VOV4.K’ho- Nam 2020, tiah Tây Nguyên tìp uă ngan kal ke tài gơrềng dơ\ le\ bal bơh kòp bạch hầu, kòp Covid-19 dê, tơnơ\ hơ\ kong gơrềng kơn jơ\ ngan tài bơh trồ tiah lơh aniai, lơh gơlik uă bơta ờ kuơ ai lơh sa kă bro mờ rài kis làng bol in. Bulah bè hơ\, tàm ală kal ke uă ngan hơ\ den sơlơ mpờl go\ tai ală nùs nhơm tàm dong tàm ròng bal, nha ngan glòm nha sèt, tìp kal ke, gơtu\ gơtơl, tìp rềs àr sơrlèt gan kal ke. Ală hìu bơnhă r[ah kung gam pơn jăt tai geh dờp hìu bơta nđàc, làng bol tiah kal ke dờp uă bơta dong kờl bè phan sa, àu mpha, phan ngui lơh sa. Bơta kờ` gơboh hơ\, kung geh gam sơl là dà croh mrềt niam nàng ală mpồl bơtìan tàm tiah do in sơrlèt gan jơh ală kal ke, pơn jăt tai bơtàu tơnguh lơh sa, geh rài kis kơ\ kơl jăp tàm nam pa 2021.

"Hìu kờ` gơboh” là măt dùl mpồl lơh broă niam tàm càr Gia Lai dê, gơ wèt Mpồl Chữ thập đỏ càr Gia Lai. Bi Lê Đức Lâu, cau ătbồ mpồl pà gi\t, he là dùl nă cau ătbồ mpồl lơh sa kă bro tàm gah yal tơngi\t, bơh sơnrờp tus mờ broă lơh niam bơh ală dơ\ pà mhàm dong kờl cau. Bơh hơ\, bi quèng ngai sơlơ uă gơ\p bơyô geh nùs nhơm kờ` lơh broă niam, den tàng bal mờ gơ\p crơng gơs dùl mpồl lơh broă niam. Bơdìh mờ pà mhàm, khi lơh jơh ală broă nàng geh priă jền dong kờl cau kal ke, bơh tă pơgồp priă jền tus lam lòt jòi tơrgùm sồ siă phan sang nàng tăc geh priă. Tus nam 2019, geh Mpồl Chữ thập đỏ càr Gia Lai dong kờl rơndăp wơl mpồl, bi Lâu bal mờ ală cau tàm mpồl rwah dong kờl ală cau kòn đời neh dờng, ờ gam dờp tai bơta dong kờl bơh kes priă dà lơgar dê bơh tu\ gam dềt. Tơnơ\ rlau 1 nam lơh broă, mpồl neh tă pơgồp geh mờr 1 tơmàn đong. Bơh hơ\, neh geh ală hìu geh lơh, ală yô kơnrồ geh pà, ală oh dềt geh dong kờl priă reh plai nùs mờ ală dơ\ rơndeh pơndiang phan lòt dong kờl tiah tàm gùl lơgar. Cồng nha bơh mpồl “Hìu kờ` gơboh dê” neh jà geh bal ală cau đơs crih kas show ngan tàm [òn dờng Hồ Chí Minh. Cau đơs crih bi Y Giang Tuyn, tàm dùl mang đơs crih tă pơgồp priă jền tơmu\t tàm Kes priă Hìu kờ` gơboh, ngoh rơngăc đơs: Bulah broă lơh ờ ru tu\ ngan mơya a` kung rơndăp tăp sèng sơl nàng rê đơs crih dong kờl broă lơh. A` go\ broă lơh là kuơ ngan. Kơ\p kờ` là geh uă broă lơh ndai lơh geh cồng nha, nàng dong geh uă kơnòm kòn đời geh rài kis kal ke rlau tai.

Kah wơl tu\ tơngai lơh broă niam bơh he dê mờ ală cau bơh mpồl dê, bi Lê Đức Lâu yal: dong kờl cau ndai là broă cèng wơl uă bơta chờ hờp ngan rlau jơh tàm rài kis. Sơlơ lơh uă tàm ală broă lơh dong kờl cau, bi sơlơ go\ geh mpồl bơtiàn geh uă ngan nùs nhơm kờ` gơboh. Kuơmàng, tàm dơ\ dà ko\ dà cò tàm tiah tàm gùl lơgar pa do, bơta kờ` gơboh hơ\ bè rhiang dà dờng gơ hòr rê tus dà lềng, gơ hòr rê tus bal tàm tiah tàm gùl lơgar. Kờ` gơboh, dong kờl ờ mìng geh nha ngan glòm nha sèt lơm, mờ ngan ngồn là nha sèt dùl êt kung neh tơrgùm jơh pràn sơl nàng jơm glòm nha sèt uă. Mờ geh bal làng bol jơi bơtiàn kòn cau tàm ală thôn, [òn gam kal ke ngan tàm ală càr mờ tàm Gia Lai kung neh jàu te\ bal sơl nùs nhơm: Ngan ngồn go\ làng bol tiah tàm gùl lơgar, ală kuang bàng, cau ling bòl glar ngan, sơbơng roh ngan bè hơ\ là cau lơi kung sơnđàc lơm. Làng bol go\ là he sa dùl ngai 3 dơ\, mơya tàm hơ\ ờ go\ geh dùl êt piang nàng sa sơl. Bơh hơ\ den bơta nùs nhơm làng bol dê neh gơlơh ngoh rơngăc ngan. Tàm tiah đah jum dà lơgar, den ờ go\ di dùl [òn, mờ mìng là dùl mpồl hìu bơnhă lơm, cau kung gam tă pơgồp tơl dùl dơ\ rơndeh nàng lòt. Ai Pleiku do den [òn Wâu bơh xã Chư Á dê, làng bol gam bòl glar kal ke ngan, mơya tơl nă cau tă pơgồp dùl sơm băt phe, pơgăp rlau dùl ki\, bè hơ\ mờ neh tơrgùm geh mờr 1 tấn phe pơyua tus Ủy ban Mặt trận dà lơgar Việt Nam càr in, tơnơ\ hơ\ jàu ai Mpồl chữ thập đỏ in, mờ jàu a` lơh cau ătbồ mpồl lòt jun, bơta hơ\ lơh gơlik bơta lơh gơrề.

Tiah tàm gùl lơgar ờ mìng gơtìp mìu càl rbu\t dờng dà ko\ dà cò lơm. Lài hơ\, kòp Covid-19 kung lơh bơtờp tàm bàr pe càr lơh broă lơh lơh sa kă bro ndrờm bè ơm jơh ờ gơtùi lơh broă tai. Tàm bơta kal ke hơ\, ồs kờ` gơboh, dong kờl kung gơ hìt dờng hìt pràn ngan sơl. Bi Nguyễn Thị Thái Thanh, Kuang ătbồ Công ty Trách nhiệm hữu hạn Ban Mê Green Farm càr Dăk Lăk yal: sền go\ uă bơnhă tru\ gơm phan sa dong kờl ală tiah ơm yah ngài tàm tiah tàm gùl lơgar gam ờ tơl uă ngan biăp, bùm, plai chi den tàng bi neh cih mờ yal tàm mạng internet mpồl bơtiàn. Mờ tơnơ\ hơ\ tơn, biăp, plai chi bơh làm gùt bă tiah tàm càr sơrbac mhar tơrgùm rê tus. Ờ mìng ală cau lơh sươn lơm mờ uă làng bol r[ah ơm ngài mờ tiah tờm [òn dờng Buôn Ma Thuột gi\t nđờ rhiang kơi sồ kung pơndiang sơl biăp nàng tă pơgồp, lơh bi in ngoh rơngăc ngan. Bi Nguyễn Thị Thái Thanh, đơs: Uă tu\ go\ gơlơh ngoh rơngăc ngan. Go\ geh là bơta nùs nhơm tàm dong tàm ròng bal, tàm kờ` gơboh bal mờ tam klăc bal bơh jơi bơtiàn he dê ngan là geh ngan gơ. Bè ờs den khin cau lơi cau hơ\ lơh, piang cau lơi cau hơ\ sa, mơya tu\ mờ geh bơta bòl glar kal ke là jơh tơl nă cau tàm tơrgùm bal pràn tai tàm dong kờl bal jơh nùs jơh tồr ngan. Uă cau gam lùp là, geh dờp tai sơl lah ờ, a` đơs là a` geh dờp tus dì tu\ lơi Đà Nẵng bè ờs wơl den hơ\ sồng ơm.

Cau Tây Nguyên dong kờl tiah tàm gùl lơgar mờ cau Việt Nam tàm làm bă tiah tàm dơlam mờ bơdìh ù tiah Tây Nguyên kung ờ go\ hu\i sơl dong kờl ală hìu bơnhă kal ke tàm ală càr tàm tiah do. Ală ATM phe, ală hìu ràng tăc phan, siêu thị 0 đong geh pờ tàm làm bă tiah tàm ală càr tàm tiah do, di tu\ ai pà gi\t nđờ rhiang tấn phe mờ gi\t nđờ tơmàn đong phan bơna, ờ go\ di mìng ai làng bol r[ah in lơm mờ ai jơh bal ală cau lơi in tìp kal ke nisơna tàm ală ngai gơbàn kòp Covid-19.

Bi Phạm Trọng Phát, Phó Kuang ătbồ duh broă sùm Mpồl tam klăc ơruh pơnu Việt Nam càr Dăk Lăk, là cau ătbồ mờ đơng pơlam broă lơh ATM phe bơta nđàc tàm Dăk Lăk, đơs bè do: Broă lơh bơh ATM phe bơta nđàc dê geh cồng nha ngan. Mờ bơh ală jơnau yal kung bè jơnau kờ`, bơta kơ\p kờ` bơh làng bol dê den bol a` geh lơh 9 anih tàm ală kơnhoàl, thị xã bơh ù tiah càr dê. Mờ bơnah phe hòi jà tă pơgồp geh mờ uă ngan phan bơna pơn jăt bal den ală anih ATM phe bơh ală kơnhoàl, thị xã kung neh lơh sơl, pơn jăt tai lơh gơrề nùs nhơm kờ` gơboh kòn bơnus bơh ATM phe bơta nđàc dê.

Bal mờ ală broă lơh lơh broă niam, jàu bơta kờ` gơboh tus mờ ală cau kal ke tài bơh trồ tiah, kòp jê lơh aniai, ală tiah, ală mpồl cau mờ cau dùl nă să is tàm Tây Nguyên kung gam kơlôi tus sơl ală cau r[ah bal mờ ală broă lơh ờs mờng bơh yau. Bơta kuơ khà dùl tàm khà do là broă lơh lơh hìu bơta nđàc pà ală hìu bơnhă chính sách, bal mờ gi\t nđờ rhiang nơm hìu neh geh lơh mờ pà. Gơ wèt mờ hìu bơnhă r[ah, hìu bơnhă chính sách, geh dùl nơm hìu kơl jăp, là bơta kơ\p kờ` sùm jơh dùl rài kis neh gơ gơs ngan ngồn, bè mò H’Lũin Du ơm tàm [òn Drễn , xã Dăk Liêng, kơnhoàl Lăk, càr Dăk Lăk dê: Să tờm a` neh bòl glar bơh dềt, tus dờng mờ bau, den bau gơtìp mòih. Bơh hơ\ tus tu\ do a` kơ\p kờ` ngan geh dùl nơm hìu bè do, tu\ do neh gơ gơs ngan ngồn. Chờ hờp ngan, ưn ngài ală wa, ală kồ` neh pà a` in dùl nơm hìu. Tu\ do neh geh hìu den mìng kơlôi rơcăng tàm broă jòi piang sàu lơm, lơh ngan pơđơl pràn nàng geh piang sàu mờ bơto sồr, ròng siam oh kòn bơsram tus gùng tus dà.

Mờ do là jơnau đơs bơh mò Nguyễn Thị Tịnh dê ơm tàm thị trấn Phước An, kơnhoàl Krông Pach, càr Dăk Lăk: Lài do, hìu lơh mờ mpàn neh tơrlah tơrlơm jơh bòl glar ngan ih. Pah dơ\ mìu là hìu sùh jơh tơn, ờ hềt đơs tus tơngai prang duh den thul kơmbuh uă ngan. Tu\ do, geh hìu sơmang nàng ơm den a` ờ duh pal kơlôi rơcăng bơta lơi tai, mờ iang nùs ơm kis tàm sơnam neh kra lơm gời.

Rơndăp rơndồl bơta kal ke tài bơh trồ tiah lơh aniai, tài bơh kòp bơtờp dơ\ le\ bal jo\ jòng ndrờm bè gơbàn sùm tàm jơh gùt nam tơn, mơya nam 2020 gơlik gơs wơl là nam ală bơta kờ` gơboh gơ gơs àng sơrdah ngan rlau jơh. ATM phe, cơldu\ ràng tăc phan, drà, siêu thị 0 đong tàm uă kơnhoàl, thị xã tiah Tây Nguyên, di tu\ dong kờl cau kal ke, bal mờ gơ\p sơrlèt gan tu\ tơngai gơ tu\ gơtơl…neh gơ gơs là ală jơnau bơceh lơh gơlòt mu\t tàm jơnau kah yau, đơs tus nùs nhơm tàm kờ` gơboh bal dờng ơnàng làm uă bă tiah. Ală rơndeh lòt rê bơh tiah đah jum, đah tô, bơh Tây Nguyên tus dong kờl tiah tàm gùl lơgar gơ tu\ gơtơl…kung pà go\ bơta pràn dờng ngan bơh bơta tam klăc, tam pà bal dê. Ală bơta pràn niam ngan, gam ai jơh gùt mpồl bơtiàn mu\t tàm nam pa 2021, bulah geh lài digơlan gơbàn ờ dùl êt kal ke, mơya kung gam prăp bềng sơl bơta pin dờn, kờ` gơboh mờ gơn kơnờm.

Cau cih Dương Đình Tuấn- Cau mblàng Lơ Mu K’Yến