Ia Dreh jing ƀuôn hgŭm dleh dlan hlăm čar Gia Lai. Jih jang 13 boh buôn hlăm ƀuôn hgŭm dưi dưn leh ênŭm hdră êlan mđĭ kyar klei duh mkra ala ƀuôn. Tui si klei bi mklă mrô của 3374/QĐ-UBND mơ̆ng knơ̆ng bruă sang čư̆ êa čar Gia Lai, kčưm mơ̆ng hrue 1/1/2026, ƀuôn hgŭm dưi dưn sa ênoh prŏng kơ bruă duh bi liê nah gŭ, mâo knơ̆ng prăk knŭk kna brei čan. Ară anei mnuih ƀuôn sang ti Ia Dreh mâo čan leh prăk mơ̆ng knơ̆ng prăk đru ba bruă yang ƀuôn hlăm brô 125 êklai prăk pioh duh bi liê kơ bruă duh ƀơ̆ng. Mbĭt anăn knŭk kna đru rŭ mdơ̆ng truh 100 anôk bruă êa doh, lehanăn bi mdoh wăl hdĭp mda, rŭ mkra 67 boh sang kơ dŭm phung dôk hlăm klei dleh dlan.  Ksor Nguyên-Khua ƀuôn buôn Blăk, ƀuôn hgŭm Ia Dreh, čar Gia Lai, brei thâo:

 “Knŭk kna mâo nanao klei mđing, đru kơ mnuih ƀuôn sang dôk hlăm klei dleh dlan. Đa đru rŭ mdơ̆gn brei sang dôk, đa đru êmô ana mđai pioh brei rông, ƀrư̆ ƀrư̆ mđĭ klei hdĭp mda mnuih ƀuôn sang Jarai. Boh nik, leh găn gưl êa lip êgao mnuih ƀuôn sang mâo đru mnơ̆ng ƀơ̆ng huă, mnơ̆ng yua aguah tlam. Hlăm wưng tinăp, Knŭk kna lŏ mâo hdră êlan mbĕ mnuih ƀuôn sang đuĕ kơ anôk êđăp ênang hơĭt hĭn hlăm klei duh ƀơ̆ng, lehanăn hdĭp mda.”.

Să Đức An, čar Lâm Đồng dưi mkŏ mjing hluê hdră bi mŭt să Dak Ndrung, să Nam Bình lehanăn wăl krah Đức An, kdriêk Dak Song, čar Dak Nông hđăp. Leh bi mŭt mbĭt, să mâo giăm 7 êbâo gŏ sang, hŏng 33 êbâo čô mnuih hlăm 25 djuê ana hdĭp mda. Anei jing krĭng mđĭ kyar dŭm mta mnơ̆ng pla sui thŭn msĕ si kphê, tiêu, ksu, mguôp hŏng hdră bi mlih ba pla dŭm mta ana mâo boh tŭ bruă duh mkra lu msĕ si: Durian, ƀơr, makka. Kyua anăn, klei hdĭp mnuih ƀuôn sang tinei dưi mkra mđĭ, hnư hrui wĭt kah knar grăp čô thŭn êgao êbeh 70 êklăk prăk. Điểu Khanh (mnuih M’Nông) ti bon Bu Bong, să Đức An, čar Lâm Đồng brei thâo:

 “Klei hdĭp mnuih ƀuôn sang êlâo siă suôr hŏng dliê, hŏng pưk hma, čŏng mkăp yua. Ƀiădah ară anei, klei hdĭp mâo lu klei bi mlih. Mnuih ƀuôn sang amâo lŏ jưh knang kơ dliê ƀiădah thâo pla mjing, čhĭ mnơ̆ng, ƀrư̆ ƀrư̆ ñŭ kma hŏng hdră duh mkra ba čhĭ mnơ̆ng. Mơ̆ng anăn, klei hdĭp mnơ̆ng dhơ̆ng, ai tiê klei mĭn mnuih ƀuôn sang dưi mkra mđĭ hluê hdră hdĭp mơ̆ng yang ƀuôn ênuk mrâo ară anei”.

Mâo klei sa ai mơ̆ng mnuih ƀuôn sang, ƀuôn Đak Mŏng, ƀuôn hgŭm Kon Gang, čar Gia Lai, mâo tŭ yap leh jing krĭng ƀuôn sang mrâo mơ̆ng mơ̆ng thŭn 2020. Hluê ngă jăk hdră êlan mơ̆ng Đảng, Knŭk kna, klei hdĭp mda mnuih ƀuôn sang Bahnar hlăk mâo klei bi mlih. Ƀuh klei ƀuôn sang bi mlih jăk siam, khua mduôn Hyưn mơak ai tiê. Tết truh khua mduôn Hyưn, plei Đak Mŏng, lač:

 “Tết truh, yan mnga hriê mnuih ƀuôn sang drei bi mtă mtăn kơ čô anak hriăm hră mơar bi truh anih. Tal dua, phung êdam êra bi thâo mđing hmư̆ klei mtô mtă, gĭr ktĭr duh ƀơ̆ng, amâo mâo lĕ hlăm klei arăng mplư, amâo mâo bruă soh. Thŭn mrâo brei thâo gĭr hĭn mă bruă knuă, mâo kphê, rông êmô kbao, bi mâo hnơ̆ng hrui wĭt hơĭt. Thâo bi mguôp, thâo bi đru hdơ̆ng găp mđĭ kyar klei duh ƀơ̆ng, mkŏ mjing klei hdĭp trei mđao djŏ hŏng hdră êlan mơ̆ng Đảng, Knŭk kna.”

Hŏng mnuih ƀuôn sang Bahnar ti ƀuôn hgŭm Kon Gang, čar Gia Lai, Tết Nguyên đán jing leh wưng jăk mơak, jih jang mnuih bi drông thŭn bhang mrâo, mơak yan mnga hŏng jih jang mnuih hlăm kluôm ala. Hrue tết mnuih ƀuôn sang prăp êmiêt djăp ênŭm jih jang mnơ̆ng ƀơ̆ng msĕ si: Kpiê čeh, djam mtam čĭm mnŭ… čiăgn bi mơak hdơ̆ng găp leh sa thŭn mă bruă knuă, lehanăn lŏ bi trông kơ bruă knuă hlăm thŭn mrâo. Krăm, ti ƀuôn hgŭm  Kon Gang, brei thâo:

 “Hlŏng jing klei bhiăn leh, hlăm ƀuôn grăp thŭn tết truh mnuih ƀuôn sang bi mkŏ mjing mơak mñai kă kpiê čeh, mâo djam mtam, mâo čĭn kan… mnuih ƀuôn sang nao bi čuă čhưn, hơêč hmưi hdơ̆ng găp, mkŏ mjing klei huă mnăm, bi yăl dliê kơ klei hdĭp lehan jih jang găp djuê mâo sơăi  tết h’uh mđao mbĭt hŏng găp djuê, lehanăn mnuih ƀuôn sang riêng gah.”

Kyua “Bi mlih klei mĭn, hdră ngă”, klei hdĭp mnuih Sedang ti alŭ Đắk Giá 1, să Dục Nông (Quảng Ngãi) mâo lu klei bi mlih siam. Ayŏng A Thập, Khua bruă Đảng alŭ Đắk Giá 1, brei thâo, anôk bruă Đảng krơ̆ng kjăp hdră mjĕ mjuk, mtrŭt mnuih ƀuôn sang bi mlih klei mĭn pla mjing, bi mlih mnơ̆ng pla, mnơ̆ng rông, mđĭ kyar bruă duh mkra gŏ sang. Êpul êdam êra ba anăp lŏ đru kơ dŭm gŏ sang dleh dlan kpưn đĭ hlăm klei hdĭp. Hưn lač kơ dŭm hdră mtrŭn mơ̆ng Knŭk kna, A Thập brei thâo:

 “Alŭ hmei mâo Knŭk kna đru mjeh boh durian, makka kơ dŭm gŏ sang ƀun, giăm ƀun, grăp thŭn Knŭk kna ăt đru msir lăm sang dôk êjai, sang tĭ ƀrôč kơ gŏ sang ƀun. Hlăm thŭn 2025, Knŭk kna mdơ̆ng leh 8 boh sang kơ gŏ sang ƀun, giăm ƀun. Thŭn anei, čar, să ăt đru êmô mjeh kơ dŭm pluh gŏ sang ƀun hlăm alŭ, grăp gŏ sang dua drei êmô, êngao anăn lŏ đru brei ŭn ana mđai lehanăn bê čiăng kơ dŭm gŏ sang mđĭ kyar bruă duh mkra.

Ƀuôn hgŭm Đức Lập jing sa hlăm dŭm krĭng pla kphê, boh durian, tiu hlăm čar Lâm Đồng. Truh kơ ară anei, ƀuôn hgŭm mâo leh 11 mta mnơ̆ng djăp ênoh čuăn OCOP ti hnơ̆ng mơ̆ng 3 - 4 mtŭ gưl čar, hlăm anăn êdah êdi jing anăn knăl “Kphê Đức Lập” lehanăn “Boh durian Đức Lập”. Lu mta mnơ̆ng kdlưn hĭn êdi mâo msĕ si “Boh durian Đắk Mil”, “Kphê Đắk Mil” dưi răng mgang leh anăn knăl mbĭt, đru mđĭ k’hưm, pŏk mla anôk bi mnia mblei.

Dưn yua jih boh tŭ dưn leh mâo, čhuang hlăm thŭn mrâo, mnuih ƀuôn sang ti Đức Lập lŏ dơ̆ng ktuh êyuh jih ai tiê rŭ mdơ̆ng klei hdĭp, rŭ mdơ̆ng ƀuôn sang pô mdrŏng siam. Y Dêt (djuê ana M’Nông) ti bon Jun Juh, brei thâo.

 “Kloei hdĭp mda gŏ sang kâo hơĭt leh, lehanăn mâo klei đĭ kyar hĭn mkă hŏng thŭn dih. Mâo mơ̆ng bruă čhĭ kphê, lehanăn tiu, gŏ sang kâo mrâo rŭ mdơ̆ng sa boh sang mrâo jăk siam hĭn. Ară anei, gŏ sang kâo hlăm brô 2 sào lăn huông, kâo mĭn srăng lŏ pla mjing boh durian, lehanăn hlăm brô 200 phŭn kphê čiăng kơ găl hĭn hlăm bruă dlăng kriê wiê ênăk. bi kdrêč lăn adôk, kâo srăng lŏ dơ̆ng pla mjing mâo anôk kơ gŏ sang mă bruă hlăm thŭn mrâo.”

Să Tân Hội, čar Lâm Đồng (mrâo) dưi mkŏ mjing hluê hdră bi mŭt dŭm să  Tân Hội, Tân Thành lehanăn N’Thôn Hạ. Hŏng ênhă giăm 8.000 ha lehanăn ênoh mnuih êbeh 29 êbâo čô. Thŭn 2025 leh êgao, să mâo êgao ênoh čuăn hlăk dưi bi hrŏ 83 gŏ sang ƀun. Ênoh gŏ sang ƀun kluôm hrŏ 1,26%, knŏng ti krĭng mnuih djuê ƀiă hrŏ giăm 2%. Khă snăn, bruă bi mlih jing gru hmô bruă knŭk kna dua gưl ăt ba lu klei lông dlăng mrâo. K’Biếu (djuê ana K’Ho Sre), mnuih mâo kơhưm ti alŭ Đoàn Kết, să Tân Hội brei thâo:

"Nao ngă hră mơar knŭk kna ti Anôk bruă knŭk kna mrâo, kyua mâo lu adŭ mă bruă, klei thâo săng mơ̆ng mnuih ƀuôn sang adôk kƀah ka bi knar anăn adôk mtŭk mtŭl. Mŭt hlăm thŭn mrâo, hmei čang hmăng knuă druh alŭ wăl srăng ktrâo lač klă nik hĭn čiăng kơ mnuih ƀuôn sang ênưih nao ngă”

Sơn Điền jing sa krĭng taih kbưi hlăm čar Lâm Đồng, anôk mâo lu mnuih ƀuôn sang djuê ƀiă hdĭp mdam, hrui wĭt kah knar grăp čô mnuih hlăm thŭn 2025 truh  52 êklăk prăk, K’Lăng (djuê ana K’Ho Sre), Khua bruă Đảng ƀuôn Ka Sá, bi êdah klei đăo knang hŏng phung knuă druh mda asei ară anei:

"Kâo đăo knang kơ êpul knuă druh mda asei ară anei ngă jăk hĭn kơ gưl aê ama pô êlâo. Kâo jing mnuih leh wĭt mdei, kâo hmăng hmưi hŏng klei pô thâo săng hĭn kơ hdră bhiăn, mđrăm mbĭt bi rŭ mdơ̆ng krĭng ƀuôn sang mrâo. Knŏng kreh kruiñ mă bruă, klei hdĭp mda mnuih ƀuôn sang srăng mâo keli đĭ kyar jăk siam hĭn.”