Prôk tiô troăng kân Hồ Chí Minh ing peăng Kơnho\ng mot troh kong pơlê Quảng Nam, kô troh a tơring Đak Glei, kong pơlê Kon Tum cho pơxiâm mot tung pơlê cheăm dêi hdroâng mơngế Jêh-Triêng. Tâng pơtối prôk tiah mê troh a peăng hdroh mot a kơpong tíu tơkăng kong dêi Việt Nam [ă Lếo, kô trâm tơring Ngọc Hồi, hlo mâu pơlê cheăm dêi hdroâng mơngế Jêh-Triêng a péa pâ troăng, tơdjêp tâi tâng mâu pơlê pơla dêi vâi krâ-nho\ng o hdroâng kố a kơpong tíu tơkăng kong.

Tơmiât vêh mâu khế hơnăm hdrối mê hía nah, tíu ki hmâ rêh ối krâm má môi dêi hdroâng mơngế Jêh-Triêng cho pơlê. Krâ pơlê cho ngế ki djâ troăng xiâm [ă pơkuâ ngăn mâu tơdroăng cheăng tơchuâm dêi pơlê. Mê cho mơngế ki hmâ châ kuăn pơlê loi tơngah, hlê ple\ng khôi túa, vêa vong, ai hên tơdroăng ki rơkê ple\ng tung pêi chiâk pêi deăng [ă xuân cho mơngế ki ai hnoăng mơjiâng pơlê. Ki tơru\m pơlê pơla hmâ trâm hên tơdroăng ki krá kâk, tơniăn le\m.

Xuân môi tiah hên mâu hdroâng kuăn ngo ki ê a kơpong Tây Nguyên, hdroâng mơngế Jêh-Triêng hmâ loi hên khu xeăng. Xua mê, Xeăng cho khu ki châ hdroâng mơngế Jêh-Triêng loi nhuo#m má môi. Ing tơdroăng ki loi hên mâu khu xeăng ki kố ki mê, la hiăng mơjiâng chiâng hên khôi túa, vêa vong tung tơdroăng rêh kâ ối tung pơlê pơla xuân môi tiah rêm rơpo\ng hngêi, môi tiah mơd^ng xối Xeăng, mơd^ng to kuât, t^ng kâ báu nếo [ă hía hế. Pak^ng mê, ối ai hên mâu khôi túa, vêa vong ki pro mơdât tơdroăng ki vâ mơnhông mơdêk dêi rêm ngế [ă pơlê pơla. Tiô khế hơnăm, kơnôm tơdroăng ki hloh hlê rơkê ple\ng, hdroâng mơngế Jêh Triêng hiăng xut tah lôi hên khôi túa, vêa vong ki ôh pá tro, ki pin hlo nhên, khôi ki ‘mé kiâ a tơkâng loăng, lơ ai mơngế hlâ athế t^ng châ 10 hâi ôh ti chiâng mot tung kong, ôh tá chiâng lăm pêi cheăng kâ a tíu ki hơngế [ă hía hế. Pôa A Bê, pơlê Đăk Răng, cheăm Đak Dục, tơring Ngọc Hồi tối ăm ’nâi:

‘’Hdrối nah, hdroâng mơngế Jêh-Triêng hmâ t^ng ki kố ki mê, drêng trâm hlo chó kăn ai kuăn xuân t^ng, mơngế hlâ xuân athế t^ng ki kố ki mê, rơpo\ng ki lâi trâm tơdroăng ki hơgốu ki kố ki mê xuân athế t^ng hên tơdroăng, troh a kơpôu ro hlâ, mơngế hlâ klâk têa, tung pơla mê, tung rơpo\ng ôh tá lăm ‘mé kiâ, nôkố mâu khôi túa ki mê hiăng xut tah lôi tâi tâng, mô đo#i mot hnê mơhnhôk rak vế, pêi pro hên tơdroăng mê khoh chiâng hiăng xut tah lôi hên h^n tơdroăng ki tơlo, ki ‘mân’’.

Mâu tơdroăng cheăng dêi pơlê pơla a kuât dêi pơlê

Sap ing hơnăm 1991, drêng kong pơlê Kon Tum hiăng châ mơjiâng pro tơklâ ing kong pơlê ton nah Gia Lai – Kon Tum, tơdroăng rêh kâ ối dêi mơngế Jêh-Triêng rế hía rế hơ’lêh iâ. Roh ki hơ’lêh hên, drêng tơnêi têa hiăng mơjiâng troăng kân Hồ Chí Minh, kum kong pơlê Kon Tum hiăng pá ai xếo troăng prôk ki ôh pá ai troăng prôk ki bâ le\m, ing mê, hiăng kum tơ’lêi hlâu hên ‘nâng ăm tơdroăng prôk lăm pêi chiâk pêi deăng, tê mơdró kâ tung mâu pơlê cheăm dêi mơngế Jêh –Triêng. Chôu phut kố, vâi krâ-nho\ng o ôh ti xê ‘nâi to pêt pôm loăng, pêi báu chiâk mê hiăng rơkê tung mơdâ pêt báu klâng, xuân hiăng hlê ple\ng tơdroăng pêi pêt, rak ngăn mâu hdrê loăng plâi ki ton hơnăm, mê cho tơmeăm khoăng ki rơdêi má môi dêi Tây Nguyên, môi tiah loăng kơxu, kơphế. Mơngế Jêh-Triêng dế nôkố xuân hiăng ôh pá ai kâ hmê a kơxo hiăng tô tuăn tăng kế kâ a kơxê măng, hngêi ki lâi xuân hiăng ai kế kâ, tơmeăm kơd^ng hbrâ ăm tung rơnó ki pá puât.

Tung roh ki hơ’lêh tung tơdroăng rêh ối, pêi cheăng dêi hdroâng mơngế kô tá hâi teăm tu\m drêng ôh tá tơbâ troh mâu ngế ki rơkê. Hdroâng mơngế Jêh-Triêng rêh kâ ối a kơpong peăng kơnho\ng Tây Nguyên, hâk tơngăm cho xua  môi ngế kuăn dêi hdroâng kuăn ngo tơná, hiăng pro Kăn xiâm pho\ hnê ngăn Kuo#k ho#i; môi ngế cho pêi cheăng tung Khu xiâm pơkuâ ngăn Đảng, Kăn pơkuâ hnê ngăn Đảng kong pơlê [ă 2 ngế Thie#u tươ\ng tung khu lêng. Cho môi tung mâu ngế ki rơkê dêi hdroâng kuăn ngo Jêh-Triêng, Thie#u tươ\ng Đinh Hồng Đe, cho Kăn pho\ pơkuâ ngăn Mô đo#i gak tơkăng kong dêi Việt Nam tối ăm ‘nâi:

‘’Tung roh tơplâ xâ hdrối nah xuân môi tiah tung chal mơjiâng tơnêi têa dế nôkố, mơngế Jêh-Triêng hiăng prôk tiô Đảng, lăm tiô kăch măng. Hdroâng mơngế Jêh –Triêng nôkố hiăng rơkê ple\ng hên tơdroăng. Rơxông mâu vâi muăn, vâi cháu xuân hiăng rơkê hlê tung tơdroăng ki trâm tơdroăng ki nếo, ‘nâi nhên, tâng ôh tá hriâm kô ôh tá hlê ple\ng ki klâi, xua mê, mâu vâi muăn khoh chiâng kơdo mơ-eăm hriâm rơkê hên’’.

Mơđah hlu\m rơvo\ng đing tut

Tơdrêng [ă tơdroăng mơnhông mơdêk pêi cheăng kâ mơdêk ‘na rêh kâ ối, mơngế Jêh-Triêng xuân hiăng ai hiâm mơno kơdôu mơ-eăm tung rak vế, pơtối mơnhông ki kơnía git tơmeăm khoăng dêi hdroâng kuăn ngo tơná. Tơdrêng [ă tơdroăng to\ng kum dêi khu kăn pơkuâ [ă mâu râ kơvâ cheăng, pơlê Jêh-Triêng ki lâi xuân ai kuât tiô khôi hmâ vâ pro tiu ki hôp, tơpui tơno. Ai hên khôi túa, vêa vong [ă mơd^ng ki le\m tro hiăng châ rak vế tung tơdroăng rêh kâ ối rêm hâi dêi kuăn pơlê akố. Pôa Dương Tôn Bảo, môi ngế ki hriăn ple\ng ‘na tơdroăng mơhno mơjiâng túa le\m tro dêi Tây Nguyên tối ăm ‘nâi:

‘’Tung túa ki hmâ rêh kâ ối, tiô khôi túa vêa vong dêi hdroâng kuăn ngo Jêh-Triêng xuân ối rak vế dêi mâu khôi túa, mơd^ng ki le\m tro. Ki nhên, ‘na mâu prôa, rơvo\ng hlu\m, môi tiah Đing Tut cho rơvo\ng ki ai 6 ngế vâi kơnốu la rơnuâ pơtâk môi tiah vâi kơdrâi vâ mơđah tơdroăng hlu\m rơvo\ng ki krip tơviah mê. ‘Na leh mơd^ng xuân môi tiah hên hdroâng kuăn ngo ki ê a kơpong Tây Nguyên, mơngế Jêh-Triêng ai t^ng kâ báu nếo, klêi mê, mơd^ng to kuât, t^ng pâk tuăn tung tơdroăng rêh dêi mâu vâi hdrêng drêng vâi hiăng xông kân. Mê cho mâu túa ki pêi pro le\m tro tung khôi túa, vêa vong dêi hdroâng kuăn ngo Jêh-Triêng, ki dế nôkố kuăn pơlê xuân ối rak vế [ă pơtối mơnhông le\m tro tung tơdroăng rêh kâ ối dế nôkố’’.

{ă hiâm mơno rak vế, pêi pro tơdroăng mơhno mơjiâng túa le\m tro ’’tơru\m la ôh ti xê [ối vâi tâi tâng’’, [ă tơdroăng ki tơpui tơno rơkê nâl Xuăn,mơngế Jêh-Triêng dế nôkố xuân ối xúa dêi nâl tơpui tơná, cho khu rơkong tơpui Môn Khmer [ă pơtối rak vế chư chêh ki ai ‘noăng chư chêh dêi La Tinh. Tơdrêng [ă tơdroăng ki mê, tung tơdroăng rêh kâ ối rêm hâi, pak^ng mâu hngêi trăng ki nếo mơjiâng tiô túa ki nếo, mâu tơmeăm xúa ki chal nếo nốkố, môi tiah rơxế ô tô, rơxế honđa, kơtuh hngiú, kơnoh on gas [ă hía hế vâi krâ-nkho\ng o xuân ối rak vế, mơjo pâ dêi mâu hngêi trá ki krúa le\m, bâ phuâng, rơngiâp le\m, loi nhuo#m, rak vế kơnoh on dêi nôu pâ, jâ pôa, rơkê tung tơdroăng te\n mâu hmôu, mâu chêa, pong; pâ hdréa hdrối vâ hdró óng mé tiô khôi hmâ dêi hdroâng mơngế Jêh-Triêng [ă hía hế. {ă ối ai hên mâu tơdroăng le\m ro ki ê nếo ki hdroâng Jêh-Triêng, la drêng pin châ lăm troh trâm mâ, tơpui tơno nếo ‘nâi nhên tơdroăng rêh kâ ối dêi hdroâng mơngế akố mê nếo hlo thăm mơjo pâ hdroâng kuăn ngo kố rế hên tâ.

Khoa Điềm chêh

Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng