VOV4.Sêdang - Tơring hơngế hơngo Tu Mrong, kong pơlê Kon Tum nôkố hiăng phá tâ hdrối nah, drêng kơpong kố ai mâu hơnăm hrâ mơnguâ kơtiê, nôkố hiăng mơ-eăm xông kro mơdro\ng. Ai mâu chiâk deăng pêt mâu loăng plâi iâ khế môi tiah pêt: alâi, pôm loăng, prá, báu chiâk châ xo iâ nôkố chôa hơ’leh pêt hdrê loăng pơkeăng ki ê cho sâm kơxái, sâm Ngọc Linh, Đương Quy, ring rí ‘nhu\ng... châ xo hên. Drêng troh apoăng rơnó hơngui Tân Sửu hơnăm 2021, Tuấn Long ngế chêh hlá tơbeăng cheăng tung Rơ’jiu Việt Nam kơpong Tây Nguyên hiăng lăm troh a tơring kố vâ tơbleăng tơ-[rê túa pêi cheăng tơru\m tung kuăn pơlê dêi vâi kơdrâi Đăk Viên a cheăm Tê Xăng.

K^ng troăng sâm kơxái dế hbrâ lâk, nâ Y Pót phiu ro tối: rơpo\ng veăng khu tơru\m cheăng, pêt sâm kơxái châ 4 hơnăm kố. Ing kơxo# liăn tê sâm, rơpo\ng hiăng châ mơjiâng pro klêi hngêi trăng kân rơdâ, rôe rơxế hon đa, păn roăng pái ngế kuăn hriâm tâp. Rơnó Hơngưi Tân Sửu  2021, rơpo\ng ai 7 sao sâm nếo châ lâk xo, tiô xêo pêi lo tơ’nôm 1,5 ta#n. Tâng tê tâi [a\ yă 100 – 160 rơpâu liăn/kilô, rơpo\ng kô ai lối 200 rơtuh liăn. Laga, Y Pót kô bu tê môi iâ, ki ê lôi ‘măn vâ pro hdrê, po rơdâ [a\ng pêt:

‘’Hngêi á rế pêt rế pro hdrê po rơdâ [a\ng pêt, troh nôkố hiăng châ lối 7 sao. Liăn ing tê sâm kơxái rêm khế lối 10 rơtuh liăn. Vi [an cheăm xuân to\ng kum tá hdrê sâm Ngọc Linh há, pêt xuân châ 2 hơnăm kố. Kơnôm pêt loăng pơkeăng mê tơdroăng rêh ối phâi hơtô. Têt kố phiu ro ‘nâng xua liăn ing tê sâm á rôe tơmeăm kâ, hơ’neh, kơ-[a\n ke\o tơdah Têt’’.

Xuân môi tiah nâ Y Pót, nâ Y Tý – khu tơru\m cheăng pơlê pơla Đăk Viên xuân châ Vi [an cheăm to\ng kum 50 xiâm sâm kơxái hdrê [a\ phon rơvât vâ pêt sâm, pơtroh kăn [o# hiăng chu hnê mơhno kih thuât. Troh nôkố, rơpo\ng hiăng ai 5 sao sâm kơxái [a\ 350 xiâm sâm Ngọc Linh. Nâ Y Tý tối, pak^ng to\ng kum ‘na hdrê, phon rơvât, mâu khu tơru\m cheăng ối châ veăng mâu lâm hnê mơhno kih thuât mơdêk pêt, rak ngăn sâm kơxái, lâk xo, pơkuâ rak, pro hdrê; ki rơhêng vâ tối cho to\ng kum tíu tê tơmeăm. Kơnôm ti mê pêi liăn ing sâm kơxái đi đo tơniăn, tơdroăng rêh ối dêi rêm khu ngế châ xông tơtêk nhên.

‘’Tơnêi têa to\ng kum sâm kơxái ăm rơpo\ng pêt [a\ mơnhông mơdêk pêt châ lối 5 sao. Hơnăm kố nah tê sâm kơxái xuân cho to lâi chât rơtuh rơpo\ng rôe ro [a\ pêt tơ’nôm sâm Ngọc Linh. Troh nôkố xuân châ lối 500 xiâm Ngọc Linh. Rơpo\ng xuân hbrâ tê tơ’nôm 150 kilô pôm sâm kơxái vâ xo liăn kâ Têt. Kơnôm pêt sâm kơxái tơdroăng rêh ối nếo chía hôm tiah hâi kố’’.

Hneăng hôp mơjiâng Khu tơru\m cheăng pơlê pơla vâi kơdrâi Đăk Viên a cheăm Tê Xăng

Tê Xăng cho cheăm kơpong ối kong ngo a drô ngo Ngọc Linh ối tung cheăm ki pá puât má môi dêi tơring Tu Mrông, kong pơlê Kon Tum. Lâp cheăm nôkố ai 450 rơpo\ng, [a\ lối 1.500 pơ’leăng mâ mơngế, 100% cho mơngế hdroâng kuăn ngo Rơteăng. Kơxo# rơpo\ng kơtiê dêi cheăm mâu hơnăm hdrối đi đo hên.

Tiô pôa A Đe – Kăn hnê ngăn Vi [an cheăm Tê Xăng, mâu hơnăm hdrối, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê kơnôm to tung tơdroăng muih treăm pêi chêk deăng; pêt [a\ mơnhông pêt mâu loăng plâi iâ hâi ăm châ tơ-[rê cheăng kâ. Vâ hơ’leh hdrê pêt mơnăn păn djâ vâi krâ hluăn ing kơtiê, cheăm hiăng xúa tâi tâng kơxo# liăn kơjo kum dêi mâu khu râ [a\ kơvâ cheăng.

Tung mê, ai tơdroăng to\ng kum ‘’Vâi kơdrâi tíu tơkăng kong’’ dêi Khu pơkuâ vâi kơdrâi kong pơlê Kon Tum [a\ khu tơru\m lâp plâi tơnêi CARE a Việt Nam. Kơnôm kơxo# liăn mơ’no cheăng kố, nôkố tu\m 4 thôn tung cheăm pơrá pêt [a\ mơnhông pêt loăng pơkeăng [a\ [a\ng deăng dâng 600 ha. Tung mê, vâ chê 500 ha sâm kơxái; 75 ha sâm nhân ‘nhu\ng [a\ đương quy; [a\ dâng 15 ha sâm Ngọc Linh pêt tơvât pá kơdâm kong.

Pôa A Đe tối ăm ‘nâi, Vi [an cheăm hiăng mơjiâng Khu tơru\m cheăng pơlê pơla vâi kơdrâi Đăk Viên, pơkâ xiâm cho to\ng kum [a\ kum mâu ngế ki tơru\m cheăng pêi pêt, tê mơdró châ tơ-[rê ing sâm kơxái. Troh nôkố, klêi kơ’nâi mơjiâng [a\ pêi cheăng, Khu tơru\m cheăng mơhnhôk 30 khu tơru\m cheăng a thôn Đăk Viên veăng [a\ tâi tâng kơxo#  liăn mơ’no 671 rơtuh liăn.

Ing túa pêi mơnhông pêt loăng pơkeăng kố, Khu tơru\m cheăng tăng cheăng pêi tơniăn ăm khu vâi kơdrâi, mơdêk pêi lo liăn [a\ veăng kum pêi pro châ tơ-[rê Tơdroăng pơkâ xiâm Tơnêi têa mơjiâng thôn pơlê nếo dêi cheăm. Vi [an cheăm xuân dế pơtối mơjiâng tơ’nôm mâu khu tơru\m cheăng ki ê to\ng kum kuăn pơlê.

‘’Kong prâi akố plâ hơnăm tơniăn le\m tơtro [a\ mâu loăng pơkeăng [a\ kơphế chế Arabica. Hơnăm 2017, pêi pro troăng hơlâ dêi kong pơlê Kon Tum, Vi [an cheăm Tê Xăng hiăng to\ng kum rêm rơpo\ng 60 kilô sâm kơxái hdrê, 100 rơpâu liăn a ngiâ, phon rơvât vâ pêt mơnhông cheăng kâ xăm kơklêa kơdroh kơtiê. Troh hơnăm 2018 mê pơtối to\ng kum hdrê sâm Ngọc Linh pêt tơvât pá kơdâm kong. Ing mê, kuăn pơlê ai kơxo# liăn pêi lo tơniăn ing loăng pơkeăng. Hên rơpo\ng chiâng kro mơdro\ng châ mơjiâng pro hngêi, rôe rơxế honđa. Nôkố kơxo# rơpo\ng kơtiê dêi cheăm u ối pá xôp 30%. Tung to lâi hơnăm la ngiâ mê kơxo# kố ối chu kơdroh nếo’’.

Mâu hâi ki kố, mơngiơk rơnó hơngui hiăng troh lâp lu a mâu troăng kân lơ kơpong kong kế ngo ngối dêi drô ngo Ngọc Linh a kong pơlê Kon Tum. Mâu sâm kơxái, loăng pơlái kong kế pêt tơvât sâm Ngọc Linh, plâi ring rí, Đương Quy [a\ hía hé a tơring Tu Mrông dêi vâi krâ mơngế Rơteăng dế xông ngiât le\m. Mâu toăng hngêi mơjiâng nếo drô ngo [a\ hía hé. Tâi tâng môi tiah tơbleăng môi rơnó hơngui nếo hiăng vêh [a\ pói tơngah dêi khu râ kăn pơkuâ [a\ kuăn pơlê mơngế Rơteăng [a\ môi hơnăm nếo Tân Sửu phâi hơtô, hơniâp le\m.

Tuấn Long chêh

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng