VOV4.K’ho – Bè bol a` neh yal tàm jơnau đơs lài, bơta trồ prang soăt dà tàm Tây Nguyên- tiah kuơmàng lơh broă sa sươn sre bơh gùt lơgar dê tu\ do neh lơh gơbàn uă ngan aniai hoàc hươr, ờ gơtùi kờp jơh mờ priă ờ. Tàm jơnau đơs do, bol a` mblàng bè jơnau bơh tài gơbàn bơh bơta geh ngan do dê. Hơ\ là broă bơcri priă lơh ală bơtơ\t dơng dà Hìu măy pờ tơlik ồs đèng ờ kơlôi tus broă gơrềng tus tiah ơm kis. Ală bơtơ\t rbòng dà den ờ dipal mờ bơta pràn jak bơh tiah do dê, broă atbồ ngui dà gam uă bơta ờ hềt niam. Hơ\ sồng bơta koh kơl aniai brê, tờ jòi dà căt dùl bă ur ar khat gơboh ngan, lơh dà geh tàm ù ngai sơlơ gơtìp soăt uă ngan.

            Broă lơh ờ niam ngan bơh kòn bơnus dê neh lơh gơrềng tơn tus dà geh tàm Tây Nguyên tàm ală nam do, lài ngan là broă lơh dùl ròt ală hìu măy pờ tơlik ồs đèng tàm jơh ală hiòng dà dờng. Bè rơndăp broă lơh hìu măy pờ tơlik ồs đèng An Khê- Kang Nak tàm càr Gia Lai neh bơ\t kơryan hiòng dà hòr tàm dà dờng Pa bơh bồ tô dà, hơ\ sồng pơđì dà hòr tus dà dờng Kôn, càr Bình Định; dà dờng Pa ờ gơtùi sền bè dà dờng tai mờ dà neh gơtìp soăt ngai sơlơ uă. Pah nam, rlau 300 tơmàn khối dà bơh dà dờng Pa neh gơtìp jun tus càr Bình Định, lơh gi\t nđờ jơ\t rbô lồ ù lơh sa tàm 6 kơnhoàl, [òn drà bơh càr Gia Lai dê gơtìp ro kơnra` jơh. Pơgăp 400 rbô nă làng bol ơm kis jat kềng 2 gah dà dờng Pa pal ko\ng mờ bơta [ơ\ [ơl dà ngui sa. Jơh dùl tơngai lơh broă kuang atbồ anih duh broă làng bol càr Gia Lai, ồng Phạm Đình Thu sùm kơlôi sơnơng uă ngan bơh broă lơh hìu măy pờ tơlik ồs đèng do. “Hìu măy pờ tơlik ồs đèng An Khê- Kang Nak là bơta jo\ jòng, kal ke ngan, ờ gi\t tus tu\ lơi hơ\ sồng tơn jơh geh. Dơ\ tìp mat mờ cau te\ khà dơ\ lơi kung đơs kràn ngan. Tu\ do, gơ lơh aniai tus hiòng dà hòr là mờr 400 rbô nă làng bol kis tàm tiah đah jum dà dờng mờ ờ go\ mìng is An Khê lơm ờ. Broă ntrờn hiòng dà hòr là bơta lơh aniai dờng ngan”.

Tài bơh hìu măy pờ tơlik ồs đèng An Khe- Kang Nak jun dà tus dà dờng Kôn càr Bình Định, dà dờng Pa tàm Gia Lai gơbàn soăt jơh.

            Ndrờm bè do sơl, ală dà dờng Srepok là bơh dà dờng Krông Nô mờ Krông Ana pơgồp bal hòr gan 2 càr Dak Lak mờ Dak Nông kung gơtìp bơ\t gơs uă gơl nàng lơh hìu măy pờ tơlik ồs đèng, aniai uă ngan tus dà lơh bơtơ\t rbòng dà. Bơh tu\ hìu măy pờ tơlik ồs đèng Buôn Tua Srah bơ\t hiòng dà Krông Nô, dà ngui nàng lơh sa bơh 8 ntum gơ wèt càr Dak Lak mờ Dak Nông dê gơtìp aniai. Tềng đah jum dà dờng, hìu măy pờ tơlik ồs đèng Srepok 4A bơ\t hiòng dà tàm kơnhoàl Buôn Đôn, càr Dak Lak, ntrờn dà tus tiah hiòng dà ndai nàng pờ đèng, lơh gi\t nđờ jơ\t kơi sồ dà dờng Srepok soăt jơh dà mpờl tơr è lơm. Broă lơh do neh lơh gơbàn bơta ro kơnra` soăt jơh dà tàm tiah đah jum, aniai tus chi che phan brê tàm Brê dà lơgar Yok Đôn, mơkung lơh tiah nhơl chờ brê bơnơm Buôn Đôn bơh lài niam ngan lơh gơkờn ngan cau, tam gơl gơ gơs là dùl anih ờ huan ngan geh cau lòt còp sền.

Hìu măy pờ tơlik ồs đèng Srepok 4A bơ\t hiòng dà, lơh tiah nhơl chờ brê bơnơm geh is Bản Đôn ro kơnra` jơh

Tàm Kon Tum, hìu măy pờ tơlik ồs đèng Thượng Kon Tum gam lơh mờ ntrờn dà bơh dà dờng Đak Sơnghé, càr Kon Tum tus dà dờng Trà Khúc, càr Quảng Ngãi, ngan ngồn là geh lơh aniai ờ niam ngan kung ndrờm bè ală bơta lơi gam gơbàn tàm tiah đah jum hiòng dà hòr hìu măy pờ tơlik ồs đèng An Khê- Kang Nak, càr Gia Lai dê sơl, tiah nhơl chờ Buôn Đôn càr Dak Lak, halà bè tàm nhrjùh dà Pongour, càr Lâm Đồng dê, là nhrjùh dà niam bơne\ mờ dờng ngan rlau jơh Tây Nguyên. Mò Trương Thị Đáng atbồ tiah nhơl chờ brê bơnơm geh is nhrjùh dà Pongour, pà gi\t: “Tu\ lơh bơtơ\t dơng dà hìu măi pờ tơlik ồs đèng Đại Ninh den jơh ală dà hòr tus hiòng dà dờng Dà Nhim tus hiòng dà bơh nhrjùh dà Pongour dê là ờ geh tai, ờ tơl dà nàng tuh chi tam in mờ dà hòr tus nhrjùh dà, soăt jơh dà tơn. Bulah hìu măy pờ tơlik ồs đèng Đại Ninh hơ yuh dà tus tàm dà dờng Dà Nhim do dùl phuk là nđờ khối dà hơ\ mơya khi ờ go\ lơh jat jơnau sồr hơ\”.

Hìu măy pờ tơlik ồs đèng Đại Ninh jun dà bơh dà dờng Dà Nhim càr Lâm Đồng dê tus càr Ninh Thuận lơh nhrjùh dà Pongour soăt jơh dà.

            Ngan là Tây Nguyên gam pal tơm uă ngan ir mờ ờ hềt gi\t tus tu\ lơi hơ\ sồng tơm jơh? Bal mờ broă ờ geh bơta kơlôi sơnơng kờp du\ tu\ lơh ală hìu măy pờ tơlik ồs đèng, jơnau koh kơl aniai brê uă ngan tàm Tây Nguyên kung là jơnau tờm lơh dà gơtìp soăt ngai sơlơ uă ngan. Jat Mpồl lơh broă brê bơnơm dà lơgar yal, 7 nam do, Tây Nguyên roh mờr 360 rbô lồ brê. Bàr pe khà tơrgùm kờp ai go\, 30 nam do, 1/3 bă brê tàm Tây Nguyên gơtìp koh kơl jơh, mờ bă brê gơtìp koh kơl là rlau 1500 lồ, lơh chi che ờ gam tai uă ngan, lơh roh te\ bơta gàr dà. Ồng Trương Vân kuang atbồ Mpồl lơh sa kă bro is dùl nă să lơh bơtơ\t rbòng dà càr Gia Lai, đơs là: “Koh kơl aniai brê là dùl bơta aniai uă ngan, hơ\ là gơ neh roh jơh chi che. Ai broă tam gơl brê ờ huan geh chi che den jat a`, là gơ kung aniai uă ngan sơl. Tài bơh lài do, làng bol lơh kòi mìr tàm bồ tô dà, tu\ do tam gơl wơl tam kơphê, tiêu. Bè hơ\ là tàm dùl tu\ tơngai bal, tuh dà kòi in mơya bồ tô dà den cau ngui măy [ồm dà nàng ai dà tuh kơphê, tiêu in den tàng dà ờ tơl uă ngan”.

Tàm tu\ hìu măy pờ tơlik ồs đèng yuh dà tus tàm uă tiah ndai, hơ\ sồng roh brê- roh bơta pràn sền gàr dà, den broă tam dră mờ trồ prang soăt dà tàm Tây Nguyên tơrgùm jơh tàm ală bơtơ\t rbòng dà. Tây Nguyên tu\ do geh 2260 nơm bơtơ\t tơnau dơng dà, mờ 1150 nơm tơnau dơng dà, mờr 950 nơm bơtơ\t dơng ngơr dà, gi\t nđờ rơhiang anih [ồm dà mờ mờr 5 rbô kơi sồng rbòng dà. Mơya, gi\t nđờ rơhiang nơm bơtơ\t rbòng dà ờ gam niam tai, gơtìp gơ bồr ù, bơnah gam wơl den atbồ ngui ờ niam. Kàl yuh dà den lơh tìs mờ broă rơndăp lơh den tàng gơbàn ngơr bam jrô dà. Kàl prang soăt dà den ngui dà pơhì pơhà tàm bồ kàl nàng hơ\ sồng tus lồi kàl ờ geh tơl dà gơtìp ro kơnra` jơh. Ồng Mai Trọng Dũng kuang jat jơng atbồ Gah Lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar càr Dak Lak, pà gi\t: “Ală bơtơ\t tơnau dơng dà lài do jàu tus càr in atbồ, den jàu tus kơnhoàl in, kơnhoàl jàu ntum in mờ ntum den jàu wơl ai dùl nă kuang bàng lơh broă gah gùng lòt- bơtơ\t rbòng dà; mờ bơtơ\t rbòng dà hơ\ jàu wơl tai [òn lơgar in, den cau atbồ [òn atbồ, lời uă bơtơ\t rbòng dà gơtìp ờdiơng, kuơmàng là bàr pe bơtơ\t rbòng dà lời ờ go\ sền gàr gơtìp làng bol sơgràm aniai. Ală mpồl lơh sa kă bro kơphê den broă bơcri priă lơh niam wơl ndrờm bè ờ gam lơh tai, den tàng kung lơh aniai sơl tus bơta pràn tuh dà bơh bơtơ\t rbòng dà dê”.

 Bơta ngui dà căt dùl bă ur ar khat gơboh mờ gơlềng gơlàng ngan kung lơh Tây Nguyên in sơlơ ro kơnra` uă ngan. Cồng nha kơlôi sơnơng bơh Broă lơh [òn lơgar kơ\ kơl jăp, gơ wèt mpồl IDH lơgar Hà Lan dê ai go\, pơgăp 5 nam rềp ndo, dà căt tàm Tây Nguyên pah nam soăt tai bơh 3 tus 5 thơk, dà geh neh soăt bơh 30 tus 35%. Bơh bơta geh ngan broă ngui dà căt bơh mpồl lơh sa kă bro dê, ồng Trần Văn Thiện kuang atbồ Mpồl lơh sa kă bro is dùl nă să lơh ai dà càr Dak Lak, pà gi\t: “ Kàl he ngui dà là tuh dà kơphê mờ tiêu in; lơh broă sa sươn sre tu\ do tuh dà uă ir. 10 nam lài do, den dà tơrlùng mìng tờ jrô pơndrờm mờ măt ù là bơh 80 tus 90 thơk lơm, mơya tu\ do tờ jrô tus 110, 111 thơk tơn, jrô rlau bơh 10 tus 15 thơk”.

Dùl bờ ờ niam ngan ndai là uă ngan ală bơtơ\t tơnau dơng dà tàm Tây Nguyên mìng lơh nàng geh dà tuh kòi sre in, cồng nha lơh sa ờ geh uă; tàm tu\ uă chi tam kuơmàng geh priă jền lơh sa uă, bè kơphê, tiêu, mờ ală chi sa plai den ờ huan wơl geh sền gròi. Jơh gùt kơnhoàl Tây Nguyên tu\ do geh pơgăp 600 rbô lồ kơphê, 60 rbô lồ tiêu, uă ngan là bơh cau lơh broă sa jòi is dà nàng tuh bơh broă tờ dà tơrlung, khuàng dà tơrlung; mìng pơgăp 30% bă kơphê bơh mpồl lơh sa kă bro dà lơgar dê geh bơcri priă lơh bơtơ\t tơnau dơng dà, tu\ do neh ờ gam niam tai. Uă bơtơ\t tơnau dơng dà geh dà lơgar bơcri priă lơh ờ ndrờm bal; ờ hềt geh ală rbòng dà, den tàng gam pơgăp 150 rbô lồ chi tam gơ ơm tàm bơta gơtùi ai geh dà mơya ờ hềt geh tuh dà.

Cau cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’ Yến