10 jơnau tàm lơgar pơn rơ ngan bơh Anih jơnau đơs Việt Nam să] rơ wah.

1. Gơnuar ala mat dà lơgar ring bal uă Adăt mờ Kơr nuăt kuơmàng lơh jăt ngan ngồn Sơnua boh lam nam 2013.

Nam 2014, Gơnuar ala mat dà lơgar ring bal 29 Adăt kờn pơn jăt tai lơh tơl niam ală kơr nuăt boh lam, lơh gơs adăt boh lam ală tơngume geh cih tàm Sơnua boh lam nam 2013 bè bơyai lơh mpồl kuang bàng lơh broă dà lơgar; sền gàr mờ mu\t lơh gơnuar kòn bơnus, ală gơnuar mờ kơnòl dờng màng bơh cau làng bol tàm lơgar dê. Gơnuar ala mat dà lơgar kung neh ring bal 13 Kơrnuat kuơmàng, tàm hơ\ geh broă tam gơl, bơ tơl Kơrnuat sồ 35 bè ai sră pin dờ`, đùh sră pin dờn tus mờ cau at gơnuar broă geh Gơnuar ala mat dà lơgar, Mpồl duh broă ala mat làng bol pồ halà ki\ pồ gơ in dipal mờ bơta geh ngan. Bơh pơrjum dơ\ 8, Gơnuar ala mat dà lơgar sơnđờm lơh broă tàm Hìu lơh broă Gơnuar ala mat dà lơgar pa.

2. Khà priă phan kă bro gơguh kas ir geh sền gròi, broă lơh sa dờng ring niam pơgồp bal mờ broă bơ\t bơtàu wơl broă lơh sa; tơnguh tiah bơcri priă lơh sa, kă bro mờ lơh jăt ală broă tơnguh bơtàu kuơ màng.

Khà phan geh lơh tàm lơgar (GDP) tơnguh 5,08%. Khà ngui sa (CPI) tơnguh rơlao 4%, ờ uă ngan tàm 10 nam do. Bơ\t bơtàu wơl broă bơcri priă dà lơgar, bơ\t bơtàu ală anih priă jền, bơ\t bơtàu wơl anih lơh sa kă bro dà lơgar sền gàr mờ bơ\t bơtàu wơl broă lơh sa suơn sre pơgồp bal mờ bơ\t bơtàu [òn lơgar pa geh chồl pràn. Gah lơh sa suơn sre geh khà tăc phan mờ lơgar bơdìh uă ngan là rơlao 30 tơmàn đôlar Mỹ. Ală anih lơh sa kă bro lơh ngan sơlèt mờ uă kal ke mờ pơgồp bal tàm broă lơh sa dà lơgar dê. Tàm bơta gam uă kal ke, broă lơh sa lơgar Việt Nam gam geh ală tam gơl niam.

3. Kràn cê kơ\ dơn nùs nhơm sền gàr kơ\ kơl jăp bơta ngăp lơngai is, gơnuar tờm mờ tơl làm ù tiah dà lơgar dê.

Tàm rlau 2 nhai, kờp bơh ngai 1 nhai 5 tus ngai 15/7/2014, lơgar Lo bơ crì bơcrà tơndùh mờ lơh tìs mờ adăt boh lam dra khuàng zờu Hải Dương 981 tàm tiah dà lềng di tiah geh gơnuar lơh sa mờ tiah dà lềng bơh lơgar Việt Nam dê, lơh tìs kơrnuat bơh Anih duh broă dunia dê bè Adăt dà lềng nam 1982. Tàm tiah geh ngan kung bè bơh broă lơh tam dră wơl bơh broă lơh cribơyai mờ lơgar ndai, tam dră wơl bơh tă pơ gồp jơnau đơs mpồl bơtiàn dê mờ tam dră wơl jăt tàm adăt boh lam, Việt Nam kơ\ dơn nùs nhơm sồr lơgar Lo pal tă tơn rê dra khuàng lik bơh tiah dà lềng lơgar Việt Nam, kràn cê kơ\ dơn nùs nhơm sền gàr gơnuar tờm dà lềng mờ bồt bơlào bơh dà lơgar dê. Việt Nam geh tơl cơng tàng dipal mờ adăt boh lam mờ cơng tàng kah yau đơs tờm gơnuar tờm bơh he dê tus mờ bàr bồt Hoàng Sa mờ Trường Sa.

4. Tơnkah 70 nam ngai crơng gơs ling klàng làng bol Việt Nam mờ 60 nam tam lơh pha lin Điện Biên Phủ.

Tàm gùt lơgar geh bơyai lơh uă broă kờ` tơnkah 2 bơta kuơ màng do, tàm hơ\ geh dơ\ pơrjum khà dà lơgar geh bơyai lơh tàm Hà Nội mờ [òn dờng Điện Biên Phủ. Bơh tu\ hơ\, lơh tơnguh nùs nhơm pơnyờ să bè rài lài do jăk chài dà lơgar dê, tơnguh nùs nhơm pin dờn mờ bơta pràn kơl dang gùt jơi bơtiàn kòn cau pơn jăt tai lơh jăt broă tam gơl pa, bơ\t bơtàu mờ sền gàr dà lơgar tềng đăp mờ broă đơng lam bơh Đảng dê.

5. Pơrjum dờng kuang ala măt gùt lơgar Gah tề lam gùng dră bal dà lơgar Việt Nam dơ\ 8.

Pơrjum geh jơnau kờn lơh broă tàm tơngai lơh broă bơh nam 2014 tus nam 2019, là tơr gùm tam gơl pa pràn kơldăng tơngume mờ gùng dà lơh broă, brồ guh bơta pràn tam klăc dờng gùt jơi bơtiàn, mu\t lơh niam gơnuar broă ala măt, sền gàr gơnuar mờ bơta kuơ dipal mờ kơr nuăt boh lam, dipal bơh làng bol dê, sơlơ lơh geh bơta ring bal bơh làng bol bòn lơgar dê, brồ guh bơta lơh tờm bơh làng bol dê, mu\t lơh gròi sền mờ đơs wơl bơh làng bol bòn lơgar dê, jơh nùs tus bal bơt bơtàu Đảng, gơnuar atbồ pràn kơldăng kơ\ kơl jăp, pơ gồp bơnah bơtàu tơnguh lơh sa mpồl bơtiàn.

6. Lơgar Việt Nam geh tai 2 anih tềl kah yau chài rơgơi dunia.

Ngai 23/6/2014, ù tiah Tràng An, càr Ninh Bình geh anih duh broă phan tềl kah yau dunia gơwèt mpồl bơto bơtê mờ bơsram, Khoa học mờ chài rơgơi anih duh broă dunia gam sơnđan là UNESCO dờp tơmu\t tàm khà măt “Phan tềl kah yau dunia”. Tràng An là tiah tềl kah yau dunia tơrgùm bal sơnrờp ngan lơgar Việt Nam dê geh dờp jơh bè chài rơgơi bbal mờ tiah geh is ù tiah dê. Pơn jăt mờ hơ\ tàm ngai 27/11/2014, UNESCO neh pơn jờng Dân ca Ví, Giặm lơgar Việt Nam là “Phan tềl kah yau chài rơgơi ờ di phan bơna ala măt kòn bơnus dê” tơnguh khà phan tềl kah yau chài rơgơi ờ di phan bơna lơgar Việt Nam dê geh UNESCO dờp tus 9 bơta.

7. Tam gơl pràn kơldăng ngan tàm broă lơh bơto bơtê. Mu\t lơh jăt Kơrnuat Dà lơgar 8 kơnă 11, bè Tam gơl pa tơl jơh mờ tơl làm Bơto mờ bơtê, gah bơto bơtê mờ bơ srăm neh sồr mu\t lơh uă rơndăp broă, broă lơh tam gơl pa dờng tàm hơ\ geh ală rơndăp broă lơh: Bơyai lơh dùl dơ\ pơrlòng jơh bơsram kai III dà lơgar mờ jơnau kờn 2 tàm 1: Sền sơ wì dờp jơh bơ srăm kai III, mờ lơh cơng tàng nàng săc rơ wah mu\t bơsram kai bơsram dờng mờ cao đẳng; tam gơl pa jơnau bơsram tàm sră măi mờ tam gơl pa broă sền sơ wì kơ nòm bơsram kai I.

8. Yal mờ dơ\ sơnrờp geh bơyai lơh ngai “Khoa học mờ Công nghệ Việt Nam”, 18/5.

Ngai “Khoa học mờ Công nghệ Việt Nam” geh tơl^k tàm adăt Khoa học mờ Công nghệ, geh bơyai lơh pah nam kờ` pơn jờng ală cau jăk chài mờ cồng nha broă lơh khoa học mờ công nghệ, lam sồr, yal bơta ngăc ngar khoa học; tơnguh jơnau g^t wă mờ tơnguh nùs nhơm pơnyờ să bè bơta ngăc ngar Việt Nam, nùs nhơm gơboh kờ` lơh broă bơceh pa tàm ală làng bol, kuơ màng ngan là rài kơnòm să Việt Nam dê. Tàm nam 2014, phan bơh phần mềm nhơl sơnđan “Flappy Bird” bơh Nguyễn Hà Đông neh ai tơl^k nùs nhơm niam tàm mpồl cau ngui internet tàm gùt lơgar.

9. Gah lơh sơ nơm lơgar Việt Nam dê lơh geh broă lơh jak chài tàm broă bơkiar phan tàm să jan\.

Tơ nơ\ rlau 20 nam reh bơkiar phan tàm să jan\, dơ\ sơn rờp tàm nam do, Hìu sơ nơm 103, di hìu bơsram dờng lơh sơ nơm ling klàng mu\t lơh geh cồng nha dơ\ bơkiar leh mờ chung dùl tu\ bal. Hìu sơnơm dà lơgar Huế bơkiar nùs lơh is dùl bơnah dơ\ sơn rờp ai dùl nă cau kòp tàm lơgar Việt Nam in. Cồng nha do, pơn jăt tai đơs tờm bơta jak chài lơh sơ nơm bơh lơgar Việt Nam dê ngai sơlơ gơguh uă tai, pờ tơlik ală tu\ bơta niam tàm broă dong klàs chơ\t ai ală cau gơbàn kòp kơn jơ\ in.

10. Đảng, Dà lơgar pơn jăt tai chồl pràn dơ\ tam dră mờ sa kuề sa koà, tơnguh broă lơh glài, lơh jàm.

Geh uă cau neh gơtìp lơh glài tàm ală dơ\ yă sa kuề sa koà dờng, tàm hơ\ uă ngan là tàm gah priă jền, anih priă jền. Nguyễn Đức Kiên, Huỳnh Thị Huyền Như mờ uă cau tìs ndai pal dờp ală khà lơh glài di pal anih duh broă sền gròi Đảng ală kơnă kung neh bơyai sền kờ` g^t, lơh glài Đảng ală kuang bàng, cau geh đảng gam at gơnoar ha là neh jơh sơnam ờ lơh broă tai tài tìs dờng. Broă lơh ngan bơh Đảng, Dà lơgar neh geh niam kờ` kơrian sa kuề sa koà, cèng wơl nùs nhơm pin dờn tàm làng bol.

            ………………………………………

10 jơnau dunia pơn rơ ngan tàm nam 2014 bơh Anih jơnau đơs Việt Nam săc rơ wah.

1. Tung lơtang gùng dră bal tàm lơgar Ukraine gơlam tus broă Crimea mu\t bal tàm lơgar Nga.

Dơ\ lơh gơlừ gơnuar atbồ lơgar bơh ồng Viktor Yanukovich kuang atbồ lơgar Ukraine dê tàm nhai 2 mờ broă lơh rềp mềl mờ ală lơgar tàm tiah đah măt tơngai mu\t plai ù bơh gơnuar atbồ pa bơh lơgar Ukraine dê, neh lơh gơlik bơta tàm gơ jra` tus mờ ală cau rềp mềl mờ lơgar Nga tàm lơgar Ukraine. Làng bol tàm bồt Crimea ngan ngồn bơyai lơh lùp jơnau đơs làng bol dê tàm nhai 3 nam 2014, lơh nền cah is bơh lơgar Ukraine mờ mu\t bal tàm lơgar Nga. Bơh do, sơnđờm dùl dơ\ dan cah is tàm ală bơnah ù tiah tàm tiah đah măt tơngai lik lơgar Ukraine, lơh gơlik bơta tàm gơ jra` tam lơh jo\ jòng, lơh rlau 4300 nă cau chơt mờ lơh mờr 1 tơlak nă cau pal sơr bì hìu đam lòt dô pleh.

2. Broă lơh bal bơh lơgar Nga mờ lơgar Mỹ bal mờ phương Tây gơmù ờ niam ngan bơh tơnơ\ tơn jơh “tam lơh ờ ngui phào crong”.

Tơnơ\ mờ broă bồt Crimea mu\t bal tàm lơgar Nga, lơgar Mỹ mờ ală lơgar tàm phương Tây neh yă lơgar Nga sơmòm tàm lơgar Ukraine, mờ ngui broă lơh glài kờ` di tàm ală gah lơh jờu, nhơm chu, priă jền mờ sền gàr dà lơgar Nga, ờ ai sră lòt rê tus mờ ờ uă kuang bàng lơgar Nga mờ lơgar Ukraine. Broă lơh sa lơgar Nga gam gơtìp uă broă gơrềng bal uă ngan bơh ală jơnau lơh glài. Sal tê wơl, lơgar Nga kung neh tơl^k jơnau kơrian ờ ai blơi ală bơta phan geh lơh bơh broă lơh sa suơn sre, poăc, ală bơta phan geh lơh bơh dà toh lơgar Mỹ mờ mpồl tam klăc châu Âu.

3. Tam pìt tam pà gơnuar tờm ù tiah dà lềng bồt bơlào tàm Dà lềng đah măt tơngai lik, mờ Dà lềng Hoa Đông pơn jăt tai sơlơ kal ke.

Bơta tàm dà lềng đah măt tơngai lik gơlik geh kal ke mờ ală broă lơh roh bơta ngăp lơngai bơh lơgar Lo dê bè tơndùh mờ lơh dra khuàng tìs mờ kơrnuat boh lam tàm Tiah geh gơnuar lơh sa bơh lơgar Việt Nam dê, rề ơnàng ù tiah gam sơ gràm phà tàm bồt Trường Sa, geh kơr nuăt mờ mu\t lơh ală adăt, mờ jơnau pal jăt tàm dơlam is nàng chul chồl ală jơnau sồr tìs mờ kơrnuat boh lam tàm do. Broă lơh bơh lơgar Lo dê lơh mpồl bơtiàn dunia lah yă pràn ngan. Tam pìt tam phà gơnuar tờm tàm dà lềng Hoa Đông đah Lo mờ logar Nhờc gơlơh bè ngai sơlơ kràn cê rlau, tu\ lơgar Lo sùm ai ală ơ hò mờ rơndeh par tus tàm tiah do. Kuăng ătbồ Gah cribơyai broă mờ lơgar ndai ală lơgar tàm Mpồl Asean pơrjum tàm lơgar Myanmar neh geh Jơnau yal bơr is bè bơta tàm dà lềng đah măt tơngai lik; Gơnuar ala mat kơnă bòn lơgar lơgar Mỹ dơ\ sơn rờp tàm jơnau kah yau ring bal dùl Kơrnuat gơ rềng tus bơta dà lềng Đah măt tơngai lik mờ Hoa Đông.  Anih cah rn\a lơh kòn gùng dunia dờp mờ ai cah rn\a dơ\ yă bơh lơgar Philippines dê, tus mờ lơgar Lo gơ rềng tus gơnuar tờm tàm dà lềng đah măt tơngai lik.

4. Lơgar Mỹ mờ lơgar Cuba yal tơrbo\ wơl lơh bal tơnơ\ mờ 53 nam ơm ing.

Ngai 17/12/2014, ồng Barack Obama, kuang atbồ lơgar Mỹ mờ ồng Raul Castro, kuang atbồ lơgar Cuba mùl màl neh yal tơrbo\ wơl broă lơh bal tơnơ\ mờ rơlao nggùl rài 2 lơgar kơrian ờ lơh broă bal mờ kơrian broă lơh sa kă bro. ală broă lơh pơn jăt tai là lơgar Mỹ gam sền broă pờ wơl anih ala măt tàm càr lơgar Lahabana, sơbì kơrnoăt “Dà lơgar dong kờl mpồl sò tơm iơh bơsăk” mờ lơgar Mỹ neh ai lơgar Cuba in, tơn jơh broă kơrian lòt rê, tơmù ală bơta priă jền, pờ gùng anih lơh sa kă bro lơgar Mỹ in tus lơh sa tàm lơgar Cuba.

5. Mpồl bơtiàn dunia kơlôi rcăng uă ngan tềng đăp bơta dờng pràn bơh mpồl Dà lơgar Islam- IS duh nùs ờ niam tàm Trung Đông.

Nam 2014, dunia pal sơr lèt gan tai mờ dùl mpồl cau sò tơm iơh bơsak pa, jàn bơsak mờ ngòt rơ ngơ\t rlau mờ mpồl Al Qaeda, hơ\ là mpồl Dà lơgar Islam đơs tơnguh is- IS. Ờ mìng pràn bè priă jền, IS gam sùm sơlơ geh tai mpồl cau, tam lơh sơ gràm phà rề ơnàng ù tiah lơh broă jo\ jòng bơh lơgar Iraq tus lơgar Syria, gơ sơ\t aniai cau dùl ròt mờ gơ sơ\t cau gơtìp ku\p ris. Lơgar Mỹ bal mờ ală lơgar ring bal mờ Mỹ neh tus lơh git nđờ rbô dơ\ sò tơm mờ rơndeh par, mơya tus tu\ do, ală broă lơh ngan kơria` mpồl IS ờ hềt lơh geh cồng nha.

6. Khà priă jờu gơmù tus 45%.

Bơh tàm khà rơlao 106 đôlar Mỹ 1 thùng tàm nhai 6, khà priă jờu dunia neh gơmù tàm khà gùt dar 60 đôlar Mỹ tàm 1 thùng. Jăt jơnau yal bơh kes priă dunia dê, broă khà priă jờu gơmù uă ngan tàm mờr 5 nam do geh ai tơl^k bơta tơnguh broă lơh sa dunia. Ke priă dunia yal lài, lơh sa dunia geh tơnguh 3,3% tàm nam do mờ 3,8% tàm nam tus. Mơya, kes priă dunia kung tơnkah là bơta pa ngan geh là kal ke ngan, lơh hoàc huơr tus mờ ală lơgar tàm mpồl tăc jờu mờ lơgar bơdìh. Khà priă jờu gơmù kung lơh aniai tus mờ broă lơh gùng dră bal tàm dunia.

7. Ờ uă kơnhoàl ù tiah tàm châu Âu dan cah is.

Mìng 2 nhai tơ nơ\ jơnau rlau 4 tơlăc nă cau te\ khà lơgar Scotland lòt đùh sră tàm dơ\ bơyai lơh lùp jơnau đơs làng bol dan geh ngăp lơngai is, nhai 11 nam 2014, tiah Catalonia, tàm lơgar Tây Ban Nha kung mu\t lơh dùl dơ\ bơyai lơh lùp làng bol mờ cồng nha lồi du\t là kờn ngăp lơngai is gơguh tus 80%. Bulah ờ lơh geh cồng nha bè jơnau kơ\p kờn, tài khà sră kờn Scotland ngăp lơngai is mìng geh pơgăp 45% mờ dơ\ lùp làng bol bơh tiah Catalonia dê gơtìp anih cah rn\a đơs là lơh tìs Sơnua boh lam, mơya broă dan cah is neh geh gơ rềng ngan tus broă lơh gùng dră bal tàm tơl lơgar, mờ bơta tàm lời nùs uă rlau bơh gơnuar atbồ dà lơgar dê. Rlau mờ hơ\ tai, jơnau do, kung lơh pơhìn tơn tus bơta ngăp lơngai mờ pas gơs bal bơh tiah do dê.

8. Lơgar Lo pơn jăt tai chồl pràn sơndră mờ sa kuề sa koà.

Broă sơndră mờ sa kuề sa koà tàm lơgar Lo neh tus nam dơ\ 3. Jăt khà kờp ờ hềt tơl pà go\, lơgar Lo neh ku\p rơlao 50 nă kuang bàng dờng bal mờ g^t nđờ rơbô nă kuang bàng ờ dờng. Tàm hơ\ geh broă ku\p mờ tơl^k l^k bơdìh Đảng gơwèt ồng Chu Vĩnh Khang kuang geh jơng tàm gah gùng dră bal Đảng Cộng Sản lơagr Lo, ồng Từ Tài Hậu kuang jăt jơng atbồ mpồl đơng lam Đảng gah ling klàng lơgar Lo.

9. Gah rơndeh par mờ gah gùng dà lềng dunia cih dờp uă dơ\ rềs àr geh sền là ờ niam ngan rlau jơh. Bơta roh thit bềng bơta ndơ\p ndơr bơh rơndeh par Boeing sơnđăn MH370 pơndiang 239 nă cau năc bơh Gah rơndeh par lơgar Malaysia dê; rơndeh par sơnđăn măt MH17 bơh Gah rơndeh par lơgar Malaysia dê gơtìp cuh gơ rung dùh tàm ù tiah đah măt tơngai lik lơgar Ukraine, lơh 298 nă cau chơ\t; 47 nă cau sồt să tàm rơndeh par bơh gah rơndeh par lơgar Algeria dê pơndiang pơgăp 110 nă cau gam lòt bơh càr lơgar Ouagadougou, lơgar Burkina Faso tus càr lơgar Algiers, neh gơtìp gơdùh; rơndeh par bơh Gah rơndeh par Air Asia pơndiang năc tìp rềs àr tàm ală ngai du\t ndơl bơh nam 2014 dê; dơ\ gơkram sơlàng Sewol lơh 298 nă cau chơ\t mờ roh thit tàm lơgar Hàn Quốc, tàm hơ\ uă ngan là kơnòm dềt, geh sền là ală rềs àr bềng bơta chơ\t jê bơh jơnau kah yau gah rơndeh par mờ gah gùng dà lềng tàm dunia dê.

10. Kòp ebola gơl^k geh dờng ngan bơh lài tus tu\ do.

Gơl^k geh bơh ờ uă lơgar tàm đah măt tơngai mu\t châu Phi, virus kòp ebola ngòtr rơngơ\t ngan neh gơl^k geh dờng ngan bơh lài tus tu\ do mờ gơtòp mhar tus uă lơgar ndai. Jăt khà kờp bơh mpồl lơh sơnơm dunia yal, khà cau gơtìp kòp ebola tu\ do neh rơlao 18 rơbô nă, tàm khà hơ\, geh mờr 7 rơbô nă cau neh chơ\t. Mpồl lơh sơnơm dunia ngai 08/8 neh tơl^k jơnau yal mhar tus gùt dunia mờ kòp ngòt rơngơ\t do. Bơdìh hơ\ tai, broă tơlòng vaccine mờ sơnơm sơm kòp, mpồl bơtiàn dunia neh pal tơrgùm tàm ală bơta pràn kờ` kơrian mờ kòp.