VOV4. K’ho- Mpồl lài mờ tu\ bau tơngai lài neh geh lơh tơrlòng lài tàm bàr pe tiah bơh càr Dak Lak dê, kờ` tơnguh jơnhoa jơnau gi\t wa\, bơta chài mu\t lơh broă sền gàr pràn kơldang să ja` deh dùh ai ơruh pơnu in, mơkung dong khi gi\t geh ală broă drơng sền gàr pràn kơldang să ja`- deh dùh di kơrya tàm hìu bơnhă. Bơh sơnrờp, mpồl neh cèng wơl ală bơta kuơ ngan, mơya ală tu\ lơh kung gam uă bơta ờ hềt pràn jak, aniai uă tus broă rề ơnàng lơh uă broă lơh do.

Bơh nam 2011, Anih tờm khà kờp làng bol mờ deh dùh di kơrya tàm hìu bơnhă kơnhoàl Krông Pach, càr Dak Lak dê neh mu\t lơh tơrlòng lài Mpồl lài mờ tu\ bau tàm 5 ntum mờ [òn drà, tàm hơ\ geh Hoà Tiến, Hoà An, Ea Knuêc, Ea Kly mờ Phước An kờ` yal tơngi\t jơnau gi\t wa\ bè sền gàr pràn kơldang să ja` deh dùh, nùs nhơm bồ tơngoh rơnàng sơnam ai cau pa dờng mờ ơruh pơnu tàm tiah do in, wèt tus jơnau kờ` tơnguh jơnhoa cồng nha khà kờp làng bol. Di 3 nhai dùl dơ\, ală cau tàm mpồl tìp mat, cribơyai, geh bơto pơlam bè ală bơta gơrềng tus pràn kơldang să ja` deh dùh, deh dùh di kơrya tàm hìu bơnhă, cau bơyô klau cau bơyô ùr, bơta kờ` gơboh, bi\c bài niam ờdo ờdă, rcang pleh geh bun bơdìh mờ jơnau kơ\p kờ`, ală kòp lơh bơtờp bơh gùng bi\c bài, kòp HIV/AIDS…Tơnơ\ mờr 4 nam lơh broă, ală mpồl do neh ngan ngồn gơ gơs là rbàng tơrbo\ bal dong ală cau bơyô kơnòm să gi\t wa\ uă rlau bè bơta pràn kơldăng să ja` deh dùh lài mờ tu\ bau. Ồng Bùi Phụng kuang atbồ Anih tờm khà kờp làng bol- deh dùh di kơrya tàm hìu bơnhă kơnhoàl Krông Pach, càr Dak Lak, geh jơnau đơs bè do: “Broă lơh do gơdờp uă ngan tus mờ rài kis làng bol, ngan là cau pa dờng, ơruh pơnu rcang tam bau; bơto jơnau gi\t wa\ ai làng bol in gi\t go\ là kờ` pal bơtàu tơnguh cồng nha khà kờp làng bol. Tam gơl jơnau gi\t wa\ khi tơngo\ bơh ală broă lơh ngan ngồn, pơnyơu bè là kham pràn kơldang să ja` lài mờ tu\ bau mờ ală ùr bơklau tu\ geh bun den tus tàm ală hìu sơnơm nàng sền mhàm nàng sền go\ kòp lài mờ tu\ deh”.

Bi ùr Bùi Thị Kim Ngân kuang atbồ đơng lam Mpồl ơruh pơnu ntum Hoà Tiến, kơnhoàl Krông Pach, càr Dak Lak là cau atbồ Mpồl lài mờ tu\ bau [òn 2, đơs bè do: “Do là broă lơh geh kuơ ngan ai rơnàng kơnòm să in, kuơmàng là gơwèt mờ ơruh pơnu tàm [òn lơgar. Tài bơh, geh uă ngan ơruh pơnu hìu bơnhă kal ke, jơnau gi\t wa\ ờ uă, mờ pal kơlôi rcang tai lơh broă lơh sa nàng dong kờl hìu bơnhă den tàng ờ huan ngan geh tu\ geh sền sră bău, jòi gi\t ală jơnau yal gơrềng tus pràn kơldang să ja` deh dùh mờ lơh geh bơta mờng chài ai rài kis hìu bơnhă mờr tus in”. Tus tu\ do, mpồl tàm [òn 2 neh geh 30 nă cau tàm sơnam bơh 16 tus 30 sơnam tus bal. Ai Mpồl lài mờ tu\ bau tàm [òn 1, tàm pah dơ\ pơrjum, bal mờ ală cau tàm mpồl, Mpồl atbồ mpồl gam jà tai ală mè bèp tus bal nàng bơh hơ\ geh gùng dà bơto pơlam ală cau tàm rơnàng sơnam pa dờng, ơruh pơnu tàm hìu bơnhă in. Tàm khà 28 nă cau bơh mpồl dê neh geh 10 yô ùr bơklau bau di sơnam ai mờ tus bal kham sền gàr pràn kơldang să ja` lài mờ tu\ bau. Bi ùr Lương Hoàng Kim Chi là cau tàm Mpồl lài mờ tu\ bau [òn 1, ntum Hoà Tiến, pà gi\t bè do: “Geh lơh broă bal tàm Mpồl do den a` sền go\ ală jơnau yal lài do a` gam ờ hềt gi\t den Mpồl khi kung bơto pơlam a` in uă ngan jơnau gi\t wa\ nàng rcang bau, bè: ală bơta kuơ bơh broă kham sền gàr pràn kơldang să ja` lài mờ tu\ bau, sơnam di ai bau, bàr pe broă lơh pleh bun, tu\ geh bun den kham bun ờs mờng pah dơ\, tu\ do geh bơta săc rwah kòn se nàng kham sền gi\t lài bơta kòp bơh kòn se dê tu\ pa deh”.

Tơnơ\ mờr 5 nam mu\t lơh, Dak Lak neh geh 40 Mpồl lài mờ tu\ bau. Bơta kuơ bơh broă lơh do dê den neh sền go\ loh làng ngan, mơya, ală tu\ mu\t lơh tàm ală [òn neh gơbàn uă ngan bơta kal ke lơh kơryan tus broă rề ơnàng lơh uă broă lơh do. Bi ùr Bùi Thị Kim Ngân kuang atbồ Mpồl lài mờ tu\ bau [òn 1, ntum Hoà Tiến, kơnhoàl Krông Pach, đơs: “Đơs bal là pa lơh tơrlòng lài tàm 2 tiah là [òn1 mờ [òn 2, bơto pơlam den kung ờ hềt geh uă sơl, bơta chài kung ờ hềt geh uă ngan den tàng kung rơ\p mìng lơh geh 50% lơm. Ơruh pơnu [òn lơgar den bơta gi\t wa\ ờ hềt jak chài ngan, ờ di là ndrờm bal gơ\p ờ den tàng pal geh bơto pơlam den hơ\ sồng gi\t wa\ geh kung bè là gi\t wa\ geh ală jơnau yal den hơ\ sồng mblàng yal ai cau tàm mpồl in”.

Ồng Hoàng Châu kuang atbồ Anih tờm khà kờp làng bol- deh dùh di kơrya tàm hìu bơnhă kơnhoàl Krông Pach, pà gi\t: “Bè đah anih tờm khà kờp làng bol den kung geh sơl jơnau kờ` rề ơnàng lơh uă broă lơh do ai jơh ală ntum ndai in. Broă bơyai lơh, bơto yal jơnau gi\t wa\ ai mpồl cau atbồ mpồl in den anih tờm khà kờp làng bol gơtùi lơh geh mơya kung tìp uă ngan kal ke. Ngan ngồn là priă jền tu\ do ai Broă lơh jơnau kờ` in là ờ geh den tàng kờ` pal geh bơta dong kờl priă lơh broă bơh tiah do dê bơh kơnhoàl, tus ntum, pah nam tă dùl bơnah dềt nàng bơcri ai broă lơh do in. Dơ\ bàr tai là bơta đơng lam, atbồ, pơgồp bal mờ ală gah sơnah lơh broă mờ mpồl cau den hơ\ sồng lơh gơtùi”.

Sền go\ ală bơta ờ hềt pràn jak tàm kơnă hơđơm, Anih lơh broă khà kờp làng bol- deh dùh di kơrya tàm hìu bơnhă càr Dak Lak neh geh broă lơh bơto pơlam, tơnguh jơnhoa bơta chài mblàng yal ai ală Mpồl cau atbồ mpồl in tàm ală mpồl lài mờ tu\ bau mờ geh broă rơndăp lơh rề ơnàng lơh uă tai tus 24 ntum tàm nam do. Mò Phạm Thị Tuyết Nhung kuang jat jơng atbồ Anih lơh broă khà kờp làng bol- deh dùh di kơrya tàm hìu bơnhă càr Dak Lak, đơs: “Pơn jat tai là he geh sac rwah ală cau mờ lài do he neh bơto pơlam khi in, he geh lòt sền wơl. Dilah mờ ờ hềt lơh geh ală dơ\ cribơyai broă lơh ờs mờng, ală dơ\ bơto pơlam tàm [òn lơgar den ală cau hơ\ geh bơto pơlam wơl nàng mu\t lơh tus geh. Mờ priă jền nam do den càr dong kờl, bulah ờ geh uă kung neh bơto pơlam geh 24 ntum tàm 5 kơnhoàl. Khà priă jền gam wơl den he geh bơto pơlam ai bàr pe ntum bơh jơh ală kơnhoàl gam mu\t lơh tàm ù tiah hơ\ dê in bè broă lơh săc rwah lài mờ tu\ deh mờ kòn se pa deh”.

Broă bơsong ală jơnau ờ hềt pràn jak bơh Mpồl lài mờ tu\ bau tàm càr Dak Lak dê mờ rề ơnàng lơh uă broă lơh do tus uă [òn tàm càr geh dong bơto yal ală jơnau gi\t wa\ geh kuơ ngan bè bơta kờ` gơboh, gùng tam bau mờ hìu bơnhă, lơh geh rài kis niam, lơngăp lơngai chờ hờp ai rơnàng kơnòm să in.

Cau mblàng Lơ Mu K’ Yến