VOV4.K’ho- Tài bơh bơta kah yau lời wơl, cau M’nông kis tàm càr Daknông mìng cih mat lơm mờ ờ go\ cih mat jơi nòi, mờ cih mat tàm gùl là Y, Điểu, K, H, THỊ tềng đap mat hòi nàng đal gi\t cau klau mờ cau ùr. Den tàng bè hơ\ mờ uă cau M’nông ờ gi\t jơi nòi bơh sơn rờp bơh he dê. Broă geh uă ir cau ndrờm mat bal neh lơh gơlik bơta kal ke tus broă atbồ cau tàm hìu bơnhă, broă bơsram sră bơh oh kòn làng bol kòn cau dê. Tềng đap bơta geh ngan do, càr Daknông neh lơh rơndăp broă lơh “Jòi cơng tàng jak chài nàng lơh cơng tàng ai broă cih mat jơi nòi M’nông in”, mờ bơh nam 2010 sơnđờm lơh broă cih jơi nòi ai cau M’nông in:

Pa lơh mờr 100 sră lùp jơnau đơs bơh làng bol dê đơs bè broă cih mat jơi nòi kòn cau M’nông jat jơnau sồr bơh Anih duh broă làng bol càr Daknông dê, bi H’Oanh Buôn Krông, kis tàm [òn U 3, [òn drà Ea Tling, kơnhoàl Cư\ Ju\t, càr Daknông pà gi\t, làng bol [òn lơgar chờ hờp ngan mờ broă lơh bơh càr dê. Bi H’Oanh, đơs:“Broă sơnđan mat geh jơi nòi den là gơ [ươn ngan tàm broă ơm kis, boh bơr, [ươn ngan tàm broă lòt bơsram bơh ală kòn dê, [ươn đal gi\t mờ ờ gơtìp ờ tàm đal tu\ ndrờm bal mat, he kung gi\t mờ [ươn đal gi\t jơi nòi, cih mat cau tàm jơi nòi, hìu bơnhă, tài bơh bulah geh mat ndrờm bal den kung gi\t sơl là oh kòn, kòn sau jơi nòi lơi dê, oh kòn cau lơi dê. Pơnyơu bè tàm do là jơi nòi Kpơr, Buôn Krông, Ayun, Preng…den ndrờm gơtùi gi\t lơm. Lơh ală sră nggal tàm gơnoar atbồ ntum kung [ươn sơl, ờ ngòt gơtìp ờ tàm đal”.

Tus tu\ do, [òn drà Ea Tling, neh geh rlau 300 nă cau cih mat jơi nòi cau M’nông, uă ngan là kòn dềt lơh sră cih mat nam deh, mờ ală oh dềt (ai jơi nòi bèp halà mè là cau kòn cau ndai) dan tam gơl wơl jơi nòi kòn cau M’nông. Ồng Lê Quang Ngọc, kuang bàng lơh broă adat boh lam lơh sră cih mat cau tàm hìu bơnhă tàm anih duh broă làng bol [òn drà Ea Tling, kơnhoàl Cư\ Ju\t, pà gi\t, ờ geh bơta lơi kal ke tàm broă cih mat jơi nòi ai cau M’nông tàm tiah do in, tài bơh broă lơh do là dipal ngan mờ jơnau kơ\p kờn bơh làng bol dê, là cih mat dờp jơi nòi loh làng:“Làng bol tus tàm do là geh oh mi bơto pơlam niam ngan. Dơ\ bàr là geh ơruh pơnu tu\ do bơsram tus gùng tus dà, uă tu\ mè bèp ờ gi\t sră den neh geh kòn lòt jat bal nàng dong khi cih tàm sră yal. Khi đơs là, broă do là dipal ngan gơ wèt mờ làng bol, nàng cih mat, sơnam deh gơ in loh làng. Là khi ndrờm cih jat bơhiàn bơh làng bol dê, sùm là cih mat lài, jơi nòi cih tơnơ\, pơnyơu bè Y Quang Buôn Krông, H’An Ayun…”.

Broă cih mat jơi nòi ai cau M’nông in neh geh càr Daknông lơh uă bơh nam 2010 lài do. Lài hơ\, càr neh lơh rơndăp broă lơh kơlôi sơnơng “Jòi gi\t cơng tàng jak chài lơh cơng tàng ai broă cih mat jơi nòi M’nông in”. Jat mờ hơ\, kòn cau M’nông kờp jơh geh pơgăp 40 jơi nòi. Tơl jơi nòi gơ jat bal mờ ală jơnau yal, jơnau kah yau, jơnau gơtha is, geh hòi jat phan bơna jơnau geh is, halà mat phan, nhơ\t chi che, [òn lơgar (mat bơnơm, mat dà dờng, mat [òn…). Mò Hà Thị Hạnh, Kuang atbồ Mpồl lơh broă kòn cau càr Daknông, pà gi\t:“Bơh jơnau kờn ngan ngồn, bơh sơn rờp là làng bol kah bè mò pàng tờm bơh he dê, dơ\ bàr là tàm broă oh kòn lòt bơsram geh uă ngan bơta kal ke; dơ\ pe là tàm atbồ sră cih mat cau tàm hìu bơnhă den geh uă bơta ndrờm bal, mờ geh uă jơnau ndai gơrềng tus bơta chài rơgơi tai, den tàng Mpồl lơh broă kòn cau neh dan lơh Rơndăp broă lơh cih mat jơi nòi ai cau M’nông in. Tơnơ\ tu\ sền wơl nàng sền go\ ală broă neh lơh geh kung bè ală bơta ờ hềt lơh geh, gam kal ke, bol a` geh pơgồp bal mờ ală gah sơnah lơh broă geh gơrềng, pơgồp bal mờ Gah lơh broă adat boh lam càr pơn jat tai lơh rơndăp broă lơh do uă rlau, jrô ơnàng rlau, dong làng bol gi\t wa\ geh bơta kuơ bơh broă prăp gàr rài kis chài rơgơi is bơh kòn cau he dê, mờ broă kuơmàng là cih mat jơi nòi bơh he dê”.

Jat tơrgùm kờp ờ hềt tơl, tus tu\ do neh geh rlau 1000 nă cau M’nông kis tàm càr Daknông lơh broă cih loh jơi nòi mờ mat sơnđan. Bulah bè hơ\, cau geh lơh uă ngan là lơh sră cih mat nam deh ai kòn dềt mờ kơnòm bơsram tus sơnam lòt bơsram in. Gơ wèt mờ cau dờng, tài bơh broă tam gơl mat, jơi nòi gơrềng tus ală sră pơ àr gơrềng tus adat boh lam den tàng khà cau lơh mìng kờp geh dùl e\t lơm gời, bulah geh uă ngan cau kơ\p kờn geh cih loh jơi nòi bơh he dê. Ồng Điểu Kré, kis tàm [òn Bu Bia, ntum Quảng Tín, kơnhoàl Dak R’lấp, yal: ală kòn ồng dê ndrờm neh cih jơi nòi mờ mat sơnđan wil tơl. Mơya să tờm ồng mờ làng bol kòn cau M’nông tàm tiah do den ờ hềt gơtùi tam gơl mat jơi nòi gơ in di, tài bơh sră pơ àr uă ir, roh uă ngan tu\ tơngai mờ priă jền. Ồng Điểu Kré, đơs: “Tàm sră pơ àr den ală kòn cau ndai ndrờm geh jơi nòi lơm, mìng is kòn cau M’nông bol a` den ờ go\ geh cih jơi nòi, tài bơh lài do ờ gi\t. A` kơ\p kờn Đảng, Dà lơgar dong kờl cau dờng bol a` cih jơi nòi mờ mat sơnđan wil tơl, tài bơh geh uă sră pơ àr geh gơrềng”.

Tu\ do, Anih duh broă làng bol càr Daknông gam lơh dơ\ lùp, tă pơgồp jơnau đơs bơh làng bol tàm ală [òn dê tàm jơh gùt càr bè broă cih mat jơi nòi kòn cau M’nông, nàng geh ală broă lơh mu\t lơh gơ in di mờ bơta geh ngan, loh làng rlau tàm tơngai tus. Càr gi\t, broă cih mat jơi nòi ai cau M’nông in kung là dùl tàm ală broă lơh kờn prăp gàr, lơh wơl mờ brồ guh bơhiàn chài rơgơi kòn cau ơm kis bơh yau dùl bă tiah dê, mơkung sền gàr gơnoar mờ bơta kuơ bơh cau M’nông dê jat jơnau cih bơh Sơnoa boh lam mờ kơrnoat boh lam dê!

Cau cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’ Yến