VOV4.K’ho - Tiah ơm kis là dùl tàm 19 broă bơ\t bơtàu [òn lơgar pa. Jơnau kờn bơh broă do dê là sền gàr tiah ơm kis kloh niam tàm [òn lơgar, dong làng bol bơtàu tơnguh bơta niam tàm rài kis. Do là broă lơh jơh ală ntum mu\t lơh broă lơh [òn lơgar pa tàm càr Lâm Đồng pal jê bồ ngan jòi broă tă bơsong kal ke. Mờ nùs nhơm lam lài, lơh is, ală nam do, bal mờ broă tus bal lơh niam ală broă lơh tài rài kis [òn lơgar, lơngăp lơngai mpồl bơtiàn, tàm dong kờl bal bơtàu tơnguh lơh sa, mpồl ơruh pơnu ntum Ka Đơn, kơnhoàl Đơn Dương, càr Lâm Đồng neh gơ gơs là mpồl pơn rơ ngan tàm srơh ơruh pơnu sền gàr kloh niam tiah ơm kis, bal mờ ntum lơh jơh 19 broă bơ\t bơtàu [òn lơgar pa. Tàm ală gơl gùng kloh niam, bềng lơm m[ur chi tơlir niam bơh ntum Ka Đơn dê tu\ do geh uă ngan dà kơlhề mờ broă lơh bơh mpồl ơruh pơnu ntum dê.

            Jùt jơh dà kơlhề gam gơkờn tềng muh mah tơnơ\ dơ\ lòt pơs wàs lơh kloh niam gùng lòt tàm ală [òn bal mờ ală ơruh pơnu bơh ntum dê, bơ yô Mari, ơruh pơnu [òn Ka Đơn 2, ntum Ka Đơn, kơnhoàl Đơn Dương, càr Lâm Đồng ờ gơtùi mpồn geh bơta chờ hờp tu\ sơ`io bol a` sền ală gơl gùng sàng kloh niam bơne\ ngan pa geh ală ơruh pơnu pơs wàs. Bơyô Mari, pà gi\t: Do là dơ\ lòt pơs wàs du\t ndơl tàm nam, den tàng geh uă ngan ơruh pơnu tus bal, bol a` kờn lơh gơ niam ngan, kloh niam ngan nàng sa tềp do làng bol he geh lòt tàm ală gùng lòt niam bơne\ sàng kloh, bềng lơm m[ur chi tơlir. Bơyô Mari, đơs: “Tu\ ntum sồr lòt pơs wàs lơh kloh niam den bol a` ndrờm lòt lơh bal jơh nùs ngan, ală tu\ bè hơ\ a` sền go\ gơlơh chờ hờp ngan, ơruh pơnu lòt lơh bal uă ngan, ngan là ală ngai lơh chờ dờng, jơh tơl nă cau jơh nùs tus lơh bal tài jơh tơl nă cau gi\t là do là dùl broă lơh geh kuơ ngan ai làng bol [òn lơgar in. Bulah geh ală tu\ pal lơh tàm tu\ trồ tơngai duh ngan, glar ngan mơya a` sền go\ gơlơh chờ hờp ngan mờ pơ`ìơ să ngan”.

            Kung ndrờm bè Mari sơl, bơta pơ`ìơ să mờ bơta chờ hờp tu\ geh tă pơ gồp bơta pràn he dê lơh geh wơl bơta tơlir niam ai [òn lơgar in mpờl go\ loh ngan tàm tơl muh mat bơh ală ơruh pơnu gam jơh nùs ngan tus bal pơs wàs lơh kloh niam gùng lòt tàm [òn, Ya Nghiệp lời dùl e\t tu\ jiơ nàng yal bè bơta kơlôi sơnơng bơh bi dê tu\ gam tuh dà chi in kềng gah gùng bè do: “Să tờm a` kung tus bal tam chi mờ pơs wàs lơh kloh niam [òn lơgar bal mờ ơruh pơnu, a` sền go\ do là broă lơh geh kuơ ngan tài bơh gơ pơ gồp bơnah tàm broă sền gàr kloh niam tiah ơm kis bơh làng bol dê, mờ tu\ do gùng lòt tus ală [òn neh jơh lơh mờ bêtông lơm, ală ơruh pơnu tàm [òn kung lơh jat niam bè broă lòt rê tàm gùng, a` gơlơh chờ hờp ngan”.

            Ntum Ka Đơn lài do neh geh tu\ là dùl tàm ală tiah ờ niam ngan bè broă lơh tiah ơm kis tài bơh broă khòm tơrgùm, bơsong sồ siă tuh bơdìh ờ hềt tơrgùm bal dùl anih. Bal mờ hơ\ là bơta sơmờm ngui uă ir dà sơnơm tàm broă lơh sa sươn sre, bè: phơng hoá học, sơnơm sền gàr phan tam mờ broă ngui è cau, ngan là tàm broă tam ală bơta biăp sa, ờ mìng lơh aniai tơn tus pràn kơldang să jan kòn bơnus dê mờ gam lơh aniai tai uă ngan tus tiah ơm kis…Ờ mìng bè hơ\ lơm gời, tiah ơm kis gam là broă dơ\ 17 tàm jơh ală 19 broă nàng dùl ntum geh dờp là ntum [òn lơgar pa. Gi\t wa\ geh bơta ngòt rơ ngơ\t bơh [ơ\ [ơl tiah ơm kis tus mờ rài kis kòn bơnus dê, mpồl ơruh pơnu Ntum Ka Đơn neh khin cha ngan dan mờ Anih duh broă làng bol ntum geh mu\t lơh broă sồ 17 broă lơh kloh niam gùng lòt tàm [òn, tuah wàs rbòng dà, khòm tơrgùm sồ siă tuh bơdìh gùt dar hìu, sền gàr kloh niam dà ngui sa, tam chi pơgồp bơnah sền gàr niam tiah ơm kis tơlir- kloh- niam ai [òn lơgar in. Mờ nùs nhơm lam lài lơh is, bơh ală ngai sơnrờp lam lơh tơn, mpồl ơruh pơnu ntum neh dờp geh bơta kờn bal bơh uă ngan ơruh pơnu tàm mpồl dê, bơ yô Ma Chương, kuang atbồ Mpồl ơruh pơnu ntum Ka Đơn, pà gi\t: “Mờ broă sồr lơh là pơ gồp bơnah lơh tiah ơm kis tàm ntum in tơlir- kloh mờ niam rlau. Tơnơ\ dùl tu\ tơngai lam lơh broă ai cau lòt pơs wàs lơh kloh niam tiah ơm kis, jơh tơl nă cau ndrờm lơh jat bal, a` sền go\ [òn lơgar kloh niam ngan rlau. Bal mờ broă pơs wàs lơh kloh niam [òn lơgar, bol a` kung tam tai dùl rbô tờm chi tàm kềng jơh ală gùng lòt tàm ntum, pah nhai bol a` sồr jơh ală ơruh pơnu lòt lơh kloh niam mờ tuh dà sền gàr chi, tu\ do chi rơcang geh nsrum nha, kis dờng niam tơnơ\ do geh lơh geh uă chi che tơlir niam ai [òn lơgar in”.

            Bal mờ broă lòt pơs wàs lơh kloh niam tiah ơm kis, mpồl ơruh pơnu ntum gam sồr jơh tơl nă ơruh pơnu rê pal mblàng yal, lam sồr hìu bơnhă he dê tus bal sền gàr lơh kloh niam bal. Đơs sùm cau kung iat sơl, bơh sơnrờp làng bol ờ hềt geh jơnau gi\t wa\ tàm broă sền gàr bơta kloh niam bal. Gùng lòt tàm [òn sùm tuh sơrbì uă ngan sồ siă bơh broă ơm kis mờ lơh sa, ròng phan, tus tu\ do, làng bol tàm ntum neh gi\t geh bơta aniai bơh [ơ\ [ơl tiah ơm kis lơh aniai, mờ sơnđờm tam gơl ală bơta mờng quèng ờ niam, aniai ờ niam ngan tus tiah ơm kis. Bi Ma Duyên ơm tàm [òn Ka Đơn 1, pà gi\t: “Kòn a` dê lơh broă ơruh pơnu tàm ntum neh mblàng yal hìu bơnhă in sền gàr bal bơta kloh niam tiah ơm kis, sồ siă tuh bơdìh pah ngai khòm tơrgùm jơh wơl mờ bơsong bơh broă pơrgu\c jơh tàm dùl anih, broă lơh do geh kuơ ngan neh pơ gồp bơnah tàm broă sền gàr kloh niam [òn lơgar. Tu\ do, tàm ntum hìu lơi kung pơrgu\c lơh sồ siă, [òn lơgar tu\ do àng sơndah mờ kloh niam ngan”.

            Tus mờ Ka Đơn tu\ do, bol he gơtùi sền go\ dùl muh mat [òn lơgar pa bơh ală gùng lòt kloh niam ngan, kềng 2 gah gùng là ală tờm chi geh tam mờ dùl ròt ală broă lơh bơsong pơrgu\c sồ siă, bơtô tuh sồ siă bal. Ồng Nguyễn Đức Khánh kuang jat jơng atbồ đơng lam Đảng ntum Ka Đơn, kơnhoàl Đơn Dương, cih dờp bè do: “Đơs bè [ơ\ [ơl tiah ơm kis gơ wèt mờ ntum Ka Đơn gơbàn kal ke ngan, Mpồl đơng lam Đảng gi\t do là dùl tàm ală broă kờn pal lơh mhar. Ngan den tàng bè hơ\ mờ tàm tơngai lài, mpồl ơruh pơnu geh uă tă pơ gồp tàm broă bơ\t bơtàu [òn lơgar pa, pơ gồp bơnah lơh gơs ntum bơ\t bơtàu [òn lơgar pa, kuơmàng tàm broă sền gàr tiah ơm kis. Broă bơh sơn rờp ơruh pơnu lơh là pơs wàs lơh kloh niam tiah ơm kis tàm jơh gùt ntum kung bè tàm jơh ală [òn, mơkung tam 1 rbô tờm chi, bal mờ hơ\, pah nhai neh tus khòm tơrgùm sồ siă tàm jơh ală [òn. Bơh dùl nam sền wơl den khà chi tam kis niam geh 90%, hơ\ là bơta kờn mờ tơl nàng sền gàr tiah ơm kis bơh ntum dê tơlir- kloh mờ niam. Bơh ală broă lơh bol a` ndrờm geh bơta jờng rơ ală mpồl cau, cau dùl nă să pơn rơ jak nàng ală ơruh pơnu ndai in đòm jat bal”.

            Nam 2015 pa do, ntum Ka Đơn neh jơh lơh ală broă tàm broă bơ\t bơtàu [òn lơgar pa, tă pơgồp tàm ală cồng nha lơh geh ai kơnhoàl Đơn Dương gơ gơs là kơnhoàl [òn lơgar pa bơh sơn rờp bơh tiah Tây Nguyên dê. Tàm cồng nha lơh geh bal hơ\ geh bơta tă pơgồp bơh mpồl ơruh pơnu ntum Ka Đơn dê. Ngăc ngar, `hăp `har, lam lài, ơruh pơnu Ka Đơn neh, gam mờ geh pơn jat tai tơngo\ nùs nhơm lam lài, tă pơ gồp geh cồng nha tàm broă brồ guh cồng nha lơh geh tàm bơ\t bơtàu [òn lơgar pa tàm [òn lơgar tờm he dê.

            Cau cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’ Yến