Ngoh A Phú 41 hơnăm, mơngế Rơteăng, ối a thôn Long Lá, cheăm Măng Ri cho môi tung mâu rơpŏng ki pro “kong ngiêt “chiâng tơdroăng cheăng kâ krúa ing loăng sâm Ngọc Linh. Sap hơnăm 2014, ngoh pơxiâm mơdâ pêt mâu hdrế sâm ki apoăng pá kơdâm kong Ngọc Linh. Ing hên hơnăm pêt ƀă po rơdâ, nôkố A Phú ai dâng 2 ha sâm pá kơdâm kong ƀă hên hơnăm ki pơrá phá,  sâm ki 1 hơnăm troh 10 hơnăm. Ngoh A Phú tối, pêt sâm Ngọc Linh ôh tá xê hlâu. Sâm mê bú rêh pá kơdâm loăng kong ki chiâng xêh, tíu ai hên kơtôu hlá loăng loăng ton hiăng pok, ƀă tơnêi hlối hngiâm rơngiâp ƀă eăng mâ hâi trâ tơtro. Mơngế ki pêt thế kơhnâ văng tâh mâu tơkâng loăng tơđôu, vâ pôi tá ăm kơnái kơnot kâ ‘nhiê, râk ăm tơnêi hngiâm lĕm ing mâu kơtôu hlá loăng hiăng pok hlối rak ngăn vâ loăng sâm lo reăng, kơ’mŭn plâi. Rêm hơnăm, ngoh mơdâ dêi hdrê xo ing kloăng vâ  mơdâ pro hdrê pêt nếo lơ tê ăm mâu ngế ki vâ rôe, vâ ai hdrê pêt tơniăn ăm rơpŏng hngêi. Kơnôm pêt sâm pá kơdâm kong, tơdroăng rêh ối dêi rơpŏng hngêi ngoh A Phú ai hên ki pơ’lêh.

“Đảng ƀă Tơnêi têa pơchau thế rak ngăn kong, a ôh tá ăm kong tro vâi ko ‘nhiê. Kuăn pơlê bú châ pêt sâm Ngọc Linh pá kơdâm kong. Drêng pêt thế rak ngăn krâu sâm, rak ngăn loăng kong. Tơdroăng rak ngăn kong kal lăm séa ngăn đi đo. Kơpong ki lâi ai vâi mot pin thế hnê tối ăm vâi ‘nâi, hnê tối tơdrêng hlối. Thế hnê tối ăm hên ngế ‘nâi há vâ kuăn pơlê hlê, mâu kơpong ki mê ôh tá chiâng trâ văng nhâ ko mâu loăng”.

A cheăm Măng Ri, túa po rơdâ pêt loăng pơkeăng pá kơdâm kong, malối cho sâm Ngọc Linh dế po troăng cheăng kâ ăm kuăn pơlê kơpong kong ngo. Mâu kăn cheăm ăm ‘nâi, cheăm pơkâ thế kong pơlê mơjiâng tíu xiâm rak ngăn ƀă pơtối rak xiâm hdrê gen sâm, rơtế ƀă tíu pêi cheăng dêi tơnêi têa. Pơkâ cho rak ngăn vâ pơtối ai xiâm hdrê sâm, hlối tăng ‘nâi plĕng, tối nhên ƀă mơnhông mâu tơmeăm pê lo ngăn tiô tơdroăng ki tơ’lêi hlâu dêi kong kế.

Tiô pôa Phạm Xuân Quang, Kăn hnê ngăn Vi ƀan kuăn pơlê cheăm Măng Ri, nôkố sâm bú iâ, ki hên tê tiô kô ai, ki kơnâ gá hâi tơxâng ƀă tơmeăm ki ai. Cheăm tơngah drêng ai mâu đề tài khoa hok pêi cheăng xúa kơmăi ƀă tíu uâ pơliê pro trâu rơdâ a cheăm lơ a kơpong ki achê, loăng sâm Ngọc Linh kô chiâng tơmeăm ki xiâm, châ tê a kơchô mơdró tung tơnêi têa ƀă lâp plâi tơnêi, kô chiâng “tơmeăm pê lo lĕm krúa’’ dêi kuăn pơlê a kơpong kong ngo:  

“Ngin tơkŭm tơmâng a mơnhông, rak vế, pêt, po văng ngăn loăng pêt, pơkuâ rak ngăn ƀă hlối rak kong, malối cho loăng sâm Ngọc Linh. Ki hdrối xo Măng Ri pro tíu xiâm mơnhông pêt loăng pơkeăng dêi kong pơlê. Cheăm kơjo kum ƀă kuăn pơlê po rơdâ tíu pêt, mơjiâng mâu tơdroăng vâ pêi mơnhông pêt loăng pơkeăng ƀă pê lo tơmeăm vâ mơdêk ki pơxúa ƀă inâi sâm Ngọc Linh. Ngăn ing mê, kô po rơdâ mâu túa pêi cheăng kâ rơtế ƀă pơkuâ rak ngăn, rak kong ƀă rak loăng pơkeăng”.

Kong pơlê Quảng Ngãi ai tơnêi tíu tơ’lêi vâ mơnhông pêt sâm Ngọc Linh ƀă hên mâu nhâ loăng pơkeăng ki kơnâ. Kố  ôh ti xê to troăng pêi krá ton ‘na cheăng kâ mê ối veăng pơtối rak hên mâu túa sinh học nhâ loăng kuăn kiâ ki lĕm, vâ ai tơmeăm kế kâ tơniăn ăm kuăn ngo a kong ngo. Kong pơlê pơkâ troăng pơtối rak ki hên pơxúa hlâu dêi kong vâ mơnhông ‘na chiâk deăng tung xúa kơmăi ki dâi lĕm, tơkŭm a pơkeăng, loăng kong ƀă mâu tơmeăm ki ai ing kong rơtế ƀă kong prâi tơtro dêi kơpong Trường Sơn.

Nôkố kong pơlê Quảng Ngãi ai vâ chê 9.800 ha loăng pơkeăng, tung mê lối 2.900 ha sâm Ngọc Linh. Hên kơpong pêi tơkŭm môi tíu, xúa ứng dụng kŏng ngê̆ ƀă loăng kơphế, kơchâi plâi pôm, sầu riêng ki kơnâ tâk sap 1,5 troh 2 xôh tâng pơchông ƀă pêt rak ngăn tô hmâ ing ton nah.

Pôa Nguyễn Văn Nam, Ngế xiâm pơkuâ Khu rak ngăn kong dêi kong pơlê Quảng Ngãi ăm ‘nâi, a kơpong Ngọc Linh, malối cho cheăm Măng Ri, kuăn pơlê ƀă khu mơdró hiăng kơhnâ xúa hệ sinh thái vâ mơnhông pêt kong Ngọc Linh.

Túa loăng mê bú rêh  pá kơdâm kong ki chiâng xêh ing ton nah, tíu ki ai hngiâm rơngiâp ing mâu kơtôu loăng pok, ki hngiâm hên ƀă hlối a ‘ngêi 1.500 met tâng vâ pơchông ƀă têa kơxĭ. Xua mê, vâ pêi châ tơƀrê ing sâm Ngọc Linh, ki hdrối thế pêt tơƀrê tung râk ngăn kong ‘nôi. Pôa Nguyễn Văn Nam ăm ‘nâi tơ’nôm, lâp tung kong pơlê Quảng Ngãi nôkố ai dâng 16.000 ha bê vâ  pêt sâm Ngọc Linh.

“Ngin kơhnâ veăng kơjo kum tơdroăng xoăng râ, xoăng hnoăng cheăng, xoăng hnoăng pơkuâ ngăn tung rak ngăn kong. Cheăm ki lâi kơdrâ hâi hlê, ngin ai mâu ngế veăng kơjo kum hnê. Sâm Ngọc Linh bú rêh pá kơdâm kong, tíu ai tơnêi hngiâm rơngiâp hơpok lĕm ing kơtôu hlá loăng pok, hngiâm rơngiâp hên ƀă ki a ‘ngêi gá 1.500 met tơngi klêng. Xua mê, kuăn pơlê xuân môi tiah khu mơdró, hdrối vâ ai tơdroăng cheăng pêi châ tơbrê ing sâm Ngọc Linh, mê thế pêi châ tơƀrê tơdroăng rak ngăn kong.