VOV4.K’ho – Tàm nam 2005, Tiah chài rơgơi cing mồng Tây Nguyên geh UNESCO dờp là Phan mòn lời wơl mờ bơr mờ ờ di mờ phan bơna kòn bơnus dunia dê. Do là phan lời wơl kuơmàng ngan, là bơta pơ`ìơ să ngan gơ jat bal mờ rài kis bơh gi\t nđờ rài do bơh làng bol kòn cau Tây Nguyên dê. Nàng ờ gơtìp hi\u roh te\, chài rơgơi cing mồng kờn ngan tus tiah bơhiàn yau mờ jơnau gi\t wa\ sền gàr bơh ală cau tờm lơh gơs mờ geh phan lời wơl dờng màng do. Pal chờ hờp ngan là jơnau gi\t wa\ sền gàr, bơta kờn gơboh tus mờ cing mồng kung gam geh bơta pràn dờng ngan tàm uă [òn lơgar.

Jơnau yal bè ơruh pơnu kòn cau Bahnar tàm [òn Jun, ntum Yang Bắc, kơnhoàl Đak Pơ, càr Gia Lai tă pơgồp priă jền blơi cing mồng hơ\ sồng jà ală cau chài bơto yal wơl ală jơnau cing nàng sền gàr bơta chài rơgơi bơh kòn cau he dê neh gơ gơs là jơnau yal gơlơh niam ngan tus mờ uă cau in tàm càr Gia Lai, ngan là ală cau geh bơta kờn gơboh mờ bơta chài rơgơi bơhiàn yau. Jơnau sơnđờm bơh pơgăp mờ do 7 nam lài, tu\ ơruh pơnu [òn Jun lơh ngan lơh wơl broă lơh dròng cing mồng bơh [òn lơgar he dê. Ală ơruh pơnu tàm [òn Jun neh ngui dà kơlhề, mờ bơta pràn lơh geh “sươn tàu ơruh pơnu” mờ lòt lơh apah nàng geh priă jền. Priă tă pơgồp geh den geh ngui nàng blơi cing mồng, nàng lơh wơl broă lơh dròng cing mồng. Mìng tơnơ\ rlau 2 nam, bơh dà kơlhề mờ bơta pràn bơh he dê, ală ơruh pơnu [òn Jun neh lơh geh sươn tàu ơnàng 5 lồ, tă pơgồp priă jền geh mờr 200 tơlak. Ală ơruh pơnu neh ngui priă jền do blơi geh 2 bòr cing yau. 2 bòr cing hơ\ tu\ do kung gam yồng dờng màng ngan tàm hìu bơyai tơr`a [òn Jun. Mờ tus pah poh, pah nhai, ơruh pơnu tơrgùm wơl tai tàm do, ngui bàr bòr cing hơ\ tơryang tơryồng ngan bơsram tàp, mờ bơta bơto pơlam bơh ală cau chài dờng sơnam dê. Bi Đinh Nhất, là klau pơnu tàm [òn Jun, pà gi\t bè bơta kờn gơboh bơh he dê tus mờ cing mồng bè do: “Bơh tu\ gam dềt tus tu\ do, a` geh ală cau chài tàm [òn bơto dròng cing, ală jơnau cing yau, ală jơnau cing pa. Ơruh pơnu tàm [òn cau lơi cau hơ\ kung bơsram dròng cing lơm nàng ala ală bèp, ală ồng, ală wa sền gàr mờ ngui chài ngan ală jơnau cing mờ bèp ồng he dê lời wơl. Ală ngai bơthi [ồc, halà ngai lơh chờ, halà lòt tìp mat lơh quèng tàm tiah lơi hơ\, den mpồl dròng cing ơruh pơnu kung lơh bal”.

Tơnơ\ tu\ lơh wơl geh broă lơh dròng cing mồng, ơruh pơnu [òn Jun neh pơn jat tai lơh pa wơl hìu bơyai tơr`a [òn dê. Broă lơh dròng cing mồng bơh [òn dê pah tu\ tus dơ\ lơh chờ neh lơh jat di mờ bơta chài rơgơi is bè lài do. Tềng hơđơm rơkàng hìu bơyai tơr`a [òn, săp ntas dròng cing, săp ntas ja` mồng mpong ntas dờng ngan, làng bol jơh nùs ngan tam ya jat tàm ală jơnau tam ya Tây Nguyên dê.

Jơnau yal bè sền gàr bơta chài rơgơi cing mồng bơh cau Jarai dê tàm ntum nhàr lơgar Ia O, kơnhoàl Ia Grai, càr Gia Lai kung ai go\ bơta pràn dờng ngan bơh chài rơgơi cing mồng Tây Nguyên dê tàm rài kis bơh làng bol tàm tiah do dê.

Uă ngan hìu bơnhă tàm ală [òn kung gam prăp gàr geh ală bòr cing kuơ. Bè hìu bơnhă ồng Ksor Hơn, ơm tàm [òn Mít Jép. Sền hìu ồng Ksor Hơn dê ờ pas sơm ngan mơya làng bol tàm [òn den đơs wơl là “hìu ồng Hơn pas sơm ngan”. Bơta “pas sơm” hơ\ là tài bơh hìu ồng Hơn gam prăp gàr tus mờr 10 bòr cing mồng. Să tờm ồng Ksor Hơn kung đơs là ồng pas ngan. Ală bòr cing yau ne, ờ mìng lơh ồng gơ gơs là cau pas, mờ jơh bal cau Jarai tàm [òn Mít Jép tai. Bơta pas sơm hơ\ tu\ do, gơ wèt mờ ồng gam kuơ rlau mờ bơta pas sơm geh uă rơpu, kơnrồ, priă jền phan bơna. Ồng Ksor Hơn, pà gi\t: “Ală bòr cing do, tơnơ\ tu\ ồng mò deh pơ ùr dê chơ\t den lời wơl. Oh kòn kòn sau khi dê prăp gàr mờ tu\ [òn lơgar geh jơnau lơi chờ hờp halà muat jrùm den cèng nàng dròng, pơnyơu bè hìu cau lơi hơ\ tàm [òn sa rơpu, kơnrồ lơh yàng duh khuai den he cèng cing tus nàng dròng gơ in chờ hờp bal. Cing ờ gơtùi tăc ờ. Tài bơh he mìng là cau prăp gàr lơm gời, dilah ồng mò gam kis, khi là cau tờm, blơi den gơtùi tăc, he là oh kòn kòn sau den mìng geh jat sa bal lơm gời”.

Sơrlèt gan gi\t nđờ bơta bòl glar kal ke tàm tiah nhàr lơgar, ồng Rơ Mah Yơh, ơm tàm [òn Dăng, ntum Ia O, 80 sơnam, pà gi\t, cing mồng neh gơ ơm bal mờ làng bol tàm tiah do bơh uă rài ngan. Ngai lơh chờ, ngai lơh yàng duh khuai halà tàm dơ\ geh broă lơh lơi dờng màng kung ndrờm pal geh cing mồng, geh ơlak nàng `ô tam ya, nàng bơ`ul, nàng jơh tơl nă làng bol ơm rềp bal wơl mờ gơ\p, đềt mềr mờ tam klac bal. Bơh rài yau, hìu bơnhă lơi sơlơ geh uă cing mồng den hìu bơnhă hơ\ sơlơ pas sơm mờ ndrờm bè hìu cau lơi kung geh lơm cing mồng, hìu cau lơi mờ ờ geh den gơ lơh bas sìl ngan mờ [òn lơgar. Tàm hìu ồng Yơh tu\ do kung gam geh bàr bòr cing mồng. Tàm hơ\, geh dùl bòr cing Hoanh geh 11 pang, mờ dùl bòr cing Pat mìng geh dùl pang lơm gời. Do là bơta cing dờng màng ờ huan ngan geh, rài lài do, dùl pang cing Pat gơtùi gơl mờ 30 nơm rơpu. Ồng Yơh chờ hờp mờ pơ`ìơ să ngan sơrlèt gan gi\t nđờ rài, mơya broă prăp gàr cing mồng sùm geh ală rơnàng cau Jarai tàm tiah do sền dờng màng ngan, ngan là ală pang cing kuơ, cing yau. Ồng Yơh đơs: “Làng bol cau Jarai tàm ntum Ia O bol a` dê là tiah pôs đồng kăc màng tàm rài tam lơh mờ Tây mờ Mỹ sò tơm sơgràm phà. Tu\ hơ\, pah tu\ bol sò tơm Mỹ tus sò tơm là làng bol pal ntoăt dô pồn tàm brê, geh tu\ là pal lòt dô tus lơgar Campuchia ne nàng ơm pồn, ngòt rơngơ\t ngan. Tu\ ntoăt dô pleh bol sò tơm, hìu đam, jơtài, phan bơna, sur iar rơpu kơnrồ gơtùi lời wơl, mơya cing mồng, ngan là cing Pat, cing Pom là ală cing kuơ màng den làng bol pal àn tàm sơ\, kis chơ\t kung pal cèng jat bal sơl”.

Rê bơh ntum nhàr lơgar Ia O, tiah tus pơn jat tai bơh bol a` dê là [òn Mơ Hra, ntum Tơ Tung, kơnhoàl K’bang. {òn lơgar bơh ală cau Bahnar dê ơm ngềt ngơ\t lơngăp lơngai ngan tềng hơđơm jơng bơnơm tiơng pơnrơ ngan ồng Núp cau khin cha jak chài kung lơh geh bol a` in bơta kah ngan ờ tu\ lơi hi\u bè prăp gàr bơta chài rơgơi bơhiàn yau. Hơ\ là dùl ngai lồi poh, làng bol [òn lơgar tơrgùm să lòt tus hờ hìu bơyai tơr`a [òn nàng bơyai lơh broă lơh chài rơgơi [òn lơgar. Tàm gùl [làng hìu bơyai tơr`a [òn, oh mi cau ùr tam ya niam bơne\ ngan. Gùt dar hìu, săp ntas cing mồng nggồr dờng ngan. Hơ\ là tu\ ală cau chài dròng cing mồng, tam ya kah wơl ală gùng đơs crih cing mồng, ală jơnau đơs pơnđick mờ bơto yal wơl rơnàng kơnòm să in. Sền broă mờ ală cau chài jơh nùs ngan bơto yal wơl ai oh kòn kòn sau he dê in, mờ jơnau mờ rơnàng kơnòm să gi\t wa\ iat kơno ală bơta kuơ bơhiàn yau hơ\ den hơ\ sồng sền go\ mờ gi\t geh hơ\ là bơta jơh nùs ngan, là bơta pràn dờng ngan bơh chài rơgơi cing mồng bơh làng bol kòn cau Bahnar tàm tiah do dê. Gơlơh bè sền go\ bơta chài rơgơi bơhiàn yau tàm do tàm pơn jat tai bơh rơnàng cau do tus rơnàng cau tơnơ\ mờ ờ hềt tu\ lơi pal ko\ng mờ bơta gơrềng lơi bơh rài kis pa tu\ do dê. Cau chài Đinh Trân atbồ Mpồl dròng cing mồng [òn Mơ Hra, đơs: “Bơh nam 2008 lài do, a` tus bal bơto dròng cing ai bol kơnòm in mờ sền go\ oh kòn kòn sau bol khi kung kờn ngan bơsram, kung gơboh sơl bơta chài rơgơi cing mồng den tàng a` chờ hờp ngan. Bơh ồng mò tus dì tu\ do, sùm ngui cing mồng tàm dơ\ ies cau chơ\t, bơthi [ồc, tàm dơ\ lơh yàng sa rơpu, mờ ngai lơh chờ bơh [òn lơgar dê. Den tàng bè hơ\, bol a` lơh ngan bơyai lơh bơto dròng cing ai oh kòn kòn sau in, nàng oh kòn kòn sau gi\t dròng cing jak, niam mờ gi\t kờn gơboh bơta chài rơgơi bơh kòn cau he dê”.

Jat tơrgùm kờp bơh gah chài rơgơi càr Gia Lai dê, tu\ do jơh gùt càr Gia Lai gam rlau 5500 bòr cing mồng gơ ơm rah rài tàm ală [òn kòn cau ơm kis bơh yau dùl bă tiah. Uă ngan [òn neh mờ gam lơh ngan nàng prăp gàr bơta chài rơgơi cing mồng. Gah lơh broă geh gơnoar càr Gia Lai kung gam lơh ngan nàng jơh ală [òn kòn cau ơm kis bơh yau dùl bă tiah ndrờm geh cing mồng, bơh hơ\ lơh wơl mờ brồ guh bơta chài rơgơi bơhiàn yau niam bơne\ ngan tàm [òn lơgar ală kòn cau tàm càr. Ồng Phan Xuân Vũ kuang atbồ Gah Chài rơgơi tàp pràn să ja` mờ nhơl chờ càr Gia Lai, pà gi\t: “Geh ală [òn là khi gam prăp gàr gi\t nđờ rhiang bòr cing, kuơmàng bè kơnhoàl Ia Grai, geh hìu bơnhă geh tu\ là gam prăp gàr geh bơh 5 tus 10 bòr cing. Hơ\ là bơta kuơ ngan. Mơya, ngan ngồn geh bàr pe [òn den gơtìp hi\u roh te\, kuơmàng là tàm tu\ tơngai lơh sa kal ke. Mơya, pal đơs ngan là bơh tơnơ\ dơ\ bơyai lơh Festival cing mồng dunia geh lơh tàm Gia Lai tàm nam 2009 tus tu\ do, den broă tăc cing mồng là ờ gam geh tai, làng bol geh bơta gi\t wa\ ngan bè bơta do. Ngan den tàng bè hơ\ mờ tu\ do, tiah chài rơgơi cing mồng tàm ală [òn geh lơh wơl niam ngan. Càr kung gam lơh ngan dong kờl nàng ală [òn roh cing mồng den geh dong kờl blơi nàng pà làng bol in”.

Prăp gàr bơta chài rơgơi cing mồng bơh [òn lơgar tơn, tiah mờ bơta chài rơgơi cing mồng geh, geh bơh jơnau kờn, bơh bơta kờn gơboh bơh ală cau tờm gi\t wa\ bơhiàn chài rơgơi niam bơne\ ngan dê neh ngan ngồn lơh geh cồng nha. Bơh hơ\ pơgồp bơnah dong săp ntas cing mồng sơlơ mpong ntas ngài ntas sùm tàm tiah Tây Nguyên brê bơnơm dờng ơning ơnàng, bềng bơta yal yau ndu gơnrơh ngan.

          Cau cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’ Yến