Lăm pôu ngăn a hngêi teăn jiâ rơmoăng Mara a mơ’nui măng tĭng, ngin hiăng hlo nhên tơdroăng ki pêi cheăng akố tâ hơniâp ro xua tâng kơmăi pơchoh hmân ếo chuât, idrâp túa ki teăn pơrá chuât tơdrêng trối tơdroăng ki hmâ tâng dêi pơlê cheăm.

Ôh tá xê to châ mơhriâm ing mâu lâm ki hnê pơtho a mâu lâm tung hngêi trung, nâ H’Loang Mlô, kot mâ hơnăm 1996, pơxiâm pêi dêi hnoăng cheăng tơná ƀă tuăn mơno kâi chân ƀă khŏm mơ-eăm tâi ivá tâi mơno. Tơdrêng ƀă tơdroăng rak vế hnoăng cheăng tiô khôi hmâ, nâ ối pơtroh ăm tơdroăng ki pơhlêh nếo, teăn pơchoh jiâ rơmoăng, ếo pơtâk tiô túa ki nếo, mê cho ing túa ki hmâ pro hdrối mê hía nah pơhlêh chiâng ếo pơtâk chal nếo vâ lăm ôu kâ pơkoăng ŏng mế, ếo truâ pá kong, pro nếo mâu hmôu jiâ rơmoăng tơtro ƀă chal nếo nôkố.

Mé luâ túa teăn pơchoh mê ai pơhlêh tiô tơdroăng ki mâ rơhêng vâ ngăn, vâ hlo, la nâ xuân ối rak vế dêi tơrêm um rơneăm ƀă mơngiơk ki tro dêi kuăn ngo, vâ mâu tơmeăm ki mê rế cho tiô chal nếo rế ối châ rak vế dêi khôi túa, vêa vong dêi kuăn ngo tơná. Nâ H’Loang Mlô ai tối tiah kố:

“Mâu hâi ki pơxiâm teăn nah, á hiăng trâm hên mâu tơdroăng ki xahpá, ki rơhêng vâ tối pá puih ‘na liăn ngân. Ai drêng ‘nâ, dó xêh tơná ôh tá kâi vâ teăn xếo mâu jiâ rơmoăng, ếo pơtâk, la xua kơnôm ing tơdroăng ki hiăng ‘nâi rơkê ing túa ki tê tơmeăm tung online ƀă tơdroăng ki loi tơngah, tơveăng gum dêi mâu vâi miê, vâi xăng, mê á hiăng ai tơ’nôm ivá cheăng vâ pơtối tơkâ luâ mâu tơdroăng pá puât. Chôa ‘lâng mơnhông, ƀă mơ-eăm châ tơtêk iâ. Troh nôkố, Kŏng ti hiăng ai 7 ngế cheăng ki xiâm, 60 ngế ki veăng cheăng, rơtế ƀă 8 tíu pơchoh, 8 tíu ki teăn, ƀă 3 tíu ki tê mơdró. Rêm ngế châ pêi lo liăn ngân tơniăn ing 3 rơtuh 500 rơpâu liăn troh a 10 rơtuh liăn rêm khế”.

Pakĭng tơdroăng ki mơnhông teăn mơjiâng, tê mơdró, mê nâ H’Loang Mlô ối gum pro cheăng pêi ăm vâi nâ o ƀă tơveăng gum hên mâu nâ o ki kơtiê xahpá tung pơlê pơla châ pêi cheăng, châ pêi lo kế tơmeăm. O H’Loang Mlô dế cho sinh viên hơnăm má 2 Hngêi trung Đăi hok Tây Nguyên. Kơnôm ai tơdroăng ki veăng gum kơhnâ khât dêi nâ H’Loang, mê o hiăng kâi châ mơnhông hluăn dêi ing tơdroăng ki xahpá vâ pơtối mơhriâm ki kơhnâ khât.

“Á o mơnê kơ nâ H’Loang hiăng đi đo rơtế ƀă veăng gum ăm kơ á o. Sap ing hâi ki châ pêi cheăng ƀă nâ mê nah, á o hlê plĕng thăm ki kơnía dêi ếo pơtâk dêi kuăn ngo Rơđế pin roh nah. Ing mê, á o xuân vâ hlê nhên tâ ‘na mâu um rơneăm xua mâu vâi xăng, vâi miê rơneăm bro cho lĕm mơnâ ƀă pêi rơhí rơhó ton ‘nâng. Klêi mê, á o ối châ tê dêi tơmeăm mê châ liăn ngân vâ păn roăng, rak ngăn dêi tơná mơhriâm, châ rôe rơxế kơto ƀă tíu ối, ing mê, á hmiân tuăn vâ pơtối mơhriâm. Á pói tơngah tiah kố, tung la ngiâ kô thăm rế ai hên ngế ki ‘nâi troh kế tơmeăm ƀă hâk mơnâ mâu tơmeăm hdrông kuăn ngo Rơđế pin tâ”.

Ƀă mâu um rơneăm ki lĕm mơnâ mâ ngăn, mơngiơk xuân tơtro ƀă túa tơlá dêi kuăn ngo, mê ếo pơtâk, jiâ, rơmoăng dêi Tây Nguyên rế hía rế tơ’mot hên tơdroăng ki púi vâ dêi mâu pú hmâ tung lâp plâi tơnêi. Ngoh Donovan Fink, mơngế tơmối lo ing kong têa Mih ai tối dêi tơdroăng ki tơná hlo tiah kố:

 “Á hlo ếo pơtâk, jiâ rơmoăng dêi kuăn ngo akố ga lĕm mơnâ ‘nâng. Ếo ki kố xâp ga xuân tơtro, mâu kế rơneăm xuân tro mâ ƀă lĕm ó ‘nâng. Á hơniâp ro drêng châ lăm pôu ngăn akố. Kố châ ngăn cho ếo hmân ki lĕm tro ƀă kơnía khât. Á xuân rơhêng vâ tăng rôe môi plâ djâ vêh vâ pro tơmeăm ki vâ tơbâ, xuân vâ ăm ‘nâi ‘na túa lĕm tro kố”.

Tung la ngiâ kố ah, nâ H’Loang Mlô pói tơngah cheăng tĕn hmôu jiâ kô châ mơnhông hên ó tâ, gum hên ngế tung pơlê pơla ai tơ’nôm cheăng pê ƀă pêi lo liăn ngân tơniăn. Nâ pói rơhêng vâ châ mơ’no dêi dêi kế tơmeăm kố troh a mâu pú hmâ tung tơnêi têa ƀă lâp plâi tơnêi, vâ kế ki kơnía dêi Tây Nguyên châ hên ngế ‘nâi troh a mơnê nhoăm.

“Á púi rơhêng vâ thăm châ mơnhông cheăng teăn jiâ rơmoăng tiô khôi hmâ dêi pơlê pơla pin, tơrŭm cheăng ƀă mâu vâi ki rơkê teăn cho mâu xăng, mâu miê, meh, mâu vâi nâ o vâ rak vế ƀă lân lĕng rơdâ ki kơnía túa lĕm tro. Ki xiâm dêi hnoăng cheăng mê, pro cheăng teăn tơmeăm khoăng kố chiâng cheăng pêi ki xiâm, gum mâu ngin châ pêi lo liăn ngân tơniăn tơdrêng amê, hnối châ mơ’no tê dêi jiâ rơmoăng ôh tá xê to châ tê tung tơnêi têa mê ối châ tê mơ’no troh a pú hmâ tung lâp plâi tơnêi”.

Tung pơla tơdroăng rêh ối chal nếo nôkố, mâu ngế hơnăm ối nếo trối nâ H’Loang Mlô dế kơhnâ khât tung tơdroăng rak vế cheăng teăn hmôu jiâ khôi hmâ vâi krâ nah. Ƀă tơdroăng ki rơkê pêi pro tiô chal nếo, kâi chân tuăn i hiâm ƀă púi rơhêng vâ lân lĕng rơdâ ăm túa lĕm tro, hmâ vâ hmâ ôh tung la ngiâ ah, jiâ rơmoăng ếo pơtâk dêi hdrông Rơđế xuân châ mơnhên dêi tơdroăng ki kal, chiâng tíu ki tơdjêp pơla ki kơnía krá kâk vâ rơtế ối ƀă tơdroăng rêh ối dêi chal nếo.