VOV4.K’ho - Tây Nguyên nđiơm gơs gam ơm tềng đap bơta lòng gơbàn gơs tiah bràs khòng prang tài bơh ờ tơl dà ua\ ngan. Mùl màl do neh lơh geh Gơnoar atbồ lơgar in mờ gah lơh  broa\ geh gơnoar kơnòl broa\ lơh jal mhar mờ jo\ jòng ndang tàm broa\ gàr geh tơl dà tuh chi tam in. Hơ\ la pal tam  gơl broa\ lơh bơcri, rơndap wơl broa\ lơh sa, geh ngui bơta jak chài pa tàm broa\ lơh nàng atbồ, ngui khà dà geh cồng nha, kơljap. Jơnau lồi bơh ròt jơnau cih “Broa\ lơh lơi tus bơtơt rbòng dà Tây Nguyên”.

Tàm ala\ nam rềp ndo, tàm Tây Nguyên neh lơh geh broa\ lơh tuh dà tềm pềr tàm ua\ ngan chi tam krơi is, cèng wơl cồng nha lơh sa go\ loh ngan. Bè tàm Lâm Đồng, ala\ tiah tam biap, bơkàt ua\ ngan bè Dà Làc, Đơn Dương,  Lạc Dương, Đức Trọng… neh ngui công nghệ tuh dà gơ hòr ntờc, hala tuh dà gơ rơsĩh bè mìu geh lơh ua\ ngan. Ồng Vũ Đình Phúc kis tàm sơnah [òn 7, [òn dờng Dà Làc ai git,  cồng nha mùl màl bơh broa ngui công nghệ tuh dà gơ hòr ntờc tàm 1 lồ bơkàu:“Ala tài he tuh dà dùl nhai 30 na\ tuh dà, den tu\ do a` neh lơh broa\ lơh tuh dà gơ hòr ntờc nàng tềm pềr gam wơl di 3 na\ cau lơh broa\, tềm pềr geh phơng tuh dùl bơnah, hơ\ sồng tềm pềr geh ngai lơh broa\ cau tàm hìu nha\, den lơh sa la gơ niam rlau”.

Bal mờ biap, bơkàu mờ kơphe tàm Lâm Đồng,  tu\ do geh di 15% tàm mờr 40 rbô lồ ce geh ngui broa\ lơh tuh dà tềm pềr dà. Ồng Phan Văn Luyến cau kuang lơh broa\ bơta chài bơh mpồl lơh broa\ sa Junhong Việt Nam ai git,  mpồl neh bơcri geh ròt tuh dà tềm pềr tus 40 lồ ce tàm kơnhoàl Lâm Hà geh ai go\ cồng nha  ua\ ngan:“Cồng nha bơh broa\ ngui ròt  tuh dà gơ hòr ntờc do lài jơh la he sền gròi geh mờ tơmù geh khà tuh phơng, tài geh ngui ròt phan tuh dà gơ hòr ntờc den tờm ce gơ sa  tơn khà phơng tuh hơ\. Dơ\ 2 tai la cau lơh broa\ gơmù ua\ ngan. Dơ\ 3 la cồng nha den geh lơh drờm hala rlau mờ khà sền gàr  bè ờs”.

Tàm Daklak 5 nam do,  mpồl kơphe Trung Nguyên neh lơh bal mờ  cau tam  kơphe nàng geh ngui công nghệ tuh dà gơ hòr ntờc tus 2 rbô lồ kơphe, nàng tơngguh  khà niam bơh tiah tam kơphe. Hìu nha\ ồng Y Na Ayun bal mờ 6 hìu nha\  cau Rơđê ndai tàm ntum Ea Tul, kơnhoàl Cư\ Mgar geh dong kờl mut lơh broa\ lơh do. Khà pria\ crap phan tuh dà tơl lồ kơphe la 50 tơlak pria\, mpồl geh dong kờl mơ gùl,  broa\ lơh [òn lơgar pa geh dong kờl 40%, gam wơl hìu nha\ ta\ di 10%. Ồng Y Na Ayun, ai git:“Nam lài ai tus broa\ lơh tuh dà gơ hòr ntờc den tơnhàu geh kơphe tus 1 tấn 7. Nam do òr, la nam sơnrờp geh ngui ròt tuh dà gơ hòr ntờc den geh 2 tấn 1,  gơguh tai rlau bar jơt mbà bơnah rhiang, nam do den geh gơguh  rlau tai”.   

Bồm hoàc hươr dà. 

Mpồl lơh broa\ pơgồp bal công nghệ tuh dà Khanh Thịnh tàm [òn dờng Hồ Chí Minh la mpồl sùm geh ai  mờ tam jàu công nghệ tuh dà gơ hòr ntờc. Ala\ nam do, mpồl neh lơh bal mờ cau lơh broa\ sa Tây Nguyên nàng geh ngui công nghệ do tàm ua\ ngan  bơta chi tam bè kơphe, tiêu, tơngời,  tàu, biap, bơkàu mờ nhơt rơwas, drờm cèng geh cồng nha  jơnhua. Ồng Vũ Kiên Trung atbồ mpồl lơh broa\ pơ gồp bal công nghệ tuh dà Khang Thịnh, đơs:“Ala\ càr Tây Nguyên den Lâm Đồng la càr lam bồ lài. Khi geh bơta kuơ la geh ua\ mpồl bơcri lơgar cau den tàng làng bol lơh broa\ sa tàm Dà Làc khi bơsram mhar ngan, ngui mhar ngan. Dơ\ 2, tàm Daklak, chi tam ua\ ngan la kơphe den bol a` geh ngui broa\ lơh tuh dà ntờc nàng gơ cèng geh cồng nha niam ngan tus mờ kơphe. Gia Lai den geh ngui broa\ lơh tuh dà gơ hòr ntờc  dong  tiêu in geh tus di 600 lồ mờ Daklak tu\ do kung neh ngui broa\ lơh tuh dà gơ hòr ntờc tus tiêu in”.

Khà dà sơlơ ngai slơ ờ  hoan ua\ tai,  ba\ chi tam slơ ngai slơ rề ơnàng,  bơta kờ` geh dà tuh chi tam in gam lơh kơnjơ\ ngan tus mờ cau lơh sa Tây Nguyên, mơ kung la kơnòl kơnjơ\ ngan tus gơnoar atbồ [òn lơgar mờ gah  lơh broa\ geh gơnoar. Jat tiến sĩ Lê Ngọc Báu atbồ gah lơh broa\ khoa học kỹ thuật lơh broa\ sa chi brê Tây Nguyên, bal mờ broa\ bơyai lơh wơl lơh sa dờng, lơh pràn ngui  bơta jak chài pa bơh khoa học dơle\ bal, den tàm Tây Nguyên kờ` geh bơta tam gơl dờng tàm bơcri lơh bơtơt rbòng dà ai bơh bơta kuơ pơndrờm bal bơh ala\ bơta chi tam:“Dà lơgar kung pal geh bơta tam gơl tàm bơcri bơtàu tơngguh bơtơt rbòng dà, tơmù bà bơta ờ drờm bal geh dà. Mờ khà dà mìu pah nam bơh 1.800 tus 2.000 ly, dilah bol he geh ala\ bơtơt rbòng dà nàng gàr wơl  bơh 10 tus 15% den gơtùi geh dà tuh tàm nhai prang. Dilah bơcri lơh bơtơt rbòng dà Tây Nguyên in tam ua\ chi tam jo\ sơnam geh kuơ lơh sa jơnhua den cồng nha geh jơnhua rlau pơndrờm mờ bơcri lơh bơtơt rbòng dà tus kòi sre”.

Jat rơndap  broa\ tơl làm bơh tu\ do tus nam 2020 mờ wèt tus nam 2030, ala\ càr Tây Nguyên kờ` pal bơcri lơh pa mờ lơh niam wơl 2.370 bơtơt rbòng dà, mờ kờp jơh khà pria\ mut lơh rlau 58 tbô tơmàn pria\. Tàm tu\  khà pria\ dà lơgar gơbàn kal ke, kờ` pal geh rơndap broa\ bơcri nhap nhar rlau. Phó giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Doãn Tuấn atbồ gah dà, dà tuh tiah kis, di Dah khoa học thuỷ lợi Việt Nam, geh jơnau đơs:“Dilah broa\ lơh tơrgùm ta\ pơ gồp bơh ua\ ngan gah broa\ lơh  geh cồng nha den bol he slơ geh tai bơta nàng lơh gơs ala\ phan bơna bơtơt rbòng dà mờ broa\ lơh atbồ. Tơngguh broa\ lơh atbồ den cèng tus pria\ geh bơh làng bol lơh sa jơnhua rlau mờ cèng geh bơta trơ gùm buơn boài rlau. Bè broa\ lơh mpồl bơtìan geh lơh bal,  bol he gơtùi trơ gùm bơh cau lơh broa\ sa mờ broa\ lơh bơyai lơh sa jat ròt bal, geh bal dà lơgar, mpồl lơh sa ka\ bro mờ cau lơh broa\ sa. Dà lơgar tus mờ ala\ broa\ lơh ai geh dà tềm pềr den gơtùi bơcri lơh gùng ding dà tờm,  gùng ding dà khà 1, mpồl lơh sa ka\ bro bơcri gùng ding dà  khà 2, khà 3 mờ cau lơh sa gơtùi geh bơcri lơh mut tàm sre  ala\ ce tuh”.

Tuh dà gơ hòr ntờc

Mùl màl, tàm Tây Nguyên neh geh càr lơh niam broa\ lơh mpồl bơtiàn geh lơh bal tàm broa\ mut lơh ala\ broa\ lơh bơtơt rbòng dà. Bè tàm càr Lâm Đồng tàm ala\ nam do,  neh trơ gùm tàm làng bol ta\ pơ gồp mut lơh gut nđờ rhiang tơnau dơng dà dềt. Bơh tu\ do tus nam 2020, Lâm Đồng kờp du\ geh tờ pa di 5 rbô mơ gùl tơnau, tơnau dềt mờ khà pria\ 125 tơmàn pria\, tàm hơ\ làng bol geh ta\ pơ gồp mơ gùl. Broa\ lơh do bơh càr Lâm Đồng geh ồng Hoàng Văn Thắng kuang jat jơng atbồ Gah lơh broa\ sa mờ  bơtàu tơngguh [òn lơgar dà lơgar sền ngan bè broa\ lơh pơnrơ bè bơcri bơtàu tơnguh lơh bơtơt rbòng dà tàm Tây Nguyên:“Hờ Lâm Đồng lơh geh cồng nha ngan,  càr neh tơlik ala\ broa\ lơh chaà ngan, dong kờl 70% bal mờ ma\y mok nàng làng bol mờ  mpồl bơtìan tờ geh ala\ tơnau, do la bơta mờng kuơ màng ngan. Jat a`, broa\ lơh bơh Lâm Đồng dê la  dờng màng ngan, hơ\ la ai lơh làng bol lơh thuỷ lợi. Tàm do a` kờ` đơs 3 bơta  nàng chul chồl broa\ tuh dà. Lài jơh la bơyai lơh lơh sa jat broa\ lơh dờng. Tàm broa\ lơh, bol a` geh dong kờl lơh bal lơh sa pràn rlau dong kờl cau lơh is. Dơ\ 2 la mut lơh mhar mo rơndap wơl bơcri, ngan la bơcri dà lơgar, pơnjờng bơcri dà lơgar-bơcri is. Dơ\ 3 la pal geh ngui dơle\ bal ala\ bơta jak chài pa bơh khoa học công nghệ, geh gùng lơh wơl lơh sa, dilah chi tam lơi hơ\ is êt, ờ di pal den geh tam gơl tus chi tam geh kuơ rlau. Hơ\ la kờ` tềm pêr dà den pal lơh dơle\ di mờ broa\ lơh ndai hơ\ sồng geh cồng nha dờng”.

Ngan la trồ prang kờ` geh geh mìu nhàc. Ala\ broa\ ai tơlik lơh  gơ geh bơh bơta mùl màl mờ neh geh ai sền, mơya nàng geh lơh ơnàng ua\ den ờ buơn dùl ê\t lơi. Den tàng, bal mờ broa\ lơh sơnđìng tàm làng bol, bồ tơngoh làng bol, Tây Nguyên kờ` ngan ala\ broa\ lơh tơl làm jơh dơle\ bal mờ bơta pràn bơcri dờng mờ geh tơrgùm bal,  trơ gùm geh ala\ cau jak chài, mpồl lơh  sa ka\ bro tus bal, hơ\ sồng kơ\p geh ngai ờ di lơh ờ suk tai kờp du\ tus bơta ra` kơnro soat dà bơh sa\ tờm he lơh  gơlik geh.

                     Cau cih mờ yal tơnggit K’ Brọp