Bu nếo lối 2 hơnăm yă tiu chu rơpâ, ngiâ méa hên pơlê, cheăm a Dak Lak trâm tơdroăng ki ôh tá tơniăn ‘na cheăng kâ dêi mâu rơpo\ng ki hên tro phôk tâi. Tơdroăng tro lu\p kố pơkâ mơ’no ăm kơvâ pêi chiâk deăng hên rơkong kơ-êng ‘na hnoăng cheăng tung túa pơkâ [ă pêi pro túa pơkâ pêt mơjiâng.

Tiô pôa Nguyễn Hắc Hiển, kăn pho\ pơkuâ Khu ngăn pêt mơjiâng [ă rak vế pơkeăng xôh kơdê oâ hdrong Dak Lak, kong pơlê mơjiâng tơdroăng pơkâ ăm loăng tiu bu 16 rơpâu ha troh hơnăm 2020, la troh hơnăm 2017, [ăng tơnêi kố hiăng tâk troh lối 42 rơpâu ha. Pôa Nguyễn Hắc Hiển tối tiah kố, tơdroăng ki Tơnêi têa bu mơjiâng túa pêi chiâk deăng xo ôh ti xê vêh pơkâ pêi pro túa pơkâ, cho ki xiâm tơdjâk troh tro lu\p:

‘’Khu kăn pơkuâ xuân ai troăng hơlâ pơkâ la kuăn pơlê vâi hlo ki tơ-[rê ‘na cheăng kâ dêi kơxái tiu tâng pơchông [ă pêt ki ê gá hên tâ, mê kuăn pơlê rah xo hdrê tiu. Nôkố, túa pơkâ xuân tá hâi ai vêh pơkâ nếo, mê kuăn pơlê xuân ối pêt tiu’’.

Túa pơkâ kơpong pêt kơtếo ôh tá tơdâng tơ’mô pro kuăn pơlê ôh tá ai tuăn hiâm loi tơngah

Kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng cho ki xiâm hiăng pro mơdêk tơdroăng ki kơhnâ [ă pêt re\ng hên luâ râ dêi pêi chiâk deăng Tây Nguyên, la xuân ai tơdroăng ki ôh tá tơniăn cho pêt re\ng luâ râ, ôh tá ai tơdroăng pơtê.

Kố cho tơdroăng ki khât hiăng châ ngăn hlo a Tây Nguyên sap ing lối 20 hơnăm hiăng luâ. Mâu khu rơpo\ng ki pêi chiâk deăng ôh tá vâ riân ngăn ki ton xo\n môi tiah khu mơdró kâ. Vâi tơ’lêi tro hlôp tung kơchơ tê mơdró, tơ’lêi pêt, tơ’lêi ko tah.

Laga, châ khât gá xuân ăm hlo môi tơdroăng ki ê, tơdroăng ki hmôu pơ ko tah, mê ah vêh pêt nếo dêi khu ki pêi chiâk deăng ối tơdjâk tung tơdroăng ki pơkâ dêi Tơnêi têa. Hơnăm 2003, Dak Lak hiăng pro ăm mâu tơring peăng mâ hâi lo tung túa pơkâ pêt kloăng hôt [ă kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng hiăng pêt hên h^n lối rơpâu ha, la klêi kơ’nâi mê athế ko tah xua kong prâi ôh tá tro tơpá vâ ai plâi. Troh hơnăm 2017, Dak Lak pơkâ Ea Súp chiâng kơpong ki xiâm ‘na pêt kơtếo, kuăn pơlê xuân pêt lối 4 rơpâu ha.

 Laga, túa pơkâ kố ôh tá tơdâng tơ’mô, tơdroăng ki tê roê, uâ pơliê ối ‘ro hiăng pro kuăn pơlê pêi chiâk deăng trâm hên xơpá, tôu tuăn hêng hôu. Klêi kơ’nâi 2 rơnó ki apoăng, vâ kơdroh mâu tơdroăng ki tro lu\p hên, kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng Ea Súp hiăng ko ‘nhiê dêi kơtếo vâ pêt pôm loăng, mơni kô pro tơ’nhiê túa pơkâ tá 2 túa hdrê pêt.

Tro lu\p tung tơdroăng pơkâ pêt kơxu a tơnêi kong ki ôh tá ai klâi

Ngoh Nguyên Đình Hiền, a pơlê kân Ea Súp, tối ‘na mâu tơdroăng ki ôh tá tơniăn:

‘’Sap ing nah, ôh tá ai tơdroăng ki kơtếo lôi ton troh 2 hơnăm? Xua mâu ngế ki mê riân ngăn tiah lâi ‘lo mê nếo lôi tiah mê. Tiah mê, hơnăm ki apoăng lôi. Hơnăm ki má 2 mê nếo ko xo. Riân tá péa rơnó tối tơdjuôm cho tro lu\p hên khât’’.

{ă ngoh Lê Phi Công Thành, a cheăm }ư\ Mlan, ăm ‘nâi nhên tâ:

‘’Hơnăm ki apoăng mê ko xo châ dâng 25 troh 27 rơtuh liăn/1 ha, tung pơla ‘no liăn rak ngăn châ troh 45 rơtuh/1ha. {ă péa chât to lâi ha lu\p dâng 500 rơtuh liăn. Tá troh hơnăm kố mê kơtếo bu châ dâng 3 kơpêng hr^ng dêi hơnăm nah xo, rêm ha châ dâng 25 ta#n. Mê hnoăng ko mơhá liăn hên khât. Yă tê 7 hr^ng 6, ôh tá riân kơxo# liăn ki mơhá ăm vâi ko ai 3 hr^ng 50 rơpâu liăn. Kơxo# liăn châ xo tá hâi tu\m vâ mơdrếo liăn phon’’.

Khéa hơ’nêng xua pêt tiô túa pơkâ xuân ối trâm tơdroăng ki ôh tá tơniăn a kơvâ pêt kơxu dêi mâu kong pơlê Gia Lai, Dak Lak, Dak Nông, Lâm Đồng. Sap ing hơnăm 2008 troh 2012, châ tơdroăng to\ng kum dêi Khu xiâm ngăn chiâk deăng [ă mơnhông mơdêk thôn pơlê, mâu kong pơlê kố hiăng pêt hơ’lêh pêt hên h^n vâ chê 100 rơpâu ha kong chiâng pêt kơxu, mê hnối tơdjâk troh tơdroăng ki ‘no liăn cheăng rế hên tung lâp lu. Klêi mê, lối chât rơpâu ha kơxu hiăng ôh tá kâi rêh lơ ôh tá dâi le\m, ôh tá hlo tơ-[rê klâi ‘na cheăng. Krê a Gia Lai, kơxo# kơxu trâm tơdroăng kố hiăng châ lối 12 rơpâu ha.

Pôa Kpă Thuyên, kăn pho\ hnê ngăn Vi [an kong pơlê Gia Lai ăm ‘nâi, pơkâ mơnhên mâu tơdroăng ôh tá tro kố môi tiah lâi cho tơdroăng ki vâ pơkâ tơleăng. Tâng ối pơtối rak vế môi tiah nôkố mê mơhrê liăn mơhrê tơnêi, tơdjâk ‘mêi troh kong prâi. Tâng hơ’lêh kơxu chiâng pêt loăng ki ê mê gá kô hrê liăn hên luâ tâ. Krê kơxo# liăn nâp pêt kong teăng ăm [ăng tơnêi kố hiăng lối 700 rơtal liăn.

‘’Mâu khu mơdró kâ athế mơjiâng mâu tơdroăng tơkêa hơ’lêh pêt mâu hdrê loăng, la [ă tơdroăng ki athế pro túa pơkâ pêt kong teăng mâu hdrê loăng ki ê. Hmôu pơ hơ’lêh 1 ha mê athế ‘mâi pêt 1 ha. Ôh tá châ pêt mê nâp liăn ăm Khu rak liăn rak ngăn [ă pêt mơjiâng kong vâ pơcháu ăm mâu tíu cheăng ki ai tơdroăng rơhêng vâ pêt kong tiô pơkâ. Tiô riâng ngăn dêi kong pơlê Gia Lai, 1ha pêt kong 3 hơnăm rak ngăn cho dâng 64 rơtuh liăn’’.

Kuăn pơlê hlôp kơchơ tê mơdró, tơnêi têa pơkâ ôh tá tro [ă tơdroăng ki ai khât, dế pro tơdroăng ki pêi chiâk deăng Tây Nguyên pơtối trâm tơdroăng ki ko tah – ah ‘mâi pêt nếo, tơdroăng ki pêt, ko tah ôh tá ‘nâi troh drêng lâi ah nếo mơgêi. Tiô pôa Huỳnh Văn Thòn, kăn hnê ngăn Ho#i đong Quản trị Ko\ng ti Tơlo liăn grup Lộc Trời, tơdroăng ki ‘nhiê tơdroăng ki ôh tá ‘nâi pro tiah lâi kố ối cho hnoăng cheăng dêi kuăn pơlê pêi chiâk deăng [ă Khu mơdró kâ.

La vâ ai tơdroăng mê, Tơnêi têa kal pêi pro tro hnoăng cheăng ki xiâm-‘mâi pro:

‘’Bu khu mơdró kâ chiâng vâ tơru\m [ă kơchơ tê mơdró, nếo k^ mâu tơdroăng tơkêa tê mơdró kế tơmeăm [ă kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng. Xua mê, tung tơru\m 4 khu, mê khu kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng, khu mơdró kâ, Khu ki hriăn ‘na khoa hok mê 3 khu ki xiâm, ối a 3 tíu xiâm dêi 1 túa pơkâ. {ă tơnêi têa ối a tơdế xiâm ki mê, cho hnoăng cheăng ‘mâi pro môi tiah chin phuh xuân tối, tơkéa vâ tối cho hnoăng cheăng ki xah, hnoăng cheăng ki xiâm dêi tơdroăng pơkâ’’.

Pro ăm khu mơdró kâ chiâng tơdroăng ki xiâm hnê mơhno, tơdroăng ki pêi chiâk deăng Tây Nguyên kô pêi pro châ mâu tơdroăng ki xiâm. Kố cho tơdroăng ki hiăng châ tối nhên tiô tơdroăng ki ai khât dêi kơpong. Sap ing klêi kơ’nâi tơleăng le\m, Đảng, Tơnêi têa hiăng mơjiâng a kố lối hr^ng deăng (nông trương) pêt kơphế, kơxu. Mâu tíu cheăng kố re\ng po mâu kế tơmeăm ki hiăng ai hlâu ‘na tơnêi tơníu [ă mơdêk troăng hơlâ ngăn ăm khu ki pêi chiâk deăng Tây Nguyên, ăm Tây Nguyên sap ing kơpong tơnêi ôh tá ai klâi chiâng tíu ki xiâm ‘na pêi chiâk deăng tơnêi têa. Laga, túa pơkâ rak ngăn a mâu tíu cheăng kố ôh tá châ pêi pro tiô tơdroăng dêi kơchơ tê mơdró tơxup tơbriât [ă kong têa ê [ă chiâng kế ki mơdât ‘na mơnhông mơdêk.

Drêng mâu khu mơdró kâ Tơnêi têa ôh tá ai hnoăng cheăng hnê tơdjâ ‘na pêi chiâk deăng – kuăn pơlê pêi chiâk deăng, sap ing hơnăm 2008 troh nôkố, Tây Nguyên hiăng tơ’mot tơdroăng ki ‘no liăn cheăng krê hên khât.

Chiâng vâ tối môi iâ tung kơxo# kố hiăng pro pơxúa mâu tơdroăng hơ’lêh kơhnâ, laga, ki hên u ối hiăng djâ troh ăm Tây Nguyên mâu tơdroăng ki trâm kân k^n xua túa ki ‘no liăn cheăng ôh tá tro. Ki khât kố kal pôi tá pro tiah mê [ă tơmiât nhên tâ vâ mơdêk kơxo# liăn ‘no dêi khu mơdró kâ krê ăm mơnhông mơdêk pêi chiâk deăng, rế pro tơ’nôm ăm tơdroăng ki ôh tá tơniăn ăm tung kơpong.

VOV Tây Nguyên

Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng