VOV4.K’ho – Ơ làng bol mờ gơ\p bơyô! Tây Nguyên là dùl tàm ală tiah lơh broă sa sươn sre dờng ngan mờ kuơmàng ngan bơh gùt lơgar dê, bal mờ uă bơta phan lơh geh bơh sươn sre kă bro geh priă jền lơh sa uă. Mơya, ù tiah pơrhê bazan nđiơm gơs ngan do gam pal ko\ng mờ bơta ro kơnra` soăt dà uă ngan, ờ geh dà lơh sa ngai sơlơ uă ngan. Bal mờ bơta aniai bơh tam gơl trồ tiah dê, den jơnau gơbàn tờm mờ uă ngan jơnau do là tài bơh kòn bơnus. Bơtơ\t rbòng dà gơ wèt mờ Tây Nguyên gam là dùl bơta jal mhar mờ gơcèng bơta dờng màng jo\ jòng tai.

          Tơngai do, cau tam kơphê tàm Tây Nguyên gam pik tơnhàu mờ ờ ru ngan tai mờ broă tuh dà kơphê in tàm kàl prang. Ồng Lê Quang ơm tàm [òn 23, ntum Ea Ning, kơnhoàl Cư\ Kui`, càr Dak Lak geh gùl lồ kơphê tam bơrlu\ bal mờ tiêu. Bulah neh lơh ngan jòi dà nàng tuh dong kờl chi tam in, mơya cồng nha lơh geh kơphê mờ tiêu ndrờm gơmù uă ngan sơl. “Dà tơrlung do jrô neh rlau 20 thơk, mơya dà căt dềt ngan den tàng pal tuh bơh 4 tus 5 ngai hơ\ sồng jơh 5 sàu sươn do. Tơnơ\ hơ\ blơi măy, a` jun tus dà croh hơđơm ne, du\i che tus tàm do 13 ding. Tu\ do, a` pal apah cau tus khuàng dà tơrlung, mờ dà tơrlung gam jồp dà nàng tuh hơ\ là neh jrô 60 thơk. He lơh kơphê tu\ bơh 3 tus 4 dơ\, mìng is nam do tơngai uă ngan, tuh tus 6 dơ\ tơn”.

            Tàm tiah tam uă kơphê bơh càr Dak Lak dê, ồng Nguyễn Anh Hào kuang atbồ Mpồl lơh sa bal Lơh broă sa sươn sre Công Bằng, di ntum Cư\ Dliê M’nông, kơnhoàl Cư\ Mgar, kung geh bal bơta kơlôi rơcang ngòt ờ geh dà tuh, bulah pa mu\t tàm kàl prang: “ Kơphê den pal tuh dà tàm kàl prang, geh ală tiah ờ geh dà uă ngan. Jat jơnau đơs lài, tơngai tus do digơlan là nam trồ prang dờng soăt dà uă ngan, bơta kơlôi rơcang bơh làng bol dê bè bơta ờ geh dà. Ală nam lài, den làng bol jồp dà bơh dà croh, dà tơnau dê nàng tuh chi tam in, mơya tu\ do, sươn kơphê dờng ir, geh bal tàm dòr jơnhoa, ờ geh dà uă ngan. Làng bol tờ dà tơrlung nàng geh dà tuh, mơya dà tơrlung ngai sơlơ gơtìp soat te\, làng bol khuàng jrô tus 70, 80 thơk tơn, ngan ngồn là ală nam pơn jat tai gơtìp ờ geh dà là uă ngan”.

Jat Anih duh broă làng bol càr Dak Lak dê yal, nam do geh rlau 80 rbô lồ chi tam ală bơta gơtìp trồ prang soăt dà lơh aniai, tàm hơ\ mờr 15 rbô lồ gơtìp sơrbì gời, hoàc hươr pơgăp 2100 tơmàn priă, gi\t nđờ jơ\t rbô lồ kơphê mờ tiêu gơtìp aniai tus jo\ jòng. Là tiah tam chi jo\ nam lơh geh priă jền uă, bè kơphê, tiêu, càr Gia Lai kung gơtìp hoàc hươr uă ngan sơl tài bơh trồ prang soăt dà. Ờ mìng cau lơh broă sa tìp kal ke lơm gời, mờ geh bal mpồl lơh sa kă bro geh tơl bơta rơcang lài bơtơ\t tơnau dơng dà bè Mpồl lơh sa kă bro is dùl nă să Kơphê Ia Grai, kung kal ke ngan tàm bơh trồ prang soăt dà. Ồng Nguyễn Đại Ngọc kuang atbồ Mpồl lơh sa kă bro do, pà gi\t: “ A` lơh broă tàm Tây Nguyên 35 nam do mờ bơh lài tus tu\ do ờ hềt geh nam lơi gơbàn trồ prang soăt dà dờng ngan bè nam do ờ. Bol a` geh 11 nơm tơnau dà den tu\ do jơh ală ndrờm neh soăt jơh dà mpờl tơr è bè do. Do là cơng tàng ai go\ loh làng ngan rlau jơh bè bơta tam gơl trồ tiah, tu\ mờ bơta duh ngai sơlơ gơguh uă tai, ai dà mìu den ngai sơlơ ờ geh uă tai pơndrờm mờ ală nam lài do”.

Ai ồng Hoàng Phước Bính neh mờr 30 nam do ơm kis tàm tiah tam uă ngan tiêu Cư\ Sê, càr Gia Lai, den đơs: “Kàl lơh sa 2014- 2015, tài bơh jơnau trồ tiah gơbàn ờ niam ni sơna, den tàng cồng nha lơh geh gơmù. Să tờm bol a` kung jat sền tờm tiêu mờr 30 nam do mờ gơtùi đơs là, nam do là nam cồng nha lơh geh dùl e\t ngan rlau jơh pơndrờm mờ nđờ jơ\t nam do. Geh uă sươn tiêu gơmù bơh 60 tus 70%, đơs bal là gơtìp gơmù bơh 30 tus 40%”.

Ờ mìng trồ prang soăt dà lơm, mờ bàr pe nam do, Tây Nguyên tàm kàl mìu tơn kung gơtìp ờ tơl dà uă ngan sơl. Nhai 6 nam do là mu\t tàm kàl mìu, mơya bơtơ\t dơng dà Ayun Hạ là bơtơ\t dơng dà dờng ngan rlau jơh tàm Tây Nguyên geh ơn pơdơng 253 tơlak khối dà kung gơtìp soăt jơh sơl, lơh gi\t nđờ jơ\t rbô lồ kòi sre, tàu, bùm blàng mờ phan tam ndai tàm tiah đah jum mat tơngai lik càr Gia Lai gơtìp aniai, kờp jơh hoàc hươr là rlau 150 tơmàn priă.

Tàm tiah lồi đah jum Tây Nguyên dê, bàr kơnhoàl Cát Tiên mờ Dà Teh là tiah lơh kòi uă ngan bơh càr Lâm Đồng dê, lài do là tiah sùm gơtìp dà ko\ dà cò, pah nam geh ai bơtơl ù nđiơm gơs, mơya, nam do, ro kơnra` soăt jơh dà tài bơh dà tàm dà dờng Đồng Nai soăt uă ngan, ală anih [ồm dà dờng kung mpờl jơh ding dà sơl. Dà tàm jơh ală tơnau dơng dà tàm tiah do ndrờm soăt dà uă ngan bơh dùl tus bàr pe thơk. Bơta tàm 2 càr Dak Nông mờ Kon Tum kung ndrờm bè hơ\ sơl. Mìng is càr Dak Nông geh rlau 500 lồ kòi ờ tơl dà, pơgăp 21 rbô lồ kơphê mờ tiêu gơtìp aniai. Kàl duh pa do, hìu bơnhă mò Phạm Thị Huệ tàm ntum Quảng Phú, kơnhoàl Krông Nô, càr Dak Nông tam 1 lồ tơngời mơya ờ geh tơnhàu dùl e\t lơi tài bơh trồ prang lơh aniai. Kàl prăng tus do, mò kơlôi rơcang tai ngòt 1 lồ kơphê mờ 6 sàu kòi sre ờ geh dà tuh sơl: “Làng bol gam kơlôi rơcang ngan, tơngời den neh sơrbì ờ go\ gơtùi đơs tai, ờ geh tơnhàu tài bơh ờ geh dà tuh, ai kòi sre gam lơh ù nàng tam. Dilah ờ geh dà den kung sơrbì sơl, kơphê tuh dà bơh rbòng dà do kung sơrbì sơl tơn. Nam lài tuh 3 dơ\, nam do kung pal tuh 4 dơ\, gam ngòt là ờ gi\t geh tơl dà sơl nàng tuh halà ờ, ờ tơl dà den pal sơrbì kơphê”.

Jat đơs lài, tơngai tus Tây Nguyên pơn jat tai pal ko\ng mờ bơta trồ prang soăt dà dờng ngan. Dà mìu geh dùl e\t ngan pơndrờm mờ kờp bal uă nam lài bơh 20 tus 40%, den tàng bè hơ\ dà tàm ală dà dờng, dà croh digơlan soăt uă ngan. Ồng Y Dhăm Ê`uôl kuang jat jơng atbồ anih duh broă làng bol càr Dak Lak, pà gi\t: càr do rơcang tơrmù rlau 5000 lồ kòi mờ chi tam lơyah ngai, rlau 10 rbô lồ kơphê pal sơndră mờ trồ prang tàm lồi kàl. Mơya gơ wèt mờ 250 rbô lồ kơphê mờ tiêu den ờ geh broă lơh lơi geh cồng nha. “Jơh ală bơtơ\t tơnau dơng dà den jơh ală ờ geh gơ ơm tàm tiah tam ală tờm chi tam jo\ nam. Mờ dà căt tàm Tây Nguyên đơs bal mờ tàm Dak Lak đơs is sùm soăt tai uă ngan. Bè hơ\ là bơ\t bơtàu broă rơndăp lơh nàng sơndră mờ trồ prang chi tam jo\ nam in là ờ geh broă lơh lơi geh cồng nha. Uă ngan bă ù tam phan ờ geh dà, geh bal tờ dà tơrlung, khuàng dà tơrlung”.

Ơ làng bol mờ gơ\p bơyô! Hoàc hươr bơh trồ prang soăt dà lơh aniai tàm Tây Nguyên bè neh đơs, loh làng là ờ gơtùi kờp mờ priă ờ, tài bơh ờ mìng hoàc hươr tềng đap mat lơm gời mờ gam kal ke bơsong, sơndră wơl tàm tơngai jo\ jòng tơnơ\ do. Bal mờ ală dà dờng geh uă làm bă tiah, Tây Nguyên gam tiơng pơnrơ ngan tài bơh geh brê bơnơm dờng ơning ơnàng, geh uă ngan chi che, nhrjùh dà geh làm bă tiah, mờ geh tai Dà lơgar bơcri priă lơh gi\t nđờ rbô nơm bơtơ\t rbòng dà, mơya `chi gơlơh ù tiah pơrhê bazan nđiơm gơs ngan do pal ko\ng mờ bơta ro kơnra` soăt dà nisơna mờ dờng ngan taih? Bơnah pơn jat tai bơh jơnau cih “Broă lơh lơi ai bơtơ\t rbòng dà Tây Nguyên in?” bơh ală cau ai tơngi\t jơnau đơs Việt Nam tàm Tây Nguyên dê geh mblàng nàng gi\t jơnau bơh tài gơbàn bơh bơta geh ngan do!

          Cau cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’ Yến