Pơlê Đak Asel (cheăm Sơn Lang, kong pơlê Gia Lai) hdrối nah cho pơlê lăm pro kăch măng ki kal a kơdung ngo Trường Sơn Đông, tíu ki vâi krâ-nhŏng o hdrông Bơhnéa mo hiâm mơ tiô Đảng, tiô Pôa Hồ tung plâ mâu hơnăm xông pơplâ xâ. Hnoang cheăng ki mê xuân ối châ rak vế tơkâ luâ hên khu rơxông, hên chal. Tung Luât dêi pơlê, um dêi Pôa Hồ châ ‘măn krâu lế lĕm a tíu ki koh nhoăm má môi, ‘măn pá xôp cho Hlá kơthô dêi Pôa Hồ pơtroh ăm Hneăng hop kân hdrông kuăn ngo pêa Hdroh hơnăm 1946. Râng hlá kơthô a kŏng dêi toná, krâ pơlê, cho pôa Đinh Hmunh hơ’muăn tối ăm mâu khu rơxông nếo, hơ’muăn tối ‘na tơdroăng hnê tơdjâ dêi Pôa Hò, ‘na mâu khế hơnăm ki tơplâ xâ Pơhlăng, xâ Mih nah ki trâm hên tơdroăng xahpá la pêng păm tuăn i hiâm loi tơngah dêi pơlê pơla ‘na môi tơdroăng ki rêh ối ki tơ’lêi hlâu, phâi tơtô, hơniâp ro trối rơkong Pôa Hồ hiăng tối pơchân.

Krâ pơlê ai tối nhên, rơkong hnê pơchân dêi Pôa Hồ ƀă i hiâm mơno ki tơrŭm môi môi tuăn cho ki bâ dêi mâ hâi seá troăng ăm khu rơxông nếo tung pơlê đi đo kơdo mơ-eăm, khŏm mơdêk ‘na tơdroăng cheăng, mơjiâng tơdroăng rêh kâ ối phâi tơtô.

“Kuăn pơlê koh mơnê nhoăm kơ Pôa Hồ, loi nhoăm Pôa Hồ. Á hnê kuăn cháu pro ti lâi athế tơmâng rơkong hnê tối dêi Pôa Hồ, mơhriâm i lĕm, athế tơmâng, athế pêi pro tiô rơkong Pôa Hồ hnê”.

Ing môi kơpong pro kăch măng nah ối trâm hên tơdroăng xahpá, Đăk Asel hâi kố hiăng pơhlêh nhên ‘nâng, mâu hngêi trăng, tơmeăm khoăng pơrá hiăng châ mơ’no liăn mơjiâng pro, tơdroăng rêh kâ ối dêi kuăn pơlê hiăng chôa ‘lâng mơnhông mơdêk hên, kơxô̆ rơpŏng kơtiê chu kơdroh hên. Mâu tơdroăng ki pơhlêh mê ga ai tơdjâk troh tơdroăng cheăng ki vâi krâ ai tuăn i hiâm châ rak vế, pêi pro tiô troăng tơdjâ dêi Đảng hriâm tâp ƀă pêi pro tiô rơkong Pôa Hồ hnê. Tơkâ luâ ing mâu tơdroăng ki hơ’muăn tối ‘na krâ pơlê, dêi mâu khu chal prôk ahdrối nah, mê khu rơxông nếo pơlê Đak Asel hlê plĕng nhên tâ ‘na tơdroăng cheăng ki tơplâ vâ rak vế tơniăn ‘na tơdroăng cheăng plâ xâ rak vế tơnêi têa tơniăn krê ƀă mâu tơdroăng ki hlâ rong, hía hêt ‘na kuăn mơngế dêi chal pâ pôa roh nah. Ing mê, vâi pơtối hlê plĕng nhên ‘na mơhriâm tâp, hnê pơtâp ƀă pôu râng dêi hnoăng cheăng aă pơlê pơla xuân châ tơbêng rế hiá rế krá kâk tâ. O Đinh Thị Hà Tuyết, teăng mâ ăm rơxông nếo tung pơlê, ai tối ‘na tơdroăng tơmiât dêi tơná, klêi kơ’nâi tơmâng mâu tơdroăng hơ’muăn tối mê.

“Drêng tâng tơdroăng hơ’muăn tối dêi pôa ‘na Pôa Hồ, á o tâ rơ-rêk, mơnê hên ‘nâng ƀă phoih ƀriê tung i hiâm mơno. Á o kô kơdo mơ-eăm mơhriâm tâp vâ mơjiâng pơlê pơla, cheăm bêng thăm rế lĕm ro tâ”.

Ing mâu tơdroăng ki pơhlêh a pơlê Đak A Sel, i hiâm mơno dêi Pôa Hồ ‘na tơrŭm kân pơla hdrông kuăn ngo, ing tơdroăng rak ngăn, thăm mơdêk tơdroăng rêh kâ ối dêi kuăn pơlê a kơpong kong ngo tung hlá kơthô hơnăm 1946 mê kong pơlê Gia Lai hiăng vêh pêi pro ki păng ‘nâng tung troăng hơlâ mơnhông kơpong pơlê cheăm hdrông kuăn ngo ki iâ ngế. Pôa Phạm Anh Tuấn, Kăn hnê ngăn Vi ƀan kong pơlê Gia Lai tối ăm ngin ‘nâi, dế nôkố, Gia Lai cho môi tung mâu kong pơlê ki tơkŭm châ 47 hdrông kuăn ngo nhŏng o, ai lối 3 rơtuh 500 rơpâu ngế kuăn pơlê.

Hneăng hơnăm 2021-2025, rơtế ƀă lối chât rơpâu rơtal liăn ing kơxô̆ liăn dêi mâu Tơdroăng ki xiâm dêi tơnêi têa, mê kong pơlê Gia Lai hiăng ‘mâi xing xoăng kế tơmeăm khoăng vâ mơnhông kơpong pơlê cheăm hdrông kuăn ngo, tơkŭm hên ‘na mơjiâng pro hngêi trăng, troăng klông ƀă mơjiâng cheăng pêi tơniăn. Troh tâi hơnăm 2025, kơlo rơpŏng ki kơtiê tung kơpong kố hiăng chu kơdroh ối pa 8,37%. Hơnăm 2026, kong pơlê Gia Lai pơkâ ki tơniăn ăm kuăn pơlê ki rêh ối a kơpong xahpá châ xúa tŭm têk tâi tâng mâu tơmeăm khoăng pơlê pơla, tơdrêng amê, mơjiâng cheăng pêi krá tơniăn, mơnhông rêh kâ ối. Pôa Phạm Anh Tuấn tối ăm ngin ‘nâi:

“Mot tung hneăng ki mơnhông nếo, Gia Lai athế pơtối rak vế, pêi pro tiô rơkong hnê tối dêi Pôa Hồ, mơdêk ó tâ nếo i hiâm mơno ki kơdo mơ-eăm dêi xêh, pêi pro dêi xêh, ƀă mơnhông ivá ki tơrŭm cheăng. Ing mê, mơjiâng i hiâm mơno tơrŭm chiâng i hiâm tuăn cheăng kal kí, pêi pro i nhên, ivá cheăng ki tơná vâ khŏm mơ-eăm mơjiâng kong pơlê Gia Lai chiâng kong pơlê ki mơnhông krá tơniăn, tơdroăng rêh kâ ối ‘na kế tơmeăm ƀă hiâm tuăn dêi Kuăn pơlê rế hía rế hloh hlê rơkê plĕng, tơdroăng cheăng kring vế, rak ngăn pơlê pơla, cheăm bêng châ rak krá tơniăn, tơveăng gum ăm tơdroăng ki mơnhông tơdjuôm dêi tơnêi têa”.

Pôa Ksor Phước, Kăn pơkuâ hnê ngăn Đảng kong pơlê Gia lai, xuân cho Ngế xiâm Kăn ngăn ‘na Vi ƀan Hdrông kuăn ngo dêi Chin phuh tối tiah kố, tuăn mơno ki tơdjâ thế tơrŭm môi tuăn dêi Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa hneăng hdrối ôh ta xê to cho tơdroăng ki kal dêi roh ton nah, mê ối cho ki xiâm dêi troăng hơlâ pơkuâ ngăn dêi Đảng ƀă Tơnêi têa. Ki păng ‘nâng a Gia Lai ƀă kơpong Tây Nguyên tơkâ luâ hên hneăng ăm hlo, ing i hiâm mơno tơrŭm hiăng mơjiâng ivá cheăng thăm mơdêk mơnhông pêi cheăng kâ-rêh ối pơlê pơla.

Klêi kơ’nâi hơnăm 1975, ai hên pơlê cheăm ối pêi kâ bu bê vâ rêh hâi kố hâi tá, rêh ối ôh tá tơniăn môi tíu, hơnăm kố ối a pơlê kố, hơnăm ah ối a pơlê ê, tơdroăng rêh kâ ối trâm hên xahpá, troăng prôk, on tơhrik, hngêi pơkeăng, hngêi trung tơkéa ôh tá ai tŭm. La troh nôkố, kơ’nâi 50 hơnăm, ngiâ méa hiăng pơhlêh hên: troăng prôk, on tơhrik, tơdroăng ki tơpui tơno tiô troăng hyôh phôn hiăng châ mơjiâng pro tŭm têk; hên tíu hiăng ai troăng kân ăm rơxế ô tô kơtâu troh a tơdế pơlê; tơdroăng pêi cheăng kâ hiăng xúa rơxế, kơmăi kơmok, pơhlêh túa cheăng kâ ki vâ tê mơdró ƀă ai hên mâu hdrê loăng, tơmeăm păn ki kơnâ.

Ki kal luâ tâ kơ mê, ing mâu troăng hơlâ, troăng tơdjâ ki tro dêi Đảng ƀă Tơnêi têa, tơdroăng rêh kâ ối dêi kuăn pơlê rế hiá rế xông tơtêk hên, i hiâm mơno tơrŭm tung pơlê pơla rế hía rế châ ‘mâi mơnhông krá rơdêi, vâi krâ-nhŏng o mâu pơlê cheăm đi đo loi tơngah ƀă prôk tiô Đảng, tiô Pôa Hồ.

“Klêi kơ’nâi 50 hơnăm, kuăn pơlê hdrông Jarai, Bơhnéa ing pơlê pơla ki hdrối nah pá puât, mê nôkố hiăng pêi kâ châ tơtêk, châ ing 8 troh a 10 tâ̆n tung 1 ha, ôh tá xê to chối báu chiâk trối hdrối mê hía nah xếo, mê nôkố hiăng pêi kâ tiô troăng hơlâ ki nếo, pêi ƀối mơngế Xuăn. Ai mâu hngêi trăng ki ‘nâ hiăng ai rơxế ô tô kơto. Mê cho kơmôm ing troăng hơlâ dêi Đảng ƀă Tơnêi tơveăng gum cho ‘ló ‘nâng”.

Ing hlá kơthô dêi Pôa a chal ki mê nah dêi hơnăm 1946 troh tơdroăng ki ai khât ‘nâng tung rêh ối nôkố, troăng tơdjâ i hiâm mơno ki tơrŭm dêi Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn hneăng hdrối nah xuân ối cho prế ki tum ki ối tro khâp păng ‘nâng, tơdjâ mâu hdrông kuăn ngo ƀă mơjiâng ivá cheăng ki mơnhông. Ing troăng hơlâ ki mê, Gia Lai tối krê, Tây Nguyên tối tơdjuôm pơtối mơnhông ivá cheăng ing dêi tơná, ‘mâi rơnêu i hiâm mơno, rak vế krá tơniăn tiô troăng prôk ki mơjiâng tơdroăng rêh ối phâi tơtô, krá tơniăn ton.