VOV4.K’ho – Bè bol a` neh yal tàm jơnau đơs ngai òr, ală càr Tây Nguyên gam dờp geh dùl khà broă lơh bơcri tuh priă lơh sa pràn ngan ờ hềt tu\ lơi geh tàm gah ròng kơn rồ, kờp jơh khà priă bơcri pổggn geh tus di 50 rbô tơmàn priă, lơh broă lơh ròng kơn rồ tàm do gơguh. Khà lơh sa dờng, cồng nha kờp du\ jơnhua geh lơh gơ noar atbồ ală càr lơh ngan dờp, dong tơl bơta jơh pràn nàng ală broă lơh gờ` geh mut lơh. Bulah bè hơ\, git nđờ jơt rbô lồ ù mờ ală broă lơh ngui ù halà ù bơh làng bol gam lơh sa, lơh geh ală bơta ờ suk bè tiah kis mờ mpồl bơtiàn. Bal mờ hơ\ ờ geh cồng nha uă ngan bơh ală broă lơh, lơh broă sa tam gơl brê hơs tam điều, tam kau su tàm tiah do geh lơh bơta ờ suk bè broă lơh gơguh uă. Pơnjat tai mờ sơnđan “ Bơta ờ suk bơh ală broă lơh ròng phan rbô tơmàn tàm Tây Nguyên” bơh mpồl cau ai tơngit jơnau đơs Việt Nam tàm Tây Nguyên geh jơnau cih “ Bơklơn brê- bơklơn làng bol – bơta tìs ngan pơnjat tai tìs”:

Sùm rlau 1 nhai do, tàm kơnhoàl Ea Kar mờ kơn hoàl Cư Mgar, càr Daklak, pơnrơ jơnau yal bè ală rơndap broă ròng kơnrồ digơlan geh bơcri tàm kơnhoàl mờ ală bơta chờ hờp, bơta ờ suk, bơta dờp geh, bơta roh tu\ rơndap broă geh mut lơh. Geh bơta pơnrơ hơ\, tài git nđờ rbô lồ gam tàm tơngai tam gơl mat cau tờm. Làng bol den kờ` sền gàr gơnoar kuơ he dê, ală cau bơcri priă den kờ` geh sơlơ uă ù sơlơ niam. Bal mờ cau tờm brê, kung kờ` mhar tơmut bă brê he atbồ tàm broă mut lơh rơndap broă. Ồng Dương Văn Sơn, kuang atbồ mpồl lơh sa kă bro tam mờ sền gàr brê Buôn Yă Vom, là mpồl gam dan tam gơl 785 lồ nàng tam nhơt mờ tam tơngời ròng kơnrồ pà git: “ Geh 358 lồ bơh rlau 200 hìu nhă làng bol bơh tiah đah tô dà lơgar mut gơ ơm tàm gùl brê tơn. Dilah ờ tơmut bă ù do tàm rơndap broă den di gơlan khi ngai sơ lơ sơ gram ù  brê. Gùng dà broă lơh là ù brê den tam wơl brê, mơya mùl màl đơs den tam wơl brê là kal ke ngan”.

Dùl tiah ndai gam mut lơh rơndap broă ròng kơnrồ bơh càr Daklak dê là ntum Ea Sol, kơnhoàl Ea Hleo, bơta tam pìt đah rơndap broă mờ làng bol kung gơlik geh kal ke tu\ cau bơcri priă là mpồl lơh sa kă bro tac mờ blơi phan bơh lơgar ndai Phước Thành mìng kờ` tơm priă ai ù mờ khà priă lơyah ngan. Ồng Y Manh A Đrơng, kuang jat jơng atbồ anih duh broă làng bol kơnhoàl Ea Hleo pà git: “ Lơh suơn dờng ròng kơnrồ den làng bol neh ringbal jàu ù mờ mut lơh broă tàm hơ\, mơya bè priă dong kờl den làng bol ờ bài tài lơyah ir. Ù rồ is den pal dong kờl ndrờm 30% khà priă dà lơgar dê, ndrờm mờ 45 tơlak tàm 1 lồ, mơya mpồl lơh sa kă bro tơm ờ hềt tus 10%, hơ\ là mìng 8 tơlak priă den mbè gơtùi. Tu\ sền sơ wìl, bol a` hòi mpồl lơh sa kă bro hơ\ gam đơs krà` mờ bol a` tai. Khi đơs là khà priă tơm jơnhua bè hơ\ den mbè gơtùi dong kờl.”

Jat jơnau mblàng bơh ala mat mpồl lơh sa dờng Hoàng Anh Gialai dê tu\ dan bơcri priă tàm càr Daklak, rlau bă ù 4 rbô lồ cih mat, mpồl lơh sa dờng geh bơcri 320 tơlak đôlar Mỹ nàng ròng kơnrồ, mờ 150 tơlak đôlar Mỹ nàng lơh hìu mai\ dà toh. Tu\ mut lơh broă, pah nam, rơndap broă geh cèng wơl priă cồng mờr 4 rbô 650 tơmàn priă mờ tă dia dà lơgar in 1 rbô 23 tơmàn priă pah nam. Jat bơta mblàng do, tàm 1 lồ ròng kơn rồ, mpồl lơh sa kă bro geh priă cồng rlau 1 tơmàn priă, tă dia rlau 250 tơlak priă.

Jờng rơ ală rơndap broă ròng kơnrồ, mờ kờ` dong mpồl lơh sa kă bro mhar tơn jơh bơta kal ke bè broă tơm priă ai ù, mhar mut lơh ală rơndap broă cèng wơl priă cồng mờ bơta kuơ dờng ngan, anih duh broă làng bol càr Daklak neh yal mờ mpồl duh broă ala mat làng bol càr mờ neh geh ki\ rơndap broă tam gơl 36 rbô lồ ù brê gơs ù tam chi tam lơyah ngai. 16 rbô lồ tàm hơ\ ù tam mờ sền gàr brê làng bol gam lơh broă sa. 20 rbô lồ gam wơl là ù brê, tam gơl nàng tam nhơt ròng kơn rồ. jat ồng Vũ Văn Đông, kuang jat jơng atbồ gah lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh bòn lơgar càr Daklak, càr neh sền sơwì, do mìng là bă ù dèt lơm, ờ lơh aniai tus kơnòl sền gàr, bơtàu tơnguh brê bơh càr dê. Ồng đơs: “ Ngan là tơngume tờm jat jơnau đơng lam bơh gơ noar atbồ lơgar mờ càr Daklak dê là pal sền gàr brê. Mơya mờ bă bă ù ơnàng rlau 600 rbô lồ ù tam sền gàr brê bơh càr dê mờ mìng tam gơl rlau 20 brô lồ den là dùl êt ngan. Bol a` kờp den mìng 2, 3% mơ.”

Tềng đap bơta kơnờm geh priă cồng mờ bơta kuơ dờng ngan, tă pơgồp uă tàm tă dia mờ ală mpồl lơh sa kă bro ròng kơnrồ mblàng, ờ mìng càr Daklak sơmah sơmài tam gơl brê. Tàm Gialai, càr neh ai gơnoar mpồl lơh sa kă bro ròng phan Tây Nguyên tam gơl 2 rbô lồ ù brê gơs ù tam nhơl ròng kơnrồ, lời mpồl lơh sa kă bro do mut lơh is rơndap broă tu\ ờ hềt geh jơnau yal bè gơrềng tus tiah kis. Bal mờ hơ\, sưon dờng uă ngan geh lơh tàm [òn drà An Khê mờ kơnhoàl Mang Yang, sơlơu\ wơl mờ rơndap broă lài hơ\ bơh càr Gialai dê.

Tus tu\ do, kung ờ hềt geh suơn dờng ròng kơnrồ lơi tàm Tây Nguyên tă pơgồp tàm tă dia 250 tơlak priă tàm 1 lồ tàm 1 nam bè jơnau mblàng bơh mpồl lơh sa kă bro dê, mơya bơta [ơ\ [ơl tiah kis neh gơlik geh, lơh git nđờ jơt rbô nă làng bol [òn drà An Khê pal kong aniai. Suơn dờng ròng kơnrồ geh lơh bơdìh mờ rơndap broă lơh bơta dà [ồm tàm tiah do sơ lơ kal ke, lơh [ơ\ [ơl tiah kis kơn jơ\ ngan. Ồng Nguyễn Duy Hưng, kuang jat jơng atbồ anih duh broă làng bol ntum Thành An, [òn drà An Khê, là tiah geh 1 sưon dờng dờng kơnrồ bơh mpồl lơh sa kă bro ròng phan Gia lai, di mpồl lơh sa dờng Hoàng Anh Gia Lai đơs: “ Sồ siă, phan [ơ\ sang tàm ù hơ\sồng gơ hòr tus ù gùt dar làng bol dê, gơ hòr tus dà dờng Pa den tàng dà dờng do [ơ\ ngan. Gah phan geh is mờ tiah ơm kis càr tus nàng bơ song den khi pơr gon bơh nhai 7 tus nhai 9 nam 2015 den khi bơ song, mơya tơ nơ\ hơ\ ờ go\ khi lơh. Phan [ơ\ sang tơn tàm tiah kis den [ơ\ [ơl ngan”.

Tàm tu\ do, tàm pang internet bơh mpồl lơh sa dờng Đức Long Gia Lai jat anih duclonggroup.com, kung gam pờ tơlik jơnau cih “ Kau su tam [uơn priă uă”, mblàng bè bơta kơp kờ` lơh sa dờng, priă cồng mờ bơta kuơ dờng ngan bơh kau su, mờ mìng bơh Đức Long dê mờ bal Hoàng Anh Gia Lai dê. Jơnau hơ ngan ngồn den tu\ do sơlơu\ wơl. Đức Long Gia Lai sang kau su, lơh is suơn ròng kơnrồ tàm bă ù brê neh tam gơl, pơnjat tai mblàng ròng kơnrồ geh uă cồng mờ bơta kuơ mờ dan tai 7 rbô lồ nàng mut lơh rơndap broă tàm 3 càr Gialai, Daklak, Daknông.

Tây Nguyên gam gơbàn ro kơnra` tài trồ prang dờng soat dà, là bơta prang dờng ngan rlau jơh tàm pơgap 100 nam do, den tàng sơlơ pal git loh bơta kuơ dờng màng bơh brê dê. Git nđờ jơt rbô hìu nhă rơbah, ờ tơl ù lơh sa kung gam là bơta geh ngan bơh tiah do dê. Tàm tu\ hơ\, priă cồng mờ bơta kuơ dờng, tă pơgồp uă tàm tă dia bơh ală rơndap broă ròng kơnrồ dê mìng là bơta kơp kơnờm. Tây Nguyên pal tam gơl bơta kơp kơnờm gơs ngan ngồn, mơya tam gơl dùl bă sơmah sơmài ir ndrờm bè neh lơh tàm broă tam gơl brê klàr nàng tam kau su den digơlan tìs gơ jat tìs.

                               Cau cih mờ yal tơngit K’ Duẩn.