Mbĭt hŏng klei mơak bhiâo mơ̆ng anôk ba čhĭ, anôk bruă duh mkra leh anăn bĭng ngă lŏ hma mkra mjing kphê ti Lăn Dap Kngư lŏ pral mjing klei mơak sui mơ̆ng bruă amâo mdei mđĭ hnơ̆ng jăk, ênoh yuôm, kơhưm leh anăn klei bi ktưn mơ̆ng kphê robusta Việt Nam.

Khădah êbeh 90% gŏ sang čhĭ jih leh kphê mơ̆ng hlăk ênoh ti gŭ 50 êbâo prăk hlăm sa kg, ƀiădah anôk mnia mblei kphê hlăm lăn čar leh anăn tar rŏng lăn mâo nao dơ̆ng ênoh kdlưn hĭn hlăm mlan 7, ară anei ênoh kphê dôk đĭ trŭn mơ̆ng 60 – 68 êbâo prăk hlăm sa kg, ăt ngă kơ lu ƀĭng ngă lŏ hma ti kdriêk Čư̆ Prông, čar Gia Lai msĕ dôk hlăm klei êpei. Mnuih ƀuôn sang bi lač, tơdah msĕ sơnei nanao, wăt tơdah anôk mnia mblei mlih trŭn, hnơ̆ng ênoh kphê dôk rơ̆ng ti dlông 50.000 prăk hlăm sa kg, jing ênoh yuôm hĭn ka tuôm mâo. Lê Quang Điền, ti să Bàu Cạn, kdriêk Čư̆ Prông, čar Gia Lai hơ̆k mơak:

Hlăm să 10 gŏ sang knŏng mâo mă 3 gŏ sang čhĭ kphê mâo ênoh, bi kơ 7 gŏ sang čhĭ kơ êlâo anăn leh čiăng mgaih msir lu bruă leh anăn lŏ dơ̆ng duh bi liê. Knhal jih thŭn anei, knŏng čiăng mâo mă mơ̆ng 50 – 55 êbâo prăk hlăm sa kg hmei mơak mơai leh.

Hluê si ƀĭng ngă lŏ hma Phạm Đình Kiên, ti să Đức Mạnh, kdriêk Dak Mil, čar Dak Nông, ênoh čhĭ kphê yuôm hĭn hlăm hƀuê ênuk jing wưng thŭn 1995 – 1996, khădah knŏng mâo mă 35 – 40 êbâo prăk hlăm sa kg. Ƀiădah hluê si ênoh prăk ênuk anăn, sa tôn kphê wưng anăn dưi rŭ jing sa boh sang. Mơ̆ng anăn truh kơ ară anei, ƀĭng ngă lŏ hma ăt dôk gĭr hŏng ênoh êlưih truh kơ kah knar leh anăn amâo mâo dưi rơ̆ng kơ klei hdĭp tơdah knŏng pla mă kphê. Hlăm wưng anei, thŭn 2022, ênoh kphê ăt mâo mmông đĭ truh 53 êbâo, ƀiădah lŏ trŭn pral 40.000 knŏng sa hruê kăm.

Khădah mâo lu blư̆ đĭ hmar, trŭn hmar, hmăng hmưi leh anăn êdu ai, ƀiădah Phạm Đình Kiên ăt lač wưng kơ anăp kphê ăt mâo ênoh ti dlông 50 êbâo prăk.  Phŭn agha, hŏng ênoh anei, hlăm klei ngă ngă bruă mơ̆ng krĭng Lăn Dăp Kngư, prăk mnga mơ̆ng ƀĭng ngă lŏ hma ăt kăn lu lei. Kphê mâo ênoh 50.000 hlăm sa kg, mkă hŏng ênuk êlâo jing jăk leh. Ƀiădah mkă hŏng ară anei, ƀĭng ngă lŏ hma bi liê ai mă bruă ƀiădah kăn mâo mnơ̆ng lei. Ară anei ênoh prăk mưn, ênoh hbâo pruê, êa drao hluăt jing yuôm êdi.

Hluê si phung hlak mblang, ênoh kphê Robusta đĭ yuôm hlăm dŭm mlan giăm anei, ăt sa kdrêč mơ̆ng kphê Indonesia amâo mâo mboh, Brazil hyuă kjăp klei mkăp brei leh anăn klei toh hroh bruă duh mkra tar rŏng lăn ngă kơ phung blei yua tui duah kphê Robusta ênoh êlưih hĭn kyuanăn mđĭ ênoh mta kphê anei. Ƀiădah, hluê si nai prĭn Trịnh Đức Minh, khua kiă kriê Êpul hgŭm kphê Ƀuôn Ama Thuôt lač, mbĭt hŏng boh sĭt mta mnơ̆ng dhơ̆ng, kphê lŏ jing sa kdrăp ngăn prăk, kyuanăn mta mnơ̆ng dhơ̆ng anei mâo lu klei dleh ksiêm dlăng. Klei yăl dliê ară anei đĭ mgi trŭn, leh anăn ti hnơ̆ng đĭ trŭn amâo mâo dôk ôh hlăm klei ngă bruă mơ̆ng dŭm knơ̆ng bruă leh anăn phung pla mjiing kphê Việt Nam. Ênoh kphê wưng kơ anăp jing năng hmăng hmưi, ƀiădah klă sĭt brei ƀuh, ƀruă đăo knang đei kơ sa ênoh anei ênoh dih srăng lŏ truh kơ klei knơ̆ng bruă mkăm pioh guôn ênoh, ƀĭng ngă lŏ hma mơĭt mnơ̆ng guôn ênoh. Anei jing boh sĭt tuôm mâo hlăm lu thŭn êlâo leh anăn ngă truh lu klei mčah nư prŏng ti krĭng Lăn Dăp Kngư, jing klei srăng ñĕ đuĕ hlăm wưng kơ anăp.

Nai prĭn Trịnh Đức Minh lač, klei hơ̆k mơak êjai mâo ênoh kreh jêñ jêñ jing klei mơak bhiâo. Knŏng dưi mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn anăn knăl kphê Việt Nam, sơnăn kơh dưi mđĭ ênoh, bi hơĭt ênoh čhĭ, jing klei mơak sui:

Yuôm hĭn jing si srăng ngă čiăng kriê dlăng ana pla mjing, mkŏ mjing kphê mâo ênoh yuôm, sitôhmô mkra kphê hnơ̆ng tŭ jăk, kphê doh. Leh anăn drei nao mbĭt hŏng phung đeh kwă, dŭm anôk blei bi mguôp ngă bruă kjăp. Sơnăn kơh klei hơ̆k mơak dưi mâo sui. Drei amâo mâo knang kluôm kơ ênoh đĭ trŭn kphê hlăm anôk mnia mblei. Kyua anôk mnia mblei kphê mơ̆ng đưm truh kơ ară anei ñu sơnăn leh.

Mkra mjing kphê hnơ̆ng tŭ jăk, pŏk mlar klei bi mguôp… ăt jing êlan kphê krĭng Lăn Dăp Kngư leh anăn kphê Việt Nam dôk hluê nao. Khădah dôk lu klei kpăk gun, ƀiădah ênhă kphê mkra mjing hŏng dŭm hră tŭ yap tar rŏng lăn mâo klei bi mguôp hŏng dŭm knơ̆ng bruă, mâo leh giăm 200.000ha (mâo hlăm brô 27% kluôm ênhă pla mjing kluôm ala), ênoh kphê mâo hră tŭ yap ăt lu hĭn ênoh anôk mnia mblei mơ̆ng 50 USD truh kơ 300 USD grăp tôn. Kphê Robusta jăk yâo mơ̆ng Việt Nam dưi ba mdah tŭ jing leh anăn mâo anôk mnia mblei tŭ drông hŏng dŭm klei ba čhĭ êlan phŭn tal êlâo. Klei hơ̆k mơak mâo ênoh năng ai jing klei mđĭ ai čiăng kơ kphê Việt Nam mâo thiăm boh kdrŭt mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk, ênoh leh anăn anăn knăl, čiăng kơ dŭm klei mơak sui srăng truh.