Vâ ngăn hneăng má 2 po akố: http://vov4.vov.vn/Xodang/chuyen-muc/ti-lai-kuan-pole-pei-chiak-deang-oh-ta-tio-poka-dei-tonei-tea-ai-2-c178-255625.aspx

   VOV4.Sêdang - Tung [ai hdrối nah, ngin hiăng tối ki pơloăng tung tơdroăng tơ‘nhiê a tíu ki pêi lo tơmeăm hên má môi lâp tơnêi têa dêi mâu pơlê ki pêt hên tiu, kơphế a Tây Nguyên. Khu ngăn ‘na chiâk deăng dế tăng tu\m troăng hơlâ vâ pro tơ-[rê. Tơdroăng mơhnhôk tăng khu mơdró, Khu pêi cheăng tơru\m cheăng vâ po troăng ăm kuăn pơlê, châ ngăn cho khuă ki vâ po ngăn tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng Tây Nguyên.

Laga vâ chê 20 hơnăm hiăng luâ, drêng Tây Nguyên tơ’mot hr^ng khu mơdró krê ‘no liăn ‘na pêi chiâk deăng, kong pơlê xuân hâi hơ’lêh tơ-[rê. ‘’Drêng khu mơdró pêi chiâk môi tiah pro xiêk’’, tối ‘na mâu tơdroăng ki xiâm khoh pro chiâng lu\p dêi mâu khu mơdró mê, pro tơmeăm khoăng a Tây nguyên pơtối mơ’nhiê tê kơtê.

            Cho kơpong tơnêi ki kơnía [a\ kong prâi plâ hơnăm rơnguôt le\m, kong ngo Măng Deang tối krê [a\ tơring Kon Plong tối tơdjuôm châ Kon Tum mơnhên cho kơpong pêt hên kơchâi drêh, reăng, pêt tơmeăm ki pêi lo liăn hên dêi kong pơlê. Kong kế ối ai, Măng Deang tơkêa kô mơjiâng mâu tơmeăm khoăng pêi lo ing chiâk deăng ki dâi le\m. 49 tơdroăng tơkêa bro, 1.400ha tơnêi, [a\ tâi tâng k^ lối 1.600 rơtal liăn, tơngah cho tơmeăm ki mơnhông ó rơdêi mơdriu kơpong tơnêi mêa Măng Deang. Laga ki nhên khât nôkố hlo tơ-ê. Măng Deang hâi kố tá hlo klâi, mê cho kơpong tơnêi a mâu tơdroăng tơkêa, [a\ mâu tro\ng tơmât răng hlâ, mâu toăng hngêi rơh^ng rơhối, mâu ngo ngối tơhnah tơhnâp. Xuân môi tiah hên ngế kuăn pơlê tung tơring, pôa Trần Xuân Ngọc tô tuăn drêng khu tê mơdró bu gu tơnêi klêi mê lôi tê kơtê, lơ bu mơ’no liăn cheăng pêt loăng vâ ai tê:

Pakong tơdroăng tơkêa bro Măng Deang

            ‘’Vâi pêt loăng plâi kâ tung mê. Ôh tá tro tiô pơkâ apoăng. Môi iâ mê, môi iâ nếo cho gu tâi. Nhâ hu\n xo\n mê gu ăm krúa le\m. Tơnêi akố ôh tá chiâng tối lôi chúa xua gu krúa le\m pro chiâng lôi chúa?’’

            Phá [a\ ki hlo pakong, pak^ng tung mâu tơdroăng tơkêa pêi chiâk deăng a Măng Deang dế ôh tá tơniăn tung tơdroăng ăm mung tơnêi, pơcháu ăm dêi pó tơnêi, thăm nếo cho tê tơnêi ối tung tơdroăng tơkêa bro. Môi ngế mơ’no liăn cheăng pâ ôh tá tối inâi, tối: Tơdroăng pro pơxúa ăm dêi tơná ing tơdroăng tơkêa bro hlo hên h^n tâ tung mơ’no liăn pêi chiâk deăng, xua pêi chiâk deăng cho kơvâ ki pá, trâm hên tơdroăng ôh tá tơniăn. {a\ tơdroăng tăng pro pơxúa ăm dêi tơná, tê ăm dêi pó, kôm re\ng châ liăn hên:

Tung tá tơdroăng tơkêa bro

            ‘’Liăn ôh tá tu\m pêi xuân iâ. Ôh tá tuưm mơngế mê pêi xuân ôh tá chiâng. Xuân ai hên ngế vâ rak tơnêi, tơbleăng tê tơnêi. Tơnêi dêi vâi tê châ rơtal liăn troh chât rơtal liăn tơngi klêng. 1 ha dâng 700 troh 1 rơtal liăn’’.

            Pak^ng mâu khu tê mơdró pêi môi tiah xah a Măng Deang, rơpâu ha tơnêi [a\ tơnêi kong, klêi mơ’no liăn tôh têa môi tiah inôa, tơkôm tê vâ tăng liăn rơkâ. Drêng ai troăng hơlâ hơ’lêh 100 rơpâu ha tơnêi kong ki ôh tá hơpok le\m pêt kơxu, mâu khu tê mơdró ôh tá vâ tơmâng mâu tơdroăng pơchân tối dêi khu cheăng khoa hok. Vâ tối kơxu cho loăng ki tơ’lêi pêt rế pêi lo liăn tơkâ hên, xua mê pơkâ mơ’no liăn. Laga ki nhên khât ôh tá ai loăng ki lâi tơ’lêi pêt – pêi lo châ liăn hên, ôh tá ai tơdroăng ki pơklât ki lâi chiâng krá tơniăn. Pôa Lê Quang, pho\ pơkuâ Ko\ng ti tơlo liăn cheăng Kơxu Chư Sê, kong pơlê Gia Lai tối, kơxu kong ki ôh tá dâi le\m xếo cho tơdroăng ki tro lup kân:

            ‘’Ki hên [a\ng hlâ ôh tá tơtro. Pơtih tâng lôi a amê vâ kúa mê ôh ôhtá chiâng, xua tơprâ tơpru\ng, xua ôh tá achê dêi pó mê kông nhân ôh tá chiâng kúa’’.

            Rơtế [a\ tơdjâk ing hr^ng tơdroăng tơkêa bro pêi chiâk deăng – kong kế, pêi chiâk deăng Tây Nguyên ối kreăng tơ’nôm mâu tơdroăng ki mơ’no lu lêa [a\ mâu tơru\m ôh tá pôu râng hnoăng cheăng. Sap hơnăm 2013 troh nôkố, kong pơlê ki lâi xuân hlo hên khu tê mơdró krê tơru\m [a\ kuăn pơlê pêt mâu tơ-uâ, krui kơxái ôh tá ai plâi; mơ’no liăn rôe hdrê – tơru\m pêt, pêt priât, pêt klống, pêt kía, klêi mê ôh tá ai kơbố rôe, pro kuăn pơlê trâm pá…Tiô jâ Trần Thị Thủy, Pho\ pơkuâ pêi chiâk deăng – mơnhông mơdêk thôn pơlê tơring {uôn Đôn, kong pơlê Dak Lak, bu tung 5 hơnăm hiăng hluâ, tơring hiăng ai 3 roh ôh tá l^ng tơru\m [a\ khu tê mơdró tung pêt tơmeăm, pêt priêt [a\ pêt kơtếo, pro tro lup cheăng kâ hên ó, pro kuăn pơlê tô tuăn, ôh tá loi xếo [a\ kơxo# liăn che\n pá vâ chêl. Tơdroăng mơne\n hnoăng chiâng ôh tá l^ng tơru\m kố chiâng pá xua tơkêa ôh tá kơtăng khât. Jâ Trần Thị Thủy tối, kơbông krếo khu tê mơdró ki ai hiêm le\m, pơlê pơla ‘nâi hên, cho tơdroăng ki pá:

            ‘’Kuăn pơlê pêi chiâk deăng ôh tá tơkôm vâi thế mơ’no liăn ăm kuăn pơlê, bu kal vâ vâi tơru\m rôe tơmeăm, cho kuăn pơlê hiăng pá ‘nâng. Laga troh nôkố mê xuân tá hâi ai khu ki lâi vâ rôe tơmeăm, lơ pro môi hngêi kơmăi uâ mơdiê tung pơlê vâ tê tơmeăm dêi pơlê pơla

‘’.

            Tơkôm khu tê mơdró môi tiah kong tô khăng khoăng tơkôm kong mêi mê cho tơdroăng dêi khu tê mơdró, pêi chiâk deăng Tây Nguyên drêng kố. Laga khu tê mơdró tơnêi têa mê ‘nhi ‘nhơ, khu tê mơdró krê mê mơ’no liăn cheăng iâ, xah hên tâ pêi chiâk deăng, pro tơdroăng pêi chiâk deăng thăm pá. A hên tơdroăng tơkêa ki kân, khu tê mơdró mơhno troăng pêi la ngia aôh tá tơ-ê kuăn pơlê pêi chiâk deăng. Tung môi pơla, vâi hiăng ‘nhê kơxu pêt nhâ păn ro, klêi mê po văng nhâ pêt plâi gugá, klêi mê ‘nhê kơdrum plâi gugá pêt krui [o\ng. Chât rơpâu ha kơxu, dế châ khu tê mơdró pâ hơ’lêh pêt tơmeăm ê, lơ hiăng tơmiât vâ pêt loăng plâi kâ, mơnhâu pro loăng plâi kâ Tây Nguyên pêi hên hluâ pơkâ.

Môi tơdroăng tơkêa bro tê tơnêi ăm kuăn pơlê mơjiâng pro hngêi

            A hneăng hôp tơpui tơno cheăng kâ krê hơnăm 2019 xua Chin phuh [a\ Khu pơkuâ cheăng kâ tơnêi têa nếo tơku\m po, mâu kăn tối, vâ kơdroh mâu tơdroăng ki ôh tá tro, Tơnêi têa kal cho tíu xiâm tung tơru\m pêi chiâk deăng, pro hnoăng [a\ hnê troăng pêi, kum mơjiâng môi tíu mơ’no liăn cheăng tơ’lêi hlâu, mơjiâng luât xah, ngế ki ối tung dế séa ngăn [a\ ai luât pơkuâ. {a\ tơdroăng mê nôkố dêi Tây Nguyên, hnoăng mê dêi Tơnêi têa mơhnhôk mâu khu tê mơdró ai ivá [a\ pôu râng hnoăng cheăng, mơjiâng, troh lâp lu mâu khu tê mơdró, khu tơru\m cheăng châ tơ-[rê, luât mơdât khu tê mơdró ki pro pơxúa ăm dêi tơná ‘na tơnêi [a\ kong. Kố cho tơdroăng ki thâ, ai pơkâ tung tơdroăng tah lôi tơdroăng ki ôh tá kâi hlu\n pakong, kum kuăn pơlê pêi chiâk deăng Tây Nguyên mơnhông mơdêk ó./.

Khu VOV Tây Nguyên rah chêh

A Sa Ly tơplôu