VOV4.K’ho- Là dùl tàm 6 jơi bơtìan kòn cau ơm kis bơh yau tàm càr Kontum, cau Jeh Triêng ơm kis uă ngan tàm ù tiah kơnhoàl Đăk Glei mờ Ngọc Hồi jat kềng gah gùng Hồ Chí Minh rềp tiah nhàr lơgar mờ lơgar gơ\p bơyô Lào. Là làng bol ơm kis bơh jo\ rài tàm tiah brê bơnơm Ngọc Linh lơgar Việt Nam dê mờ tiah đah jum mat tơngai lik lơgar gơ\p bơyô Lào dê, cau Jeh Triêng geh rài kis nùs nhơm uă ngan tus tu\ do kung gam gàr geh sơl uă bơhiàn chài rơgơi niam bơne\ ngan.

Lòt jat gùng Hồ Chí Minh bơh tiah đah tô lòt tus jơh càr Quảng Nam tus ù tiah kơnhoàl Đăk Glei, càr Kontum dê là sơnđờm tus [òn ơm kis bơh cau Jeh Triêng dê. Bơh hơ\ lòt mù jat gùng đah jum jat tiah nhàr lơgar đah Việt Nam mờ Lào tus ù tiah kơnhoàl Ngọc Hồi den [ươn ngan sền go\ [òn làng bol kòn cau Jeh Triêng dê ơm tơn tềng kềng 2 gah gùng mờ rề ơnàng tus rềp tàm ù tiah nhàr lơgar.

Bơh yau, mpồl bơtiàn làng bol dùl lơm bơh cau Jeh Triêng rài yau dê là [òn. Cau kra [òn là cau lam bồ mờ đơng lam jơh ală broă bal bơh [òn dê. Hơ\ là cau geh bơngă pin dờn, gi\t wa\ adat bơhiàn, geh uă bơta mờng chài tàm broă lơh sa mơkung sùm là cau geh dà kơlhề crơng gơs [òn. Gi\t gơ\p làng bol tàm [òn geh lơh sùm mờ đềt mềr ngan.

Ndrờm bè uă ngan ală kòn cau ơm kis bơh yau tàm tiah Tây Nguyên sơl, cau Jeh Triêng geh bơta pin dờn uă yàng, jơh rbô phan ndrờm geh huềng. Yàng dờng ngan drơng gàr jơh ală bơta là Yàng. Den tàng bè hơ\, Yàng geh sền dờng màng mờ duh rngòt ngan rlau jơh. Bơh pin dờn uă yàng, rbô phan ndrờm geh huềng do neh gơlik geh uă broă lơh tàm rài kis [òn lơgar kung bè tàm tơl hìu bơnhă, bè lơh yàng duh khuai yàng, lơh yàng duh khuai Hìu bơyai tơr`a [òn, bơhiàn `ô lir bông gam sơnđan là sa piang kòi pa….Bơdìh hơ\ tai gam geh bal ală bơhiàn ờ niam lơh kơryan bơta bơtàu tơnguh bơh tơl nă cau mờ [òn lơgar dê. Jat tu\ tơngai, bơh rài kis jak chài, cau Jeh Triêng neh sang te\ jơh uă bơhiàn ờ niam mờ pơnrơ ngan là bơhiàn tơ\p [ồc cau yồng tềng hơđăng tờm chi halà [òn geh cau chơ\t den wèr 10 ngai ờ go\ di lòt tàm brê, ờ go\ di lòt lơh broă tiah ngài…

Ală broă lơh tàm hìu bơyai tơr`a [òn

Ồng A Bê, kis tàm [òn Đăk Răng, xã Đăk Dục, kơnhoàl Ngọc Hồi, càr Kontum, pà gi\t:

“Lài do, cau Jeh Triêng wèr uă ngan, so deh kung wèr sơl, cau chơ\t kung wèr sơl, hìu bơnhă lơi gơtìp rềs àr tàm broă do broă ne kung wèr bơkal uă ngan sơl, tus dì rơpu, kơnrồ chơ\t, cau chơ\t bu\ dà halà chơ\t tài bơh bơta ndai tàm hìu bơnhă den mìng hìu bơnhă hơ\ lơm lòt tơ\p, tu\ do den sang te\, cau ling tus lam sồr hòi jà làng bol den tàng tu\ do neh sang te\ ờ gam tai”

Bơh tu\ tơngai nam 1991, tu\ càr Kontum geh crơng gơs wơl jat tàm broă cah bơh càr Gialai-Kontum lài do, rài kis cau Jeh Triêng dê ngai sơlơ tam gơl uă ngan. Bơta dơ\ bàr là tu\ gơl gùng Hồ Chí Minh geh bơcri lơh niam neh dong càr Kontum tơn jơh bơta du\t gùng mờ lơh geh bơta [ươn [oài uă ngan ai broă lòt rê kă bro phan bơna tàm tiah cau Jeh Triêng ơm kis. Tu\ do, làng bol ờ mìng gi\t tam bùm blàng, lơh kòi mìr lơm gời mờ neh chài ngan tàm broă lơh kòi sre,  tàm broă tam mờ sơngka sền gàr ală chi jo\ nam geh bơta pràn bơh Tây Nguyên dê, bè kau su, kơphê. Cau Jeh Triêng tu\ do kung neh ờ gam tai jơnau pa sa drim neh pal rơcang jòi phan sa mho tai, hìu cau lơi kung geh lơm phan sa phan prăp rơcang lài ngòt trồ tiah ờ niam lơh sa ờ geh tơnhàu.

Tàm bơta tam gơl bơh dùl jơi bơtiàn kòn cau geh gơ gơs là ờ tơl ngan dilah ờ đơs tus ală cau kòn jak ngan. Cau Jeh Triêng ơm kis tàm tiah lồi đah tô Tây Nguyên pơnìơ să ngan tài bơh dùl nă cau kòn bơh kòn cau he dê neh lơh Pho\ Chủ tịch Quốc hội; dùl nă cau là Ủy viên Ban Chấp hành Đảng Dà lơgar, Bí thư càr mờ 2 nă Thiếu tướng drơng broă ling klàng. Là dùl tàm ală cau kòn jak ngan bơh kòn cau Jeh Triêng dê, Thiếu tướng Đinh Hồng Đe, lài do là Pho\ tư lệnh Mpồl ling sền gàr tiah nhàr lơgar Việt Nam dê, đơs ngan bè do:

“Tàm rài tam lơh lài do kung bè tàm tơngai bơ\t bơtàu dà lơgar tu\ do, cau Jeh Triêng lòt jat Đảng, lòt jat Kăc màng. Làng bol dùl nùs iat jat Đảng, jat kăc màng. Kòn cau Jeh Triêng tu\ do neh jak chài uă ngan mờ lài. Rơnàng cau kơnòm să ală oh kòn, kòn sau kung neh jak chài uă ngan tàm jơnau gi\t wa\ geh broă dilah mờ ờ bơsram den ngan ngồn là geh gơtìp bơngơl gơla ngan den tàng ală oh kòn, kòn sau bơsram sră niam ngan, jak ngan”.

Bal mờ bơtàu tơnguh lơh sa nàng bơtàu tơnguh rài kis, cau Jeh Triêng kung geh ngan jơnau gi\t wa\ tàm broă prăp gàr, ngui niam ală bơta kuơ chài rơgơi ờs mờng bơh yau bơh kòn cau he dê. Bal mờ bơta dong kờl bơh gơnoar atbồ mờ ală mpồl cau tàm tiah do dê, [òn cau Jeh Triêng lơi kung geh lơm Hìu bơyai tơr`a [òn bơhiàn yau nàng lơh anih cribơyai [òn lơgar. Uă adat bơhiàn mờ dơ\ lơh chờ niam geh sền gàr tơn tàm rài kis pah ngai làng bol dê. Ồng Dương Tôn Bảo, là dùl nă cau kơlôi sơnơng bơta chài rơgơi rài yau Tây Nguyên dê, pà gi\t:

“Tàm rài kis chài rơgơi bơh làng bol kòn cau Jeh Triêng dê kung gam gàr geh sơl uă ngan adat bơhiàn, mờ dơ\ lơh chờ niam bơne\. Jòi gi\t bè phan ngui đơs crih ờs mờng bơh yau den Đinh Tút là dùl phan ngui đơs crih geh 6 nă cau klau mơya soh wơl phan soh lơh pơrlồm bè cau ùr nàng nhơl Đinh Tút niam bơne\ ngan. Bè dơ\ lơh chờ kung bè uă kòn cau ndai tàm Tây Nguyên sơl, cau Jeh Triêng geh dơ\ lơh chờ `ô lir bông hơ\ sồng dơ\ lơh yàng chờ Hìu bơyai tơr`a [òn pa, dơ\ lơh yàng khồm tồr tàm rài kis bơh kòn se pa deh dê tu\ neh dờng. Hơ\ là ală bơhiàn niam ngan tàm bơhiàn bơh làng bol kòn cau Jeh Triêng dê mờ tu\ do làng bol kung gam prăp gàr mờ lơh sùm niam ngan tàm rài kis pa tu\ do”.

Mpồl cau klau uh Đinh tút

Mờ jơnau gi\t wa\ sền gàr bơhiàn chài rơgơi is kòn cau “gơrờm bal mờ mơya ờ hi\u roh te\”, bal mờ broă đơs chài dà yoan, cau Jeh Triêng tu\ do kung gam đơs dà gơ wèt mpồl dà đơs Môn- Khmer mờ sền gàr akhar cih geh rơndăp lơh akhar cih tờm La Tinh. Bal mờ hơ\, tàm rài kis lơh broă lơh sa pah ngai, bal mờ ală hìu geh lơh jat rài pa, ală phan ngui rài pa bè rơndeh dờng, rơndeh măy, tùh mrềt, bêp ga…làng bol kung gam kờn gơboh sơl ală hìu lơh hơđang sàng kloh rơđãi mrềt niam ngan, sền dờng màng sền gàr bơnhă ồs ồng pàng dê, chài ngan tàn ală pang ồi tơ\, tàn sơ\; căp niam ngan ală căp lòng lùp bau jat di bơhiàn cau Jeh Triêng dê…Mờ gam uă bơta niam bơne\ tai bè kòn cau Jeh Triêng mờ mìng tu\ tus geh tàm [òn, tu\ he kis bal mờ rài kis pah ngai bơh làng bol tàm tiah do dê den hơ\ sồng gi\t geh tơl jơh ală bơta.

Cau cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’Yến