*Ia Dreh cho cheăm xơpá ó dêi kong pơlê Gia Lai. Tâi tâng ai 13 pơlê dêi cheăm pơtối xúa mâu luât pơkâ tŏng kum mơnhông cheăng kâ-rêh ối pơlê pơla. Tiô Pơkâ kơxô̆ 3374/QĐ-UBND dêi Vi ƀan Kuăn pơlê kong pơlê Gia Lai, pơxiâm apoăng sap lơ 1/1/2026, cheăm kô xo tơdroăng kơjo kum hên ‘na kơxô̆ liăn ‘no mơjiâng tơmeăm khoăng ƀă mâu kơxô̆ liăn kơjo kum tung rêh ối ing hngêi rak liăn Tơnêi têa. Nôkố kuăn pơlê Ia Dreh hiăng châ mung liăn ing hngêi rak liăn kum mâu kơtiê ƀă tai tâng kơxô̆ liăn dâng 125 rơtal liăn vâ ‘no mơnhông pêi chiâk deăng.

Pakĭng mê, tơnêi têa hiăng kơjo kum pro 100 tíu mơ’no têa krúa ƀă pro hngêi ti dé dêi hngêi trung, pro 67 toăng hngêi kum mâu rơpŏng kơtiê. Pôa Ksor Nguyên - Kăn dêi ƀuôn Blăk, cheăm Ia Dreh, kong pơlê Gia Lai, ăm ‘nâi:

“Tơnêi têa đi đo tŏng tơmâng tŏng gum, kơjo teăm tơdrêng ăm kuăn pơlê kuăn ngo ki xơpá. Drêng châ kơjo kum pro hngêi ối, drêng châ kơjo kum ăm  păn ro kơdrâi vâ ai kuăn vâ mơnhông păn mơnăn, chôa lâng mơnhông rêh ối dêi kuăn ngo Jarai. Malối, tung rôh kong mêi têa lân lu kô nah, kuăn pơlê hiăng châ xo tơmeăm kế kâ ki kum ăm ƀă mâu tơmeăm ki kal xúa. Tung la ngiâ, Tơnêi têa ối ai troăng hơlâ mơhno, xĕn kuăn pơlê lăm ối a kơpong tơnêi tơniăn tâ, kum kuăn pơlê hmiân tuăn pêi cheăng, vâ tơdroăng rêh ối tơniăn ton”.

*Cheăm Đức An, kong pơlê Lâm Đồng châ mơjiâng tiô tơdroăng tơ’mot chiâng môi to cheăm Dak N’Drung, cheăm Nam Bình ƀă pơlê kân Đức An (tơring Dak Song, kong pơlê Dak Nông hdrối). Klêi kơ’nâi tơ’mot chiâng môi, cheăm ai vâ chê 7 rơpâu rơpŏng, ƀă dâng 33 rơpâu pơ’leăng mâ mơngế ối tung 25 hdroâng mơngế rơtế rêh ối. Kố cho kơpong tơkŭm pêt mơjiâng mâu loăng plâi ton hơnăm, trối kơphế, tiu ƀă kơxu, hlối pơhlêh hdrê pêt ki kơnâ liăn môi tiah plâi sầu riêng, plâi ƀơr, mắc-ca. Kơnôm ti mê, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê tíu kố thăm châ mơdêk, pêi lo liăn tơdâng pơ’leăng mâ mơngế hơnăm hiăng hluâ châ lối 70 rơtuh liăn. Pôa Điểu Khanh (ngế M’Nông) ối a ƀon Bu Bong, cheăm Đức An, kong pơlê Lâm Đồng tối:

“Tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê nah rêh ối kơnôm tơngah kong kế ƀă chiâk deăng, ki hên kơnôm to pêt mơjiâng xêh. Troh nôkố, tơdroăng rêh ối hiăng hên pơhlêh. Kuăn pơlê ôh tá ai xê kơnôm tâi tâng to a kong kế tê mê hiăng ‘nâi tơkŭm po pêt mơjiâng tơmeăm khoăng, pơhlêh dêi pó, tê tơmeăm, chôa ‘lâng mot ƀă tơdroăng cheăng kâ, tơrŭm tê mơdró tung kơchơ. Kơnôm ti mê, tơdroăng rêh ối, kế tơmeăm pêi lo ƀă hiâm mơno dêi kuăn pơlê thăm châ mơdêk, mơnhông tơdroăng rêh ối pơlê pơla tiô chal nếo’’.

*Ƀă tơdroăng veăng ‘no ivá môi tuăn dêi kuăn pơlê, pơlê Đak Mŏng, cheăm Kon Gang, kong pơlê Gia Lai, hiăng châ mơnhên cho pơlê pêi cheăng rêh ối tiô túa nếo sap hơnăm 2020. Pêi pro tro mâu troăng hơlâ dêi Đảng, Tơnêi têa, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê  mơngế Bơhnéa rế xông tơƀrê. Ăm hlo pơlê hiăng pơ’lêh, pôa Hyưn krâ pơlê “ro kơtuăn’’ tối, Tết troh, pôa Hyưn krâ pơlê Đak Mŏng, pơchân:

“Tết troh, rơnó hơngui vêh, kuăn pơlê hnê tối ăm kuăn cháu mơ-eăm hriâm troh tui lui. Má péa nếo, droh rơtăm kơdrâi kơnốu thế ‘nâi tơmâng rơkong hnê tối, mơ-eăm kơhnâ pêi cheăng, pôi tơmâng khu ‘mêi pơlông djâ pro tơdroăng ôh tá tro. Hơnăm nếo hiăng troh thế mơ-eăm pêi cheăng kơhnâ vâ châ tâ hơnăm ton, ai kơphế, kơpôu, ai kơxô̆ liăn pê lo tơniăn. Thế ‘nâi tơrŭm dêi rơpó, kum dêi rơpó mơnhông cheăng kâ, mơjiâng tơdroăng rêh ối phâi tơtô tiô troăng hơlâ dêi Đảng, Tơnêi têa”.

Ƀă kuăn pơlê Bơhnéa a cheăm Kon Gang, kong pơlê Gia Lai, Tết hơnăm nếo hiăng chiâng rôh ki ro dêi kuăn pơlê, tơrŭm dêi rơpó tung hâi sôk ro hơnăm nếo, xâh ro rơnó Hơngui dêi kuăn pơlê rêm tíu tung lâp tơnêi têa. Hâi Têt kuăn pơlê hbrâ tŭm mâu kơchâi kâ, tơmeăm ôu, mê cho: Drôu xiâm, kơchâi kong, hơ’nêh í...vâ veăng xah ro ƀă dêi rơpó kơ’nâi hơnăm pêi cheăng tơbrêi tơbrêh bă xuân tơpui tơdroăng vâ pêi cheăng tung hơnăm nếo. Pôa Krăm, ối a cheăm Kon Gang, ăm ‘nâi:

“Hiăng chiâng hmâ, a pơlê rêm hơnăm troh Têt kuăn pơlê  xuân tơkŭm Têt, ôu drôu, ai kơchâi kâ kơchâi, ai hơ’nêh kâ hơ’nêh... kuăn pơlê lăm pôu, rơkâu Têt ăm dêi rơpó, rơtế ôu kâ, tơpui tơno ‘na tơdroăng rêh ối... Tâi tâng mâu rơpŏng tung pơlê xuân ai Têt tơtô  ƀăng dêi rơpŏng hngêi ƀă nhŏng o hdroâng hdrê”.

*Ô vâi krâ nhŏng o! Kơnôm “pơhlêh troăng tơmiât, troăng pêi’’, tơdroăng rêh ối dêi mơngế Rơteăng a thôn Dak Hyă Môi, cheăm Dục Nông (kong pơlê Quảng Ngãi) hiăng ai hên ki pơhlêh hôm khât. Ngoh A Thập, Kăn pơkuâ hnê ngăn Chi ƀô̆ thôn Dak Hyă  Môi, tối ăm ‘nâi, chi ƀô̆ rak tơdroăng hôp, thăm mơhnhôk kuăn pơhlêh tơmiât tung pêt mơjiâng tơmeăm, pơhlêh hdrê pêt, mơnăn păn, mơnhông cheăng kâ – rêh ối dêi rơpŏng hngêi. Đoân Droh rơtăm xuân pleăng hnoăng cheăng djâ troăng ahdrối gum mâu rơpŏng pá puât mơ-eăm tung tơdroăng rêh ối. Tối ‘na mâu troăng hơlâ dêi tơnêi têa, ngoh A Thập tối ăm ngin ‘nâi:

“’Thôn ngin châ Tơnêi têa tŏng gum hdrê loăng plâi sầu riêng, mắc ca ăm rơpŏng kơtiê, rơpŏng vâ chê kơtiê, hơnăm ki lâi Tơnêi têa xuân tŏng gum têa tah hngêi pơtân ăm rơpŏng kơtiê. Tung hơnăm 2025, Tơnêi têa mơjiâng 8 toăng hngêi ăm rơpŏng kơtiê, rơpŏng vâ chê kơtiê. Hơnăm kố, kong pơlê, cheăm xuân tŏng gum hdrê ro droh ăm môi chât to lâi rơpŏng kơtiê tung thôn, rêm rơpŏng tơpéa ro droh, pakĭng mê ối tŏng gum mâu rơpŏng hdrê rơkái kong ƀă pu pái vâ mâu rơpŏng păn mơnhông cheăng kâ-rêh ối tung rơpŏng hngêi’’.

*Cheăm Đức Lập cho môi tung mâu kơpong pêt kơphế, sầu riêng, tiu hên dêi kong pơlê Lâm Đồng. Troh nôkố, cheăm hiăng ai 11 tơmeăm OCOP châ mơnhên 3-4 hơlŏng râ kong pơlê, tung mê, ki vâ tối cho tơmeăm pơxá inâi “Kơphế Đức Lập” ƀă “ Sầu riêng  Đức Lập”. Hên tơmeăm ki pêt a kố mê cho “Sầu riêng Dak Mil”, “Kơphế Dak Mil” hiăng châ kring vế tĕm tem pú hên ƀă inâi tĕm têm ki mơnhên, veăng mơdêk ki pơ eăng, po rơdâ tíu tê.

Pơtối rak vế mâu tơdroăng hiăng châ pêi pro, mot tung hơnăm nếo, kuăn pơlê Đức Lập pơtối tơdjuôm ivá mơno mơnhông cheăng kâ dêi rơpŏng hngêi, mơjiâng dêi pơlê kro mơdrŏng lĕm. Ngoh Y Dêt (kuăn ngo M’Nông ) ối a Bon Jun Juh, ăm ‘nâi.

“Tơdroăng rêh ối tung rơpŏng hngêi á hiăng tơniăn ƀă mơnhông tâ tâng vâ pơchông ƀă hơnăm hdrối. Ing kơxô̆ liăn pêi lo ki hên kong loăng kơphế ƀă tiu, rơpŏng hngêi á nếo klêi mơjiâng bo hngêi nếo  lĕm tâ. Nôkố, rơpŏng hngêi ối ai 2 sao tơnêi, a tơmiât kô pêt tơ’nôm sầu riêng ƀă dâng 200 xiâm kơphế vâ tơlêi ăm tơdroăng rak ngăn, pêi cheăng kâ ton hơnăm. Peăng tơnêi ki u ối, a kô klâ ăm mâu kuăn á pơtối pêi kâ vâ tơniăn ăm rơpŏng hngêi tung mâu hơnăm la ngiâ”.

*Cheăm Tân Hội, kong pơlê Lâm Đồng (nếo) châ mơjiâng tiô tơdroăng tơ’mot mâu cheăm, cho Tân Hội, Tân Thành ƀă N’Thol Hạ. Ƀă tơnêi kong kế, chiâk deăng vâ chê 8.000 ha ƀă pơ’leăng mâ lối 29.000 ngế. Hơnăm 2025 pơla kố nah, cheăm hiăng kơdo mơ-eăm pêi kâ, tơkâ hluâ pơcháu, kơdroh châ 83 rơpŏng kơtiê tiô hên kơvâ. Kơxô̆ rơpŏng kơtiê hên kơvâ riân tơdjuôm kơdroh 1,26%, krê tung kơpong kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo kơdroh vâ chê 2%. Laga, tơdroăng pơhlêh troăng pêi khu râ kăn pơkuâ péa râ xuân trâm hên pơloăng mơnúa nếo. Pôa K’Biếu (hdroâng kuăn ngo K’Ho Sre), ngế ki châ kuăn pơlê loi tơngah a thôn Đoàn Kết, cheăm Tân Hội tối ăm ngin ‘nâi:

“Drêng pro hlá mơ-éa cheăng kâ rêh ối a tíu xiâm pro mơ-éa cheăng kâ rêh ối dêi tơnêi têa tiô túa nếo, xua ƀơrô tơbleăng hên ƀă tuăn plĕng kuăn pơlê tá hâi tơdâng tơ’mô dêi pó, xua mê, kuăn pơlê ối tơngôu. Mot hơnăm nếo, ngin pói vâ kăn ƀô̆ cheăm kô hnê tối, mơhno inhên tâ vâ kuăn pơlê tơ’lêi châ pêi pro dêi hlá mơ-éa’’.

*Sơn Điền cho cheăm kơpong hơngế dêi kong pơlê Lâm Đồng, tíu ki ai krâm kuăn pơlê kuăn ngo rêh ối, pêi châ xo tâng riân rêm ngế tung hơnăm 2025 kố nah châ 52 rơtuh liăn. Pôa K’Lăng (kuăn ngo K’Ho Sre), Kăn hnê ngăn Chi ƀô̆  thôn Ka Sá, tối loi khât a khu kăn ƀô̆ hơnăm ối nếo nôkố.

“Á loi khât mâu kăn ƀô̆ hơnăm ối nếo kô pêi tro tâ nếo rơxông pâ pôa pin. Á cho kăn ƀô̆ hiăng pơtê cheăng xua hơnăm hiăng krâ, á púi vâ tuăn tơmiât rơkê dêi á kô kum kuăn pơlê hlê nhên luât, tơdrêng ƀă dêi rơpó mơjiâng thôn pơlê nếo. Bú ai tơmâng pêi cheăng kâ, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê rế ton rế lĕm tâ”.