VOV4.K’ho – Deh mờ dờng tàm ù tiah Tây Nguyên ndu gơn rơh, mờ ală broă lơh ngan ngồn, uă cau ùr kòn cau neh sơrlèt gan kal ke, bơt bơtàu rài kis hìu nhă ram mhu\, tă pơgồp bơta pràn tàm bơta bơtàu tơnguh bơh [òn lơgar mờ mpồl bơtiàn dê:

Tàm pơrjum jờng rơ kuang bàng [òn geh pơn rơ bơh Mpồl đơng lam Tây Nguyên bơyai lơh tàm nhai 9 pa do, geh 24 nă cau ùr geh pơn rơ tàm phan soh kòn cau bơhìan yau. Sền să jan dềt, mơya khi ngan ngồn là ală cau atbồ bơh ală [òn Tây Nguyên dê.

Pa tòm 30 sơnam, mơ là cau ùr geh Đảng mìng 1 lơm bơh mpồl đơng lam Đảng [òn Tờ Mật, ntum Đông, kơnhoàl K’ bang, càr Gialai dê, mơya sùm 2 kơnă, bi ùr Đinh Thị Hoan, kòn cau Bơnhàr geh pin dờn pồ lơh kuang atbồ mpồl đơng lam Đảng. Nhap nhar, ngac ngar, jơh nùs, ờ ngòt bòl glar, bi ùr Đinh Thị Hoan neh pơgồp bơnah lam [òn Tờ Mật, 1 [òn geh 100% kòn cau Bơnhàr gơs là [òn ngac ngar jak chài lam lài kơnă càr. Bơta lơh geh cồng nha bi ùr dê là mblàng yal, lam sồr nàng ală mpồl bal tàm [òn lơgar kung bè làng bol tam klac bal, 1 nùs bal mut lơh ală srơh pơr lòng lơh sa, bơt bơtàu rài kis pa. Bi ùr Hoan pà git: “ A` sùm lơh ngan bơsram, git loh kơrnuat Đảng, ală jơnau sồr, kơrnuat bơh [òn lơgar dê nàng lam mut lơh kơnòl tàm [òn. Gơ wèt mờ mpồl đơng lam Đảng den sùm brồ guh nùs nhơm, bồ tơngoh jak bơh mpồl bal dê. Gơ wèt mờ làng bol den bal mờ broă mblàng yal bè gùng dà, broă lơh bơh Đảng mờ dà lơgar dê den pal pơlam làng bol mut ngui bơta chài tàm broă lơh sa. Mblàng yal tam gơl sơnơng, broă lơh tàm làng bol kòn cau nàng hời rơ hời brò guh lik klàs r[ah.”

Đinh Thị Hoan tàm pơrjum jờng rơ kuang bàng [òn nam 2016 tàm Daklak

Kung là 1 nă cau ùr atbồ bơh [òn Tây Nguyên dê, bi ùr Y H’Lưr, deh nam 1959, atbồ mpồl đơng lam Đảng [òn Kon Tum Kơ Nâm, sơnah [òn Thống Nhất, [òn dờng Kontum, càr Kontum, tiah geh 100% là làng bol kòn cau mờ jat ỳang bàp đal git: kờ` làng bol pin dờn tàm gùng dà, broă lơh bơh Đảng dê den pal lơh rài kis làng bol dê tơl niam, kơ\ kơljap. Git loh rài kis bơh tơl hìu nhă dê, bi ùr bal mờ kuang bàng [òn tus tơl hìu lam sồr làng bol lơh ngan lơh sa, mut ngui sơntìl pa tàm broă lơh sa, bơcri blơi phơng sih, mut ngui bơta chài tàm broă tam phan. Kơnờm bơh hơ\ mờ rài kis làng bol [òn Kon Tum Kơ Nâm dê ngai sơlơ tam gơl. Bi ùr Y H’Lưr yal: “ Lài ngan den he pal lam lài tàm broă lơh jat gùng dà, broă lơh bơh Đảng mờ kơrnuat boh lam bơh dà lơgar dê. Geh bè hơ\ den tu\ lam sồr làng bol hơ\ sồng [uơn rlau. Pal mblàng yal làng bol in git loh bơta niam, bơta di nàng lơh jat, bơta lơi tìs den ba` mut lơh. Ală broă lơh niam, di mờ làng bol den he mblàng yal, lam sồr làng bol lơh jat nàng rài kis ngai sơlơ bơtàu tơnguh, oh kòn geh rài kis niam rlau.”

Bi ùr H’Lưr

Gơwèt mờ bi ùr Ka Wai, cau Mạ, 44 sơnam, atbồ mpồl lơh broă gah tề lam gùng dră bal mơlà kuang atbồ mpồl cau ùr [òn, atbồ mpồl càn priă [òn 8, ntum Madaguôi, kơnhoàl Dà Oai, càr Lâm Đồng den tus bal broă lơh mpồl bơtìan geh kuơ ngan [òn lơgar in, là bơta chờ hờp tàm rài kis. Bi ùr là cau jơh nùs ngan tam klac bal làng bol tàm [òn, dong ală hìu nhă geh rài kis kal ke, mờ sơmbat tê bal bơt bơtàu [òn lơgar pa. Nam lài, làng bol [òn 8 neh ai is git nđờ rhiang thơk kơre ù, dong kờl priă jền, ngai lơh broă lơh gơs ală gơl gùng lòt niam. Đơs bè broă lơh lam sồr làng bol, bi ùr Ka Wai pà git: “ Cau ùr [uơn rlau mờ cau klau là tàm broă bơsong ală bơta gơlik geh den lơbơn rlau. Pơn yơu tu\ he lòt ai priă tă pơ gồp mut lơh dùl broă lơi hơ\ tàm [òn den làng bol kung lơh gơbàn kal ke. Mơya he mblàng loh làng den làng bol git mờ pin dờn, bơta do lơh broă lơh bal [uơn rlau mờ tơl nă cau ndrờm chờ hờp.”

Neh geh tu\ lơh kuang atbồ mpồl cau ùr kơnhoàl Krông Nô, hơ\sồng kuang atbồ mpồl bơyai lơh mpồl cau ùr càr Daknông, jơh sơnam lơh broă rê mờ [òn lơgar, bi ùr H’rem Byă, deh nam 1959 tu\ do là kuang atbồ mpồl đơng lam Đảng [òn K62, ntum Dak Drô, kơnhoàl Krông Nô, càr Daknông. Tàm hìu nhă, bi ùr là cau pơ ùr tryang trỳông, cau mè lơbơn niam; mờ [òn lơgar, bi ùr là cau lam lài tềng đap ală broă kal ke. Bi ùr H’rem yal: “ A` ờ ngòt kal ke, lơh ngan brồ guh tàm rài kis. A` rơndap tu\ jiơ đah broă lơh mpồl bơtiàn mờ hìu nhă gơ in dipal. Priă nhai dùl êt ờ tơl nàng ròng oh kòn den pal lơh tai suơn, mìr, ròng phan nàng geh tai priă jền hìu nhă in. Cau ùr là cau Yoan halà Rơđê, M’nông ndrờm geh kal ke tàm rài kis hìu nhă, broă lơh. A` kơp kờ` oh mi cau ùr ba` ngòt, lơh ngan lơh niam tơl broă lơh, git ròng siam oh kòn, kis gơ rờm bal mờ [òn lơgar.”

Là kòn ùr dơ\ 5 tàm 1 hìu nhă kòn cau Rơđê geh tus 12 nă kòn tàm [òn Mblơt, ntum Ea Bông, kơnhoàl Krông Ana, càr Daklak, bi ùr Buôn Krông Tuyết Nhung, deh nam 1969, neh ngai sơlơ brồ guh, mờ tu\ do là Tiến sĩ, atbồ gah môn Ngữ văn – gah lơh cau pơgru, hìu bơsram dờng Tây Nguyên. Ờ mìng là cau pơgru geh uă rơnàng cau bơsram dờng sền ngềr, Tiến sĩ Buôn Krông Tuyết Nhung gam geh uă broă lơh kơlôi sơnơng geh kuơ bè chài rơgơi Tây Nguyên bè: chài rơgơi jat jơi mè tàm jơnau yal yau kòn cau Rơđê; chài rơgơi phan sa kòn cau Rơđê; yal yau Y’Khing Jú - H’Bia Ju Yâo, bơngă bơh ờ uă mpồl ală kòn cau ơm kis bơh jo\ tàm [òn lơgar tàm bơtàu tơnguh kơ\ kơljap Tây Nguyên. Yal bè broă lơh he dê, Tiến sĩ Buôn Krông Tuyết Nhung pà git: “ Tàm tơngai mut gơ rờm bal tu\ do, geh uă bơta chài rơgơi pa bơh ală kòn cau, ală tiah ndai mut tàm lơgar he, lơh uă bơta chài rơgơi bơh ală kòn cau, ngan là kòn cau ơm kis bơh jo\ tàm [òn lơgar gam ngai sơlơ gơtìp roh hui\. Den tàng a` kờ` brồ guh ală bơta kuơ chài rơgơi bơh kòn cau he dê nàng ală bơta kuơ hơ\ geh loh làng, ngan ngồn rlau mờ geh uă cau git tus rlau. A` rơ wah broă kơlôi sơnơng chài rơgơi, do là ală bơta kuơ tờm ngan, là tơngu rơyas bơhiàn yau bèp ồng dê, kờ` ngan pal geh sền gàr, jờng rơ tàm bơta sơnơng, broă lơh mờ tàm rài kis pah ngai bơh tơl nă cau dê, ngan là tus mờ cau kơnòm să.”

Bi ùr Buôn Krông Tuyết Nhung yal bè chài rơgơi kòn cau Rơđê

Tơl nă cau geh dùl bơngă krơi is, broă lơh krơi is mơya mờ nùs nhơm tryang trỳông, ờ ngòt kal ke, kờ` bơsram đòm jat, ală bi ùr neh sơr lèt gan kal ke, brồ guh ai go\ bơta kuơ să tờm dê mờ geh uă tă pơgồp tus mờ bơta bơtàu tơnguh bal bơh Tây Nguyên dê.

         Cau cih mờ yal tơnggit K’ Duẩn.