Hluăt ktơr mâo anăn kreh knhâo pia jing Spodoptera frugiperda, jing mnơ̆ng mâo siap kaih, duah ƀơ̆ng mlam.

KLEI THÂO KRAL HLUĂT KTƠR YAN HJAN

 Wang hdĭp: Hluăt ktơr yan hjan găn 4 gưl đĭ hriê jing boh, hluăt mda (gưl 1 truh kơ gưl 6), truôm, tŏng tĭt.

Klei thâo kral hŏng rup, sinh học leh anăn klei mưng ñu

 Tŏng tĭt: Tŏng tĭt knô mâo boh dlông kah knar 16 mm, mblang siap dlông kah knar 37 mm. Siap nah dlông mâo bi kdĭt uê, jŭ kô̆ hŏng đa đa rup msĕ boh giêt êa jŭ kô̆ - êa kñĭ msĕ hdrăng, êjai anăn dŭm klei bi knăl msĕ sơnăn hŏng tŏng tĭt ana amâo mâo klă ôh. Leh jing tŏng tĭt dưi hdĭp mơ̆ng 12-14 hruê, kreh hiu duah ƀơ̆ng mlam, yang hruê dôk hlăm anôk mmăt, kreh ƀuh tŏng tĭt dôk hlăm lam kuôt mda phŭn ktơr ti yang hruê.

+ Boh: Mboh bi kƀŭt, boh wil, mâo boh prŏng 0,75 mm, mrâo mboh mâo êa mil kô̆ msĕ êa ksâo – kô̆ mtah, leh dơ̆ng kčeh jing êa uê.

- Kreh ƀuh kƀŭt boh hluăt ti dlông hla ktơr. Grăp kƀŭt boh mâo hlăm brô 50 – 200 asăr, dăp jing 2 – 3 tal leh anăn dưi luôm hŏng sa tal mlâo êa hrah – uê. Sa drei tŏng tĭt ana dưi mboh mơ̆ng 6 -10 kƀŭt boh, knar hŏng hlăm brô 1.000 – 2.000 asăr boh. Mơ̆ng 2 -10 hruê boh srăng kčeh, kah knar 3 – 5 hlăm hnơ̆ng h’uh mơ̆ng 20 -30oC.

+ Hluăt mda: Hluăt mda mâo 6 gưl, gưl 1 – 2 asei mâo êa mil mtah mda – kñĭ mda, gưl 3 – 6 asei hluăt mâo lu mta êa mil mkăn msĕ si: kô̆ msĕ êa ksâo, uê mda, uê khua, mtah msĕ hla kyâo, mtah jŭ… hluê si mnơ̆ng ƀơ̆ng mdê mdê.

+  Boh prŏng hluăt mda gưl sa dlông hlăm brô 0,5 mm, truh kơ gưl 3 dlông mơ̆ng 6 -9 mm, gưl 6 hluăt mda dlông mơ̆ng 30 – 40 mm.

Nữ: Klei thâo kral hluăt mda:

Ti adhei hluăt mda gưl 4 truh kơ gưl 6 ƀuh klă rup boh hră Y mklăk mâo êa knĭ, rŏng mâo êa jŭ, mâo mlâo khăng leh anăn dlông. Dlông rŏng mơ̆ng druêh tian tal 2 ti knhal tuč mâo 4 bi kdĭt dăp jing rup 4 kiêng, êjai anăn dŭm bi kdĭt mkăn dăp jing rup msĕ êñan.

Truôm: Jing truôm guôm, uê msĕ si siap tăkla. Truôm knô dlông mơ̆ng 13 – 15 mm, truôm ana dlông mơ̆ng 16 – 17 mm. Druêh tian knhal tuč mâo 2 bĕ êruê.

Nam: Klei ngă kơ mnơ̆ng:

Nữ: Knŏng hluăt mda bi rai ana pla mjing. Hluăt mda gưl 1 – 2 leh anăn gưl 6 ƀơ̆ng ƀiă, hluăt mda gưl 3 – 5 ƀơ̆ng lu, bi rai kjham hĭn.

- Hluăt mda gưl 1 – 2 ƀơ̆ng klĭt hla mda ngă truh dŭm gru msĕ rup 4 kiêng êa kô̆. Hluăt mda gưl prŏng leh ƀơ̆ng hla mda, mjing dŭm ƀăng prŏng msĕ hŏng ƀăng bhă.

-Hluăt mda eh lu, eh ti dlông hla, kuôt mda, kyuanăn ênưih dưi thâo ƀuh.                                                 

ANA GAM (Mnơ̆ng hluăt ƀơ̆ng)

Hluăt ktơr yan hjan kreh ngă kơ êbeh 300 mta mnơ̆ng, mâo wăt ktơr, mnga, êtak êbai, mdiê, kbâo, djam mtam, trŏng… ƀiădah lu jing kreh ngă ti ana ktơr, boh nik ktơr mmih, muê ktơr, ktơr pla kreh čiêm mnơ̆ng rông.

HDRĂ ĐĬ LAR

           Hluăt ktơr hlăm yan hjan kreh đĭ lar hluê êlan:

- Hluăt mda kreh ktuê mơ̆ng ana anei truh kơ ana mkăn, mơ̆ng kdrăn pla anei truh kơ kdrăn pla mkăn.

- Hluăt mda, boh hluăt đa đa hluăt leh jing tŏng tĭt kreh nao hluê mnơ̆ng dhơ̆ng, dŭm mta mâo ti ana gam, mnơ̆ng gam (Ktơr, rơ̆k čiêm mnơ̆ng rông…) hlăm klei ba ana gam găn krĭng knông lăn amâo dah hluê mnơ̆ng dhơ̆ng ba čhĭ mơ̆ng dŭm ala čar mŭt hlăm Việt Nam amâo dah plah wah dŭm să, kdriêk, čar hlăm kluôm ala.

- Leh jing tŏng tĭt kreh hiu mboh mơ̆ng dŭm êtuh met truh kơ dŭm pluh km.

- Leh jing tŏng tĭt kreh phiơr đung hluê angĭn nao dôk kơ anôk mkăn truh dŭm êtuh km.

         HDRĂ GANG MKHƯ̆:

Gang mkhư̆ hluăt ktơr yan hjan hŏng hdră kriê dlăng mnơ̆ng ngă kluôm, mâo:

1.        Hdră pla mjing.

- Ba yua mjeh ktơr ƀiă djŏ hluăt ktơr ngă.

- Bi mdoh rơ̆k rung djiêu gah đang ktơr kñăm bi hrŏ anôk hluăt dôk.

- Mkra lăn lehanăn ƀhu thu lăn čiăng êđai hluăt, truôm hluăt mâo hlăm lăn djiê amâodah čĭm čăm hông hnuê duiñ ƀơ̆ng mdjiê jih.

- Bi mlih pla ktơr – mdiê lŏ leh yan pla ktơr čiăng mdjiê truôm hluăt hlăm lăn. Mkra lăn bi jăk čiăng mdjiê truôm hluăt hlăm lăn.

2.        Hdră čŏng pô hluê ngă.

- Kreh ksiêm dlăng kdrăn pla mjing, boh nik ti wưng ktơr 3 – 6 hla čiăng pral hmao ƀuh kbŭt boh hluăt, drei mdjiê mtam.

- Ba yua hbâo pur amâo dah êa kƀu tuh hlăm kuôt ktơr mda čiăng mdjiê hluăt.

           3. Hdră ƀêč.

- Ƀêč hŏng mnơ̆ng, hŏng pui: Ba yua ƀêč mâo mta pheromone, ƀêč mâo mta mmih msăm amâo dah bêč hŏng pui čiăng mdjiê dŭm drei tŏng tĭt.

- Bêč ti mnơ̆ng pla: Ti kdrăn pla ktơr drei pla mâo ƀiă rơ̆k mbô, ktơr mmih hnưm hĭn mkă hŏng yan čiăng mplư tŏng tĭt hriê mboh. Mmông anăn drei yua mnơ̆ng ƀêč bi mdjiê hĕ tŏng tĭt, kƀŭt boh lehanăn krih êa drao mdjiê hluăt mda ti dŭm ênhă drei ƀêč anăn.

             4. Hdră sinh học

           - Bi hrŏ klei ba yua êa drao răng mgang mnơ̆ng pla mjing, êa drao hoá học čiăng răng mgang dŭm mta bi kdơ̆ng hŏng hluăt ktơr yan hjan.

              - Ba yua chế phẩm mmao mtah, mmao kô̆, mta vi khuẩn Bt, virus NPV čiăng krih hluăt mda.

            - Bi lar, phưi hnuê dôk lehanăn dŭm mta ƀơ̆ng hluăt (msĕ si ktuôp) čiăng mkhư̆ hluăt mda.

          5. Hdră hóa học

         - Ba yua mta êa drao răng mgang mnơ̆ng pla mjing dưi brei ba yua čiăng krih hluăt gưl tal 1 – 2 (ktơr 3 – 6 hla), krih ti hla, ana, kuôt ktơr mda aguah ưm amâo dah adiê tlam êđăp.

        - Ba yua êjai 4 mta răng mgang mnơ̆ng pla mjing čiăng gang mkhư̆ hluăt ktơr yan hjan: Bacillus thuringiensis, Spinetoram, Indoxacarb, Lufenuron.

       - Tơdah mâo êa drao gang mkhư̆ hluăt ktơr hlăm yan hjan hlăm anăn êa drao răng mgang mnơ̆ng pla mjing dưi brei ba yua ti Việt Nam snăn drei ba yua hluê si klei ktrâo lač mơ̆ng anôk bruă mkra mjing.

       - Ba yua êa drao răng mgang mnơ̆ng pla mjing hluê hdră 4 djŏ.

      - Ba yua êa drao răng mgang mnơ̆ng pla mjing hluê klei bhiăn 4 djŏ.

MTA PHŬN HRĂ ANEI MÂO KNƠ̆NG BRUĂ RĂNG MGANG MNƠ̆NG PLA MJING BI HGŬM HŎNG ANÔK MTRŬT MJHAR BRUĂ NGĂ LŎ HMA ALA ČAR, HLĂM PHŬN BRUĂ LŎ HMA LEHANĂN MĐĬ KYAR KRĬNG ɃUÔN SANG HLUÊ NGĂ.