Kphê mâo boh, mâo ênoh, kyuanăn mnuih ƀuôn sang Ƀuôn Bu N’Doh (Să Dăk Wer, kdriêk Dak R’Lâp, čar Dak Nông) bi hơ̆k mơak sơăi. Điểu Suynh, k’iăng khua bruă đảng nah gŭ, Ƀuôn Bu N’Doh brei thâo: Ƀuôn Bu N’Doh mâo 130 gŏ sang mnuih M’Nông ƀiădah mâo truh 500 ha ana pla mjing, hlăm anăn mâo 200h ana kphê. Kyua dưn yua hdră mnêč mrâo mrang, đang kphê mâo boh êbeh 2,5 tôn hlăm sa ha. Đa đa truh 4 tôn hlăm sa ha. Điểu Suynh, brei thâo, hlăm ƀuôn mâo leh 10 boh êdeh ôtô, thŭn 2024 mrâo êgao, lŏ mâo thiăm 3 boh ôtô ênuk mrâo. Grăp sang mâo êdeh kai, êdeh đoh.

Kâo jing k’iăng khua dlăng bruă đảng nah gŭ hlŏng klam ngă khua Ƀuôn Bu N’Doh kyuanăn kâo gĭr bi hmô hlăm djăp mta ruă, răng mgang klei êđăp ênang hlăm ƀuôn, mtrŭt mjhar mnuih ƀuôn sang mă bruă knuă, kriê dlăng kphê, gŏ sang mâo klei hdĭp đĭ kyar, hmei bi mguôp hŏng Bruă sang čư̆ êa să ba mnuih ƀuôn sang đĭ kyar, ƀrư̆ hruê ƀrư̆ mâo klei mlih.

Dă K’Năng jing să krĭng taih kbưi, krĭng mnuih djuê ƀiă mơ̆ng kdriêk Dam Rông, čar Lâm Đồng. Dŭm thŭn êgao, kyua mđing bi mlih klei mĭn hlăm hdră pla mjing, êngao kơ dŭm êbâo ha kphê, tinei pla pluă leh 885 ha ana makka, dŭm êtuh ha ana boh kroh, mtei laba lehanăn rông hluăt mrai, 60 ha djam – mnga djăp mta hluê hdră ngă lŏ hma ba yua kdrăp mrâo… hlăm anăn, dŭm mta mnơ̆ng lŏ hma, ana sui thŭn dưi bi mklă djăp hnơ̆ng čuăn OCOP lehanăn ba čhĭ kơ wăl anôk mnia mblei dŭm ala čar hlăm krĭng wăl.

Klei anei mtrŭt mđĭ leh hdră duh mkra mơ̆ng Dă K’Năng đĭ kyar, hnư hrui wĭt kah knar grăp čô mnuih hlăm thŭn 2024 đĭ leh êbeh 45 êklăk prăk/čô/thŭn; ênoh gŏ êsei ƀun hrŏ pral mơ̆ng 17% trŭn adôk ti gŭ 5% hluê hnơ̆ng čuăn ƀun lu tĭng. Dưi ƀuh klei bi mlih jăk mơ̆ng alŭ wăl, klei bi mlih mơ̆ng ƀuôn sang hlăm hdră pla mjing, klei hdĭp lehanăn hnư hrui wĭt, aduôn Ka Phên, mnuih K’ho ti să Dă K’Năng hơ̆k mơak brei thâo:

 “Êlâo adih, kphê mơ̆ng mnuih ƀuôn sang tinei lehanăn gŏ sang hmei amâo đei đĭ jing lu ôh. Mơ̆ng hruê mâo bruă sang čư̆ alŭ wăl mtô mblang, mtrŭt mjhar mkra mđĭ hdră grep, pla pluă ana makka, ară anei hnơ̆ng mâo boh mnga kphê đĭ leh lu mkă hŏng êlâo, ba wĭt leh hnư hrui wĭt lu, bruă duh mkra dưi hơĭt kjăp, mnuih ƀuôn sang mâo klei găl rông anak čô nao sang hră mơar, ƀuôn sang đĭ kyar,

. Jing sa hlăm phung nao êlâo bi mlih knhuah mĭn, hdră ngă hlăm bruă lŏ hma, Y-Krông Ayŭn ( Ama Tuyên), ti ƀuôn Krum B, să Čư̆ Bao, wăl krah Ƀuôn Hồ, čar Dak Lak hur har dưn yua klei bi hmô lu ana pla mjing. Ama Tuyên brei thâo, ñu mâo 4ha kphê pla mơ̆ng thŭn 1993, truh kơ ară anei êbeh leh 30 thŭn. Mâo hŏng anei 8 thŭn, ñu rŭ ƀrư̆ ƀrư̆ kphê mduôn leh anăn hroa hŏng mjeh kphê mâo boh lu hĭn, pla pluă thiăm 250 phŭn ana durian leh anăn 200 phŭn makka ti dŭm anôk gă hlăm đang kphê čiăng mđĭ hnư hrui wĭt. Kyuanăn, grăp thŭn ñu mâo prăk mnga êbeh 200 êklăk prăk. Boh nik, thŭn anei lu mta boh mnga mâo boh, mâo ênoh, kyuanăn gŏ sang ñu mâo klei hơĭt leh anăn đĭ kyar hĭn. Ama Tuyên brei thâo:

 “Ară anei mdê leh hŏng êlao dih, êlâo dih ka thâo mă, ka thâo dưn yua klei kreh knhâo mrâo mrang, knŏng pla hŏng klei pô mĭn, klei ƀăng leh anăn pla hŏng kngan. Ară anei kkuai ƀăng hŏng mai ktir, kyuanăn đĭ kyar hĭn hŏng êlâo dih”.

Hgao klei dleh dlan, lông dlăng, thŭn 2024 hdră duh mkra – ala ƀuôn mơ̆ng čar Kon Tum dưi mâo leh dŭm boh tŭ dưn jăk siam. Khădah hdră duh mkra amâo đĭ kyar êdah kdlưn ôh ƀiădah hnơ̆ng đĭ kyar ăt mâo 8,2%, jing hnơ̆ng lu êdi mkă hŏng dŭm čar krĭng Lăn dap kngư. Hnơ̆ng mâo mnơ̆ng dhơ̆ng ti alŭ wăl GRDP kah knar grăp čô mâo giăm 64 êklăk prăk. Hlăm kluôm thŭn, čar Kon Tum ăt hrŏ 3.650 gŏ sang ƀun. Hơ̆k mơak hŏng hdră duh mkra – ala ƀuôn mơ̆ng čar đĭ kyar jăk siam, klei hdĭp mơ̆ng mnuih Sedang lehanăn mnuih ƀuôn sang kluôm čar Kon Tum ƀrư̆ hruê jăk siam, A Thiu, 67 thŭn, Khua Dhar bruă mặt trận alŭ Đăk Đe, să knông lăn Rờ Kơi, kdriêk Sa Thầy, brei thâo:

 “Thŭn anei, kâo ƀuh klei hdĭp mnuih ƀuôn sang hlăm să, hlăm alŭ Đăk Đe đĭ kyar lu mkă hŏng dŭm thŭn êlâo. Krĭng ƀuôn sang mâo lu klei bi mlih, mnuih ƀuôn sang tinei gĭr mă bruă duh mkra pla mjing, mđĭ kyar bruă duh mkra, lu gŏ sang djŏ boh mnga, maoa lu mdiê, ktơr, kphê, ksu… amâo dôk gŏ êsei ƀun knap msĕ êlâo, anak čô dưi nao sang hră hriăm truh, klei duam ruă hrŏ mơh.

Hluê si klei mă tĭng, wưng thŭn 2021 – 2025, čar Gia Lai mkăp breiêbeh 400 êklai prăk čiăng ngă hdră ala čar kñăm bi hrŏ ƀun, mkŏ mkra Krĭng ƀuôn sang mrâo leh anăn hdră kñăm 1719. Mơ̆ng anăn lu alŭ wăl mâo hdră ngă bruă jăk, hdră êlan găl guôp hŏng boh sĭt, mkŏ mjing klei găl čiăng kơ phung ƀun ƀin mđĭ hĭn klei mă bruă, rông mnơ̆ng, mđĭ hnư hrui wĭt, tlaih ƀun hơĭt kjăp. Boh tŭ, hnơ̆ng gŏ êsei ƀun mơ̆ng čar mơ̆ng 12,9% thŭn 2021, hrŏ adôk 8,11% ti knhal jih thŭn 2024. Hlăm anăn, hnơ̆ng gŏ sang ƀun jing mnuih djuê ƀiă hrŏ mơ̆ng 25,58% thŭn 2021 hrŏ adok ti gŭ 16% ti knhal jih thŭn 2024, mâo leh anăn êgao hdră kčah hrŏ ƀun lu tĭng hlăm krĭng mnuih djuê ƀiă kah knar êbeh 3% hlăm sa thŭn hluê hnơ̆ng čuăn hrŏ ƀun lu tĭng wưng thŭn 2022 – 2025. Hơ̆k mơak kyua bruă bi hrŏ ƀun mâo lu boh tŭ dưn, mduôn Đinh Văn Chiêm, ƀuôn Vơn, să Yang Nam, kdriêk Krông Chro, čar Gia Lai lač:

"Dŭm thŭn hŏng anei, phung khua gĭt klei mơ̆ng gưl dlông truh kơ alŭ wăl đru kơ mnuih ƀuôn sang hlăm bruă bi hrŏ ƀun msĕ si brei lĭng čan, đru mkra sang dôk, brei êmô mjeh čiăng kơ mnuih ƀuôn sang mđĭ kyar klei ngă bruă. Akâo kơ gưl dlông mkŏ mjing klei găl đru jêñ jêñ hĭn kơ mnuih djuê ƀiă, čiăng kơ mnuih ƀuôn sang mâo klei găl mđĭ kyar bruă duh mkra, kriê pioh dhar kreh djuê ana, bi hơĭt klei hdĭp leh anăn mâo klei găl đru mguôn mđĭ kyar čar pô.

Khua mduôn Siu Thới ti ƀuôn Siu, să Ia Me, kdriêk Đức Cơ, Gia Lai hơ̆k kdơ̆k hlăk ƀuh klei hdĭp mnuih ƀuôn sang Jrai ƀrư̆ hruê ƀrư̆ đĭ kyar, trei mđao, yâo mơak hĭn:

Giăm anei, mâo klei đru mơ̆ng lĭng kahan, diñu mdơ̆ng sang dôk, sanh hră kơ hmei, kyua anăn ară anei čô anak hmei dưi nao sang hră sơaĭ. Kâo lač jăk kơ Binh đoàn, lač jăk kơ Knŭk kna mđing dlăng leh kơ mnuih ƀuôn sang Jrai hmei. Ară anei, hmei dưi pla mdiê lŏ leh kyua anăn klei hdĭp dưi mkra mđĭ. Mbĭt anăn, ti alŭ wăl ăt mâo lu anôk bruă lŏ hma, msĕ si anôk bruă kdu, anôk bruă pla mtei, mjing leh bruă mă kơ mnuih ƀuôn sang tinei.

 Lŏ dlăng wĭt sa thŭn 2024, hdră duh mkra – ala ƀuôn dŭm čar krĭng Lăn dap kngư dưi mâo leh dŭm boh tŭ dưn jăk siam; lu hnơ̆ng čuăn jing leh gru mngač hlăm hră rup lăn bruă mkŏ dăp hdră duh mkra krĭng wăl; dŭm hdră dhar kreh, ala ƀuôn, lĭng kahan, răng mgang klei êđăp ênang, klei êđăp ênang ala ƀuôn dưi krơ̆ng kjăp, mnuih ƀuôn sang hgŭm mguôp, klei hdĭp mnơ̆ng dhơ̆ng, ai tiê klei mĭn dưi mkra mđĭ; mnơ̆ng lŏ hma djŏ boh mnga, čhĭ mâo ênoh, klei hdĭp trei mđao, yâo mơak mâo leh hlăm grăp gŏ sang ti Lăn dap kngư, mjing boh kdrŭt mđĭ kyar hơĭt kjăp hlăm thŭn mrâo 2025 ti anăp./.