuăn pơlê nôkố trâm pá hên’’.

Rơtế pá môi tiah }ư\ Pưh, a tơring Dak Song, kong pơlê Dak Nông, môi tíu ki pêt tiu hên má môi ki ê dêi Tây Nguyên, kuăn pơlê xuân to che\n liăn há. Tiô pôa Nguyễn Hữu Thiện, Kăn pơkuâ thôn Dak Kual 5, cheăm Dak N’Drung, tơring Dak Song tối, tá hâi la lâi kuăn pơlê akố che\n hên [a\ ôh tá ai ivá kâi chêl liăn che\n môi tiah nôkố:

‘’Nôkố vâi krâ che\n hngêi arak liăn rơpo\ng ki hên má môi troh 3,5 rơtal liăn, rơpo\ng ki iâ dâng 100 rơtuh liăn. Nôkố vâi krâ ôh tá ai tíu ki lâi vâ chêl che\n’’.

Tây Nguyên nôkố ai 90 rơpâu ha tiu, tâi tâng kơxo# liăn mơ’no ki vâ iâ 30 rơpâu rơtal liăn. Dâng tơdế [a\ng deăng kố hiăng ai plâi hên drêng tiu chu rơpâ yă, pơrea\ng xông tâ tú, pro kuăn pơlê tro lu\p ó, ôh tá kâi chêl liăn mơ’no cheăng.

Trăng tiu pro kơnâng

Tung 5 kong pơlê Tây Nguyên, kuăn pơlê pêi chiâk deăng a Gia Lai ai kơlo che\n mơ’no liăn pêt tiu hên má môi. Tiô Vi [an kong pơlê tơbleăng tối ăm khu chêh hlá tơbeăng mơ’nui khế 3 kố nah, kuăn pơlê pêt tiu a kong pơlê dế che\n hngêi arak liăn 4 rơpâu 200 rơtal liăn, [a\ 300 rơtal liăn cho che\n ôh tá kâi chêl.

{a\ mâu tơdroăng ki pá dêi kơvâ tiu châ 2/3 tiu tung lâp plâi tơnêi, apoăng khế 12/2018, tung môi hneăng hôp a pơlê kong kân Hồ Chí Minh, pôa Nguyễn Xuân Cường, Ngế xiâm pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng [a\ mơnhông thôn pơlê hiăng tối nhên: Sap ing kố pôi tá tơbriât pêt tiu hên xếo, mê thế pêi lo tiu dâi le\m.

Ki tô tuăn cho tơdroăng ki vâ pêt hên, kơdroh ki kơnâ, ôh tá xê to tơdroăng dêi tiu mê hên loăng plâi ki ê a Tây Nguyên xuân môi tiah mê há. Pôa Lê Viết Hùng, Kăn pơkuâ Simexco Dak Lak, Khu tê kơphế ngi kong têa ê hên má 2 Việt Nam tối ăm ‘nâi, tơdroăng pêt – tê mơdró kơphế, tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng ki xiâm kơxo# 1 dêi kơpong xuân dế trâm pá xua yă đi đo chu rơpâ. Pá puât kố xuân ai xiâm kối ing tơdroăng ôh tá chiâng pơkuâ tung kơvâ ki pêi, mâu tơdroăng ki xâo ôh tá tiô teăm nôkố:

‘’Rơnó kố nah, tiô xêo ngăn dêi Khu xiâm pơkuâ ‘na chiâk deăng, pơ’leăng kơphế lâp tơnêi têa ai 1 rơtuh 500 rơpâu ta#n. Laga ki khât cho luâ, mê troh 1 rơtuh 800 rơpâu ta#n pơ’leăng kơphế. Xua mê, tơdroăng ki xêo ôh tá tro khât hiăng pro mâu pơkâ ‘na troăng pêi ton xo\n tê mơdró ôh tá châ tiô pơkâ dêi kơvâ pêi ‘’.

Rơtế [a\ tơdroăng tô tuăn ‘na ki kơdroh dêi kơvâ pêi, pôa Nguyễn Minh Đường, Kăn pơkuâ Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó tê ngi kong têa ê tơmeăm khoăng pêi lo ing chiâk deăng Tây Nguyên tối, tâng hmôu pơ pêi tơdroăng kố, kơvâ kơphế kô chiâng pá puât xua kơdroh ó:

‘’Hneăng kố kơphế ôh tá ai laih, xua mê mơngế ki pêt kal kơdroh tê. Pêi pêt ôh tá ai laih mê la ngiâ kô pêi iâ lơ hơ’lêh loăng plâi ki ê. Mot hneăng hơ’lêh hdrê pêt mê kơvâ kơphế kô trâm pá tung tơdroăng vâ tê pơ’leăng kơphế ăm kơchơ tê mơdró. Ôh tá hơhngế xếo kuăn pơlê hơ’lêh pêi loăng plâi ki ê. Kơvâ kơphế kô trâm pá tung tơdroăng vâ tê tung kơchô tê mơdró’’.

Tơbriât pêi hên, chiâng ‘nhê pơkâ chât rơpâu, hr^ng ha bu tung môi pơla to lâi hơnăm tê, cho troăng chiâng pro ôh tá tơniăn 'na pêi chiâk deăng a Tây Nguyên. Tâng vâ tối nếo, xua tơdroăng Tây Nguyên re\ng ối má môi ‘na pêi lo [a\ tơmeăm mê ki chiâng a kơvâ ki ê, cho xiâm kối mê chiâng tro lu\p tâi tâng. Drêng ai tơdroăng kố pơkâ thế kơtăng tiâ tơdroăng kơ-êng: Tiah lâi pơkâ pêi chiâk deăng akố đi đo tro tơ’nhê? Ing mê, ai tơdjâk tơtro, djâ tơdroăng pêi chiâk deăng Tây Nguyên mơnhông mơdêk tơtro, châ pơxúa tơtro, tơxâng iâ.

Đình Tuấn chêh

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng