Drim ngai rơlô pah poh, Hìu yàng Tin làng Plei Mơ Nú, sơnah ƀòn An Phú, càr Gia Lai mpong săp răc yàng mờ ală jơnau đơs crih gùng yàng dê. Bơh ală gơl gùng, ală cau jăt yàng tus tàm do nàng lơh yàng, uă cau ùr mă bal kòn dềt. Ồng Puih Blik, Atbồ Mpồl jăt yàng Plei Mơ Nú pà git: “Lài do hìu yàng (geh tiah hòi là hìu jum) tàm ƀòn, tìm mờ sơlo den tàng duh ngan, kal ke ngan tàm broă pơrjum gùng yàng. Tŭ do neh geh hìu yàng is, làng bol chờ hờp ngan geh hìu yàng dờng mờ niam. Bè ờs tàm do pơrjum gùng yàng tàm ngai Rơlô. Ngai dơ̆ poan răc yàng tàm tŭ drim. Ngai dơ̆ prao răc yàng tàm aoă mpồl. Gam ngai dơ̆ pe, dơ̆ pram, ală mpồl ndai bơsram jơnau đơs crih tàm do”.

Kung ndrờm bè hơ̆ sơl, tàm ƀòn Pác Rà, sàh Lý Bôn, càr Cao Bằng, pah poh 2 dơ̆ tàm drim ngai dơ̆ pram mờ mho ngai rơlô, mpồl jăt yàng mpong săp đơs jơnau đơs crih gùng yàng, sền jơnau yàng, răc yàng. Broă tơrbŏ bal đah jăt yàng ờ mìng di pal mờ jơnau kờñ pin dờn mờ gam cèng geh ală tam gơl niam tàm rài kis. Làng bol tàm ală ƀòn ndai kung tus tàm Pác Rà sơl nàng pơrjum gùng yàng. Bi Vàng A Dơ, tàm sàh Lý Bôn pà git: “Dùl poh mpồl pơrjum gùng yàng 2 dơ̆ tàm ngai dơ̆ pram mờ ngai rơlô. Tus bal pơrjum gùng yàng, añ gŏ chờ hờp ngan, rài kis tam gơl uă. Bè tàm bơto bal bañ ñô ơlăk, chu jrào. Tam pà bal nàng ală cau lơh broă niam. Añ tam pà bal khăt gơboh ngan”.

Bal mờ ală broă lơh bè ờs pah ngai, den ală ngai lơh yàng dờng, lơh chờ ờs mờng bơh ală gah jăt yàng dê geh gơnoar atbồ ai tơl bơta niam nàng bơyai lơh niam bè: Lơh yàng tờm nam deh yàng phờk, Lơh yàng dờng Vesak bơh gah jăt yàng phờk dê, Lơh yàng Kơnràñ lik lìng, Lơh yàng Kơnràñ kis wơl bơh Gah jăt yàng Bàp mờ yàng Tin làng dê, lơh yàng dờng Hwìng (hwềng, huềng) Chí Tôn, Lơh yàng bồ nam pa yàng Cao Đài, Lơh yàng Ramadan mpồl jăt yàng Islam; Lơh yàng tờm ngai deh yàng Phờk Tịnh độ Cư sĩ gah jăt yàng Phờk Việt Nam, gah yàng phờk Hoà Hảo….

Mùl màl pơrjum gùng yàng niam tàm lơgar là tơngu me tờm nàng lơgar Việt Nam gơs anih tus lơngăp lơngai, pin dờn ai ală broă lơh gah jăt yàng dờng bơh dunia dê. Cơng tàng loh làng ngan là broă Liên hợp quốc 4 dơ̆ rơwah lơgar Việt Nam nàng bơyai lơh yàng dờng tờm ngai deh yàng Phờk Liên hợp quốc (nam 2008, 2014 mờ 2019, 2025). Ồng Ven Khemachara Bhikkhu, Phó Kwang Gơnoar cih dờng mpồl jăt yàng Phờk ală lơgar, tŭ tus bal lơh Vesak nam 2025 đơs là: “Do là dùl tàm ală broă lơh kwơ màng ngan. Ală cau bơh tàm ală tiah tàm gùt dunia ndrờm tus nàng lơh yàng bal”.

Dùl bơta ndai ai tơngŏ loh làng bơta niam kòn bơnus mờ sơrmah sơrmài ngan tàm gùng jăt yàng lơgar Việt Nam dê là broă dong kờl gơwèt mờ ală cau neh geh tŭ gơtìp tìs jăt ală mpồl sơnđan gùng yàng ờ ngan. Gơnoar atbồ bal mờ mpồl bơtiàn pờ kwàng tê ơnàng, ai tơl bơta niam, dong kờl ală cau neh geh tŭ jăt yàng ờ ngan rê wơl pơrjum gùng yàng ngan bè ờs. Bi Kpă Pih tàm sàh Chư Sê, càr Gia Lai là dùl nă cau bè hơ̆: “Añ lòt jăt yàng Tin lành Đê Ga. Añ gŏ hơ̆ là broă lơh ờ di. Tŭ añ rê wơl, añ geh kwang bàng pơlam, ală bơta lơi kal ke den geh kwang bàng sàh dong kờl".

Pang rùp niam bè broă jăt yàng neh ai tơngŏ bơngă bơh đah jăt yàng tàm mpồl bơtiàn lơgar Việt Nam dê. Ală khà kờp tàm Jơnau yal tơnkah 70 nam crơng gơs gah atbồ dà lơgar bè jăt yàng (nam 2025) pà gŏ: rài kis pin dờn, jăt yàng tàm lơgar Việt Nam pơn jăt tai bơtàu tơnguh bè bơta dờng pràn bal mờ bơta jrô ơnàng. Di lah lài mờ nam 1990, lơgar Việt Nam mìng geh 3 mpồl gah jăt yàng geh dờp den tus tŭ do Dà lơgar neh dờp mờ ai sră dờp dan lơh broă ai 43 mpồl gơwèt 16 đah jăt yàng, mờ di pơgăp 27 tơlăk 700 rơbô nă cau jăt yàng (geh di pơgăp 27% khà kờp làng bol), rơlao 61 rơbô nă cau kơ đơng yàng, mờr 145 rơbô nă cau lơh broă mờ mờr 30 rơbô hìu yàng.

Khà geh lơh loh làng mờ di adăt boh lam bơh ală gah jăt yàng gam geh tơlik tŭ pah nam, git nđờ rơbô lơh chờ pin dờn, jăt yàng geh bơyai lơh, hòi jà gal ală cau jăt yàng mờ làng bol tus bal. Ală broă lơh pin dờn geh lơh sùm kơl jăp, ală mpồl jăt yàng geh tơl bơta niam bơtàu tơnguh mờ ală broă lơh đah jăt yàng geh nùs nhơm ală lơgar geh bơyai lơh geh cồng nha là ală bơta tơngŏ kwơ màng pà gŏ broă jăt yàng tàm lơgar Việt Nam gam lơh broă jăt gùng dà broă lơh niam.

Adăt Pin dờn, jăt yàng (tam gơl) geh ngui bơh ngai 1 nhai 1 nam 2027 rơ̆p pơn jăt tai gàr niam rơlao gơnoar khăt gơboh pin dờn, jăt yàng bơh làng bol dê, mờ ai geh bơta niam nàng ală broă lơh jăt yàng geh bơyai lơh ƀuơn, di mờ jơnau geh ai tàm adăt boh lam dê.

Khăt gơboh jăt yàng tàm lơgar Việt Nam geh ai tơngŏ mờ bơh nhơm tă mùl màl rài kis bơh rơlao 27 tơlăk nă cau jăt yàng dê: rài kis lơngăp lơngai, đềt mềr nền nòn mờ mpồl bơtiàn. Dùl pang rùp jăt yàng tơrgùm bal, loh làng mờ ngai sơlơ bơtàu tơnguh.