A ƀuôn H’Măng, cheăm Ea Kar, kong pơlê Dak Lak, ngê̆ nhân Y Dhok Du hiăng chiâng “ngế hnê tơdroăng vâi krâ nah” ăm hên rơxông droh rơtăm phô̆m xông kân hâk vâ ƀă vâ hriâm tôu chêng koăng. Mâu ƀai chêng pôa ‘nâi châ hriâm ing pôa pâ, klêi mê pơtối hnê ăm kuăn cháu tơná ƀă mâu túa ki tơná rơkê chiâng tung tơdroăng rêh ối. Hên hơnăm pêi tơdroăng hnê, pôa Y Dhok  Du hlo nhên mâu tơdroăng ki pro pá drêng rak khôi túa lĕm tro chêng koăng a pơlê.

“Ki pá má môi ‘na kơxô̆ mâu khu tơmeăm kơnía rôh nah pin tá hâi kơnó châ tâi. Má péa nếo, cho tơmeăm khoăng, tíu pơtâp, tơmeăm vâ pơtâp, klêi mê cho mơhnhôk ngế hriâm pá puât ‘nâng, xua mê cho pói vâ khu râ kăn kơpêng đi đo tơmâng tŏng gum vâ ngin pêi cheăng tơ’lêi hlâu hên tâ”.

Pôa Y Dhok Du ki tô tuăn ôh tá xê tơdroăng krê dêi môi pơlê. A hên tíu, tơdroăng hnê khôi túa lĕm tro vâi krâ nah ki hên kơnôm a túa ki rơkê tơtro dêi ngê̆ nhân. Vâ rak châ tơmeăm ki kơnía ton xŏn, hên ngế tối kal ai tơ’nôm túa ki rơkê tơtro ƀă troăng hnê tơtro. Ngê̆ nhân Tô Thị Mèn, hdrông kuăn ngo Tày, ối a cheăm Krông Păč tối:

“Sap ing ton nah á pói vâ ai mâu lâm hnê pơtâp vâ chiâng xúa, ‘nâi klêi tơdroăng vêh a hngêi hnê ăm mâu rơxông ối nếo. To lâi hơnăm hdrối ôh tá ai lâm hnê ki lâi laga á xuân hriâm xêh, á chiâng to lâi,‘nâi ti lâi mê á mơ-eăm vâ hnê ăm rơxông ối nếo’’.

Sap ing Tíu mơhno khôi túa lĕm tro chêng koăng Tây Nguyên châ UNESCO pơ-ôu pơ-eăng, Dak Lak hiăng hên xôh tơbleăng troăng hơlâ vâ rak vế ƀă mơnhông ki kơnâ tơmeăm kơnía. Tơdroăng pơkâ kơxô̆ 03 ki Hô̆i đong kuăn pơlê kong pơlê nếo tơbleăng ‘na tŏng gum rak vế ƀă mơnhông tơmeăm kơnía rôh nah chêng koăng hneăng hơnăm 2026 – 2030 pơtối pêi pro inhên mâu pơkâ mê, ƀă ki xiâm cho tŏng gum tơdroăng pơtâng hnê tối ƀă pro tơ’lêi hlâu ăm mâu ngế ki tơdrêng pơkuâ tơmeăm kơnía rôh nah pêi cheăng. Pôa Trần Hồng Tiến, Kăn pơkuâ Khu pơkuâ Khôi túa lĕm tro, Tơ’noăng ivá ƀă Ôm hyô kong pơlê Dak Lak tối ăm ‘nâi:

“Ngin tơkŭm tŏng gum troăng hơlâ, ôh tá xê to rak vế xếo mê chiâng vế ngăn, ƀă 5 tơdroăng ki xiâm: má môi cho tơkŭm vế ngăn tơdroăng hnê tôu chêng koăng. Má péa cho tŏng gum troăng hơlâ vêh po tíu mơhno khôi túa chêng koăng. Má pái, cho tơkŭm tŏng gum tơdrêng tơdjâk troh chêng koăng, bă mâu kâu lăk ƀô̆ vâ pêi cheăng lĕm tro tâ. Tơdrêng amê, rôh kố ai môi tíu nếo cho ngin tŏng gum rơnuâ, rơnêu mâu tíu pơlê pơla vâ tơkŭm po mâu tơdroăng pêi cheăng, pêi cheăng xúa internet mâu tíu cheăng, mâu tơdroăng mơhno khôi túa lĕm tro kố vâ rak la ngiâ kô pơtối vế ngăn ƀă mơnhông”.

Tíu ki nếo dêi tơdroăng pơkâ cho ôh tá xê tŏng gum tơdroăng rak vế, mê tơmiât la ngiâ mâu tơdroăng pá puât tung tơdroăng hnê tơmeăm kơnía rôh nah. Krê tung khế 5 ƀă khế 6 hơnăm kố, Dak Lak tơkŭm pơto pơtối pái lâm hnê mơhno ‘na rak vế tơmeăm kơnía khôi túa lĕm tro, gum ngê̆ nhân, mâu ngế pêi pro rak tơmeăm kơnía rôh nah ƀă kăn ƀô̆ khôi túa lĕm tro a pơlê châ hbrâ tơ’nôm troăng pêi hnê mơjiâng ƀă tơkŭm po tơdroăng mơhno khôi túa lĕm tro pơlê pơla. Tiô ngoh Y Maih Mlô, ối a ƀuôn Wiao A, cheăm Krông Năng, mâu túa ki rơkê tơtro kố kô xúa tơdrêng tung tơdroăng nôkố a thôn, pơlê.

“Lâm hnê pơtâp cho inhên ƀă tiô tơdroăng nôkố, tơkŭm mâu ngế ki rơkê hdrối nah, mâu pôa pâ rơkê hên tung tơdroăng cheăng hnê mơhno tơpui tối ăm dêi pó. Á cho rơxông ối nếo ki pơtó ing lâm hnê pơtâp kố mê châ giảng viên hnê troăng hnê xuâm môi tiah mâu troăng pêi vâ mơjiâng tơdroăng cheăng ƀă troăng pơtâng tối, hnê vâ xúa tung tơdroăng nôkố a thôn, pơlê. Tối tơdjuôm cho hneăng hôp cho tơtro tơdroăng nôkố’’.

Dak Lak nôkố ai péa tơmeăm kơnía khôi túa lĕm tro ‘na ihiâm mơno teăng mâ ăm kuăn mơngế châ UNESCO chêh inâi rơtế hên kế tơmeăm kơnía khôi túa lĕm tro ‘na ihiâm mơno tơnêi têa. Tiô Tiê̆n sih Nguyễn Thị Thu Trang, giảng viên Hngêi trung Đăi hok Văn hóa Pơlê kong kân Hồ Chí Minh, vâ tơmeăm kơnía rôh nah pơtối ai mâ tung tơdroăng rêh ối pơlê pơla mê a ngiâ thế tơmâng tŏng gum mâu ngế dế tơdrêng rak ƀă hnê mâu ki kơnâ khôi túa lĕm tro mê.

“Á tơmiât kố cho mâu troăng pêi ki teăm tơdrêng, mơhno tơdroăng ki tơmâng tŏng gum dêi kong pơlê Dak Lak ƀă khu pêi cheăng pơkuâ râng, pơtó, hnê, pêi pro xuân cho khu ki xiâm, ai hnoăng pơkâ tung tơdroăng vế ngăn ƀă mơnhông ki kơnâ tơmeăm khôi túa lĕm tro dêi kuăn pơlê hdrông kuăn ngo. Kố xuân cho ki ki xiâm, mơngế ki xiâm kal khât vâ mơdêk mơnhông cheăng kâ rêh ối pơlê pơla ăm Dak Lak ing tơdroăng tơdjêp mơnhông mơdêk ôm hyô ƀă mơnhông ôm hyô krá tơniăn”.

Tơdroăng pơkâ kơxô̆ 03 dế chôa ‘lâng gum ăm mâu ngế pơtối rak ƀă hnê tơmeăm kơnía rôh nah tung pơlê pơla a Dak Lak. Drêng tơdroăng pơtâng hnê tối châ tơmâng ƀă mâu troăng hơlâ ki nhên, mâu ki kơnía khôi túa lĕm tro châ rak ing hên rơxông ai tơ’nôm ivá, liăn ngân vâ pơtối châ hnê, tơbêng ƀă troh lâp lu tung tơdroăng rêh ối.