VOV4.K’ho - Mo tơnơ\ tu\ Kac màng Nhai Phàm geh cồng nha, lơgar Việt Nam Dân chủ Cộng hoà geh crơng gơs, Bác Hồ neh lam sồr pal lơh ngan bơyai lơh slơ gờ` slơ niam dơ\ te\ khà gùt làng bol poò Gơnoar ala mat dà lơgar. Bác Hồ neh ky\ kơrnuat sồ 14 ngai 8/9/1945 mờ kơrnuat sồ 51 ngai 17/10/1945 bè bơyai lơh dơ\ te\ khà. Bơh kơrnuat hơ\,  dơ\ te\ khà gùt làng bol pồ Gơnoar ala mat dà lơgar  dơ\ sơnrờp bơh lơgar Việt Nam dân chủ Cộng hoà neh geh  lơh tàm  ngai 6/1/1945 mờ neh lơh geh cồng nha niam bơne\.

            Ngai 2/9/1945,  tàm blàng dờng Ba Đình, tềng đap git nđờ rhiang rbô na\ làng bol càr lơgar, ồng Hồ Chí Minh kuang atbồ lơgar neh ala mat Gơnoar atbồ dà lơgar ing geh đòk sra\ Jơnau đơs geh ngap lơngai is, đơs mờ làng bol gùt lơgar mờ dunia: Dà lơgar Việt Nam dân chủ cộng hoà geh crơng gơs. Sra\ yal tơnggit geh đơs  tờm: “Dà lơgar Việt Nam geh gơnoar dờp geh  khat gơboh mờ ngap lơngai is, mờ mùl màl neh gơ gơs la dùl dà lơgar geh ngap lơngai is. Gùt jơi bơtìan làng  bol Việt Nam lơh ngan  ai jơh nùs nhơm mờ mpồl cau, màng kis mờ phan bơna nàng gàr gơnoar khat gơboh, ngap lơngai is hơ\”.

            Gơnoar geh ngap lơngai, khat gơboh bơh jơi bơtìan Việt Nam neh geh đơs tờm tàm Jơnau đơs yal tơnggit geh ngap lơngai is bơh ồng Hồ Chí Minh kuang atbồ lơgar yal tàm ngai 2/9/1945 la bơr nàng ja\ adat boh lam kuơ màng, crơng gơs geh dà lơgar Việt Nam dân chù cộng hoà.

            Việt Nam neh gơ gơs dùl dà lơgar geh ngap lơngai is, khat gơboh. Gơnoar atbồ dà lơgar ing bơh lơgar Việt Nam Dân chủ Cộng hoà pa crơng gơs la anih đơng lam dà lơgar jơnhua ngan rlau jơh geh gơnoar at kơnòl rài dà lơgar lam sồr gùt làng bol mut lơh ala\ broa\ lơh jar mhar bè đơng lam atbồ tàm dơlam lơgar,  lơh broa\ mờ lơgar cau, bè ling klàng,  lơh sa, chài rgơi, mpồl bơtìan kơp tus ngai te\ khà Gơnoar ala mat dà lơgar nàng  geh tơlik lơh gơs dùl Gơnoar atbồ lơgar ngan ngồn, di adat boh lam, di sơnoa boh lam.

            Broa\ tơlik ngui Sơnoa boh lam, crơng gơs Gơnoar atbồ lơgar ngan ngồn la broa\ lơh lam bồ lài nàng geh lơh niam mờ tơngguh gơnoar at bồ làng bol. Den tàng, ngai 3/9/1945, hơ\ la tơnơ\ tu\ Dà lơgar  kac màng geh crơng gơs, tàm dơ\ pơrjumsơnrờp bơh Gơnoar atbồ lơgar ing,  ồng Hồ Chí Minh kuang atbồ lơgar neh sồr Gơnoar atbồ lơgar “ Bơyai lơh slơ gờ` slơ niam dơ\ te\ khà mờ rài te\ khà gùt làng bol gơtùi lòt đùh sra\ ”. Jơh ala\ làng bol cau ùr cau klau bơh 18 sơnam drờm geh gơnoar tơlik mat te\ khà mờ pồ te\ khà, ờ tam cah is cau  pas rbah, cau jat yàng,  jơi nòi…”

            Ngai 8/9/1945,  Kuang atbồ Gơnoar atbồ lơgar ing lơgar Việt Nam Dân chủ Cộng hoà geh tơlik kơrnuat sồ 14 geh cih lơh geh dùl dơ\ te\ khà dờng pồ Gơnoar ala mat dà lơgar. Tàm kơrnuat geh cih loh: “Lơh jat kơrnuat bơh làng bol dùl lơgar  pơrjum ngai 16, 17/8/1945 tàm tiah tơng klàs, geh ai ngan la lơgar Việt Nam geh jat rài dân chủ cộng hoà mờ Gơnoar atbồ làng bol gùt lơgar geh làng bol dùl lơgar pơrjum pồ jat cau lơi kung geh sra\ pồ geh ai pồ”.

            Tàm sra\ kơrnuat neh geh đơs tờm bơta kờ` ngan ngồn bơh dơ\ te\ khà dờng, mơ kung geh đơs tờm bol he geh tơl broa\ lơh adat boh lam, bơta geh ngan mờ lơh ngan nàng  bơyai lơh geh dùl dơ\ te\ khà hơ\. Bơta 2 bơh kơrnuat geh cih: “ Jơh ala\ làng bol Việt Nam, jơh cau ùr, cau klau, bơh 18 sơnam dờng rlau drờm geh gơnoar pồ te\ khà mờ tơlik mat te\ khà, ờ kờp ala\ cau geh ờ ai gơnoar la cau làng bol mờ ala\ cau geh bồ tơngoh ờ bè ờs”.

            Pơnjat hơ\,  ngai 26/9/1945, Gơnoar atbồ lơgar ing geh tơlik kơrnuat sồ 39 SL, bè crơng gơs Anih duh broa\ rơndap lơh broa\ pal lơh bơh dơ\ te\ khà, kơrnuat sồ 51 SL ngai 17/10/1945 geh cih bè broa\ pal lơh bơh dơ\ te\ khà pal mut lơh jat broa\ lơh làng bol lơi kung gơtùi te\ khà,  pồ te\ khà tơn hala đùh sra\ pồ ndơp tàm thùng, kơrnuat sồ 71 SL ngai 2/12/1945 geh bơsir bơta gam ờ hềt tơl tàm bơta 11 tap V bơh kơrnuat sồ 51 nàng dong tơl bơta buơn  boài rlau tai tus cau tơlik mat te\ khà.

            Broa\ rcang tus dơ\ te\ khà geh lơh nhap nhar tàm  bơta gơ jra` tàm lơgar, cau sò tơm bơh lơgar cau, jơnau gơlik geh tàm bơta gùng dra\ bal, lơh sa, mpồl bơtìan geh ai go\ gơbàn kal ke ngan, tam lơh ndang đah jum dà lơgar, mờ pal bơsong ala\ broa\ jal mhar  pah ngai geh ai tơlik, mờ mut lơh broa\ lơh geh tam ring bal ing mờ ling Tưởng hờ đah tô, mơ kung neh pal ntàu tam lơh nàng sơndra\ ala\ broa\ lơh aniai jà` iơh bơh bol  sò tơm dê.

            Broa\ Gơnoar atbồ lơgar ing tơlik ngui dùl  ròt ala\ kơrnuat neh ai go\ bơta lơh ngan nàng dơ\ te\ khà dờng dơ\ sơnrờp geh jai pha.

            Tài bơh gơbàn geh  bơta krơi is bơh dà lơgar, dơ\ te\ khà  làng bol gùt lơgar pồ te\ khà do ờ mìng la dùl dơ\ lam sồr gùng dra\ bal bè ờs, mờ mùl màl la dùl dơ\ ntàu tam lơh gùng dra\ bal, tam lơh ala\ kai khà mờ jơi bơtìan geh ai go\ gơbàn kal ke ngan, kòl yan mờ ua\ ngan krà` cê.

            Ala\ bao\ dra\ wơl geh lơh ngan đơs ờ niam, đơs ờ niam Việt Minh, hòi jà ờ kờ` dơ\ te\ khà gùt làng bol. Nàng lơh geh ai go\ ala\ jơnau ờ niam ngan bơh ala\ cau pơrlơ\ dra\, bao\ Cứu Quốc-anih lơh broa\ mblàng pơlam bơh gah tề lam  Việt Minh neh nhap nhar ntàu tam lơh,  geh pơlam gùng dà broa\ lơh tàm lơgar,  geh kờ` bal làng bol tus bal bơyai lơh gùng làng bol te\ khà. Tài dơ\ te\ khà gùt làng bol la mut lơh gơnoar khat gơboh, lơh tờm bơh làng bol, mìng geh  bơyai lơh te\ khà gùt làng bol hơ\ sồng geh tu\ nàng làng  bol rwah ala\ cau ala mat tờm ngan mờ jơh nùs ngan mờ gùt làng bol  dùl lơgar, kung mìng bơh geh te\ khà hơ\ sồng geh dùl anih lơh broa\ geh gơnoar jơnhua ngan rlau jơh tơl geh gơnoar nàng tơlik  geh tus dà lơgar Việt Nam in geh dùl sơnoa boh lam geh kơrnuat loh làng gơnoar kuơ bơh làng bol dùl lơgar mờ bơh Gơnoar atbồ lơgar mờ hơ\ sồng geh lơh prah gơ pring ala\ jơnau pin pơrdah  tàm dơlam kung bè hờ bơdĩh tus mờ gơnoar atbồ làng bol. Di bè ồng Hồ Chí Minh kuang atbồ lơgar neh đơs tờm: “ Dơ\ bơyai lơh te\ khà gùt làng bol la dùl tu\ ai jơh gùt làng bol dùl lơgar geh rwah ala\ cau geh jak, geh chài gơtùi à` ơnòng broa\ lơh dà lơgar…dơ\ te\ khà gùt làng bol hơ\ la khat gơboh, drờm bal, hơ\ la lơh tờm, tam klac”.

            Slơ mờr tus ngai gùt làng bol pồ te\ khà Gơnoar ala mat dà lơgar,  tàm lơgar slơ geh chờ hờp mờ kờ`  gơboh ngan. Jơnau gùt làng bol pồ te\ khà Gơnoar ala mat dà lơgar geh lơh chờ hờp tàm ala\ tiah hơ\ geh lip gơs di pal  mo tàm ala\ gah lơh bao\ geh lơh tơngguh rlau tai nùs nhơm gùng dra\ bal  nggồr ung tàm gùt lơgar kờ` wèt tus ngai 6/1/1946.

            Ngai 6/1/1946, dơ\ te\ khà gùt làng bol pồ te\ khà Gơnoar ala mat dà lơgar dơ\ sơnrờp geh lơh tàm gùt lơgar, kờp bal ala\ tiah gam geh tam lơh bè đah jum dà lơgar, đah jum tàm gùl lơgar mờ Tây Nguyên…Tàm Hà Nội, 91,95% cau te\ khà  bơh 74 tiah tàm dơlam [òn dờng mờ 118 [òn gùt dar [òn dờng neh lòt đùh sra\ tàm bơta nùs nhơm chờ hờp bơh ngai chờ lơh tờm. Cồng nha, 6 tàm 74 na\ cau tơlik mat te\ khà neh geh pồ la kuang bàng Gơnoar ala mat dà lơgar, ồng Hồ Chí Minh kuang atbồ lơgar neh  geh pồ mờ sra\ pồ jơnhua ngan rlau jơh (98,4%).

            Tàm gùt lơgar, geh 89% kờp jơh cau te\ khà  geh lòt đùh sra\ pồ, ua\ ngan la 80%, ua\ tiah geh tus 95%. Gùt lơgar neh pồ geh 333 na\ cau kuang ala mat, tàm hơ\ geh 10 na\ cau ùr mờ 34 na\ la cau kòn cau.

            Dơ\ te\ khà gùt làng bol đùh sra\ pồ  Gơnoar ala mat dà lơgar Việt Nam  dê dơ\ sơnrờp nam 1946 geh bơyai lơh jat broa\ lơh lơh tờm, gơguh jak ngan, hơ\ la cau lơi kung drờm lơh bal, drờm bal, lơh tơn mờ đùh sra\ ndơp neh geh cồng nha niam bơne\. Gơnoar ala mat dà lơgar sơnrờp bơh lơgar Việt Nam Dân chủ Cộng hoà  geh crơng gơs. Gơnoar ala mat dà lơgar neh pồ geh Gơnoar atbồ lơgar ngan ngồn,  geh ai tus Việt Nam in dùl Sơnoa boh lam lơh tờm. Cồng nhe do la dùl tềl ai go\ tềl ngan bơtàu tơngguh bè sơnđoh sơnrờp  bè rài lơh tờm bơh lơgar Việt Nam.

            Gơnoar ala mat dà lơgar Việt Nam geh crơng gơs la cồng nha, mờ la bơta kờ` ngan ngồn bơh kac màng. Gơnoar ala mat dà lơgar geh crơng gơs tàm tu\ tam lơh bơh dơ\ tam lơh  jơi bơtìan gam krà` cê ngan. Hơ\ la Gơnoar ala mat  dà lơgar bơh ngap lơngai is jơi bơtìan, bơh trơ gùm dùl dà lơgar mờ bơh tam klac dờng gùt jơi bơtìan. Gơnoar ala mat dà lơgar neh gơ trơ gùm geh ala\ cau kuang ala mat bơh 3 tiah dà lơgar la đah tô-đah tàm gùl mờ đah jum dà lơgar, la  bơta kơp kờ` bơh làng bol gùt lơgar. Gơnoar ala mat dà lơgar neh geh ala mat bơh jơh ala\ rnàng cau Việt Nam kờ` gơboh dà lơgar tu\ hơ\, hơ trơ gùm ala mat  bơh jơh ala\ gah, sơnah lơh broa\, ala\ gah cau, ala\ rnàng cau, rnàng làng bol mpồl bơtìan bơh kong nhân,  cau lơh broa\ jơng tê, cau klau, cau ùr tus ala\ cau tư sản, cau ka\ bro, ala\ cau ngac jak mờ ala\ cau lơh  broa\ chài rgơi pơnrơ ngan, geh ala mat bơh ala\ gah yàng tàm lơgar Việt Nam, jơh ala\ bơnah cau kòn cau,  bơh jơh ala\ cau ờ di tàm đảng, ala\ gah gùng dra\ bal…

            Cồng nha bơh dơ\ te\ khà pồ Gơnoar ala mat dà lơgar geh ai go\  gơs dờng bơh Dà lơgar kac màng Việt Nam, pờ geh dùl rài pa, rài dà lơgar he geh dùl Gơnoar ala mat dà lơgar, dùl Gơnoar atbồ lơgar ring bal, dùl Sơnoa  boh lam gơguh jak ngan mờ dùl ròt gơnoar atbồ lơgar tơl làm jơh bè sơnđan, bè adat boh lam nàng ala  tus làng bol Việt Nam bè lơh broa\ tàm lơgar, mờ lơh broa\ mờ lơgar cau. Dơ\ te\ khà la cơng tàng nàng đơs tờm Dà lơgar Việt Nam Dân chủ Cộng hoà geh ai go\ bơta di adat boh lam, lơh tờm-dà lơgar bơh làng bol, tài làng bol, làng bol dê geh gùt làng bol  jàu kơnòl đơng lam dà lơgar,  bơyai lơh gùt làng bol ntàu tam lơh bơt bơtàu dà lơgar, bơsong ala\ bơta git gơp bơh Việt Nam  tàm dunia.

            Cồng nha bơh dơ\ te\ khà kung geh đơs tờm bơta pin dờ` tơl jơh bơh Đảng mờ ồng Hồ Chí Minh kuang atbồ lơgar tàm nùs nhơm kờ` gơboh dà lơgar làng bol he dê, mơ kung, hơ\ kung la bơta ai go\  kơp kờ` lơh tờm bơh làng bol mờ bơta pràn tam klac dờng gùt làng bol.

            Cồng nha bơh dơ\ te\ khà bè ồng Hồ Chí Minh kuang atbồ lơgar neh đơs tàm dơ\ pơrjum dơ\ dùl bơh Gơnoar ala mat dà lơgar sơnrờp,  la “Cồng nha bơh bơta phi sa\, ntàu tam lơh bơh ồng pàng he, gơ la cồng nha bơh bơta tam klac khin cha jak chài lơh ngan bơh gùt làng bol Việt Nam, bơta tam klac bơh gùt làng bol, bơh cau kra, cau kơnòm, cau dờng cau dềt,  jơh ala\ gah jat yàng, jơh ala\ kòn cau  tàm dà lơgar Việt Nam tam klac nền nòn gơs dùl mpồl tam klac bal,  phi sa\ ờ ngòt chơt jê kờ` ai geh rài ngap lơngai tus dà lơgar in”.

                                      Cau cih mờ yal tơnggit  K’ Brọp