VOV4.K’ho – Tàm jơnau đơs ngai òr, bol a` neh yal bè bơta tung lơtang jơh ală broă lơh sa brê tàm Tây Nguyên, geh lơh git nđờ rhiang rbô lồ brê tàm tiah do gơbàn kơl mus aniai tàm di 2, 3 nam. Broă roh brê digơlan neh geh tơmù dimơ, dilah ală broă lơh geh mut lơh krà` ngan tàm broă tam brê bơsir wơl jat geh cih di bơh adat boh lam. Gơya, broă do tàm Tây Nguyên gam gơtìp dùl broă lơh kơryan ngan là: Ờ tơl priă, tam phà ù tiah… mờ geh bal bơta ờ tơl krà` bơh gơnoar atbồ lơgar dê. Mpồl cau ai tơngit jơnau đơs Việt Nam pơnjat tai geh đơs bè bơta bơtàu tơnguh brê tàm Tây Nguyên mờ jơnau cih “ Dồs brê tu\ lơi hơ\ sồng tơm”:

Mờ dùl ròt broă lơh hìu mai\ pờ tơlik ồs đèng bal mờ ală rơndap broă lơh bơt bơtàu phan bơna drơng mpồl bơtiàn, rơndap broă kă bro geh ngui ù brê, càr Dak Nông – dùl càr đah jum Tây Nguyên, là tiah geh bă brê pal tam tơm wơl uă ngan rlau jơh, mờ rlau 8.000 lồ. Mơya 2 nam do, gùt càr mìng rơp tam geh 124 lồ. Ồng Nguyễn Đức Luyện, kuang jat jơng atbồ Anih duh broă làng bol càr Dak Nông mblàng, kơrnuat pơlam tam brê ala bơh Gah lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar tơlik nam 2013, tơngai jal mhar ir nàng càr tam brê mờ khà ơnàng ngan: “ Ờ mìng bol a` mờ ală cau tờm brê, ală cau tờm bơcri priă kung ndrờm kwi kuơ ngan, ờ gơtùi rơcang lài ală bơta pal geh nàng mut lơh tam brê ala. Mờ tàm Dak Nông, bơta kal ke là khà ù ờ gơtùi bơsong, tài gam tam pìt tam phà, làng bol gam atbồ mờ ngui; bơh kờp sền brê den bol a` hơ\sồng git ngan ngồn là gam 50 rbô lồ tai. Dilah ringbal geh khà ù den tơngai kung pal roh jo\ ngan, là pal đal git broă lơh sơgràm nàng lơh glài jat adat boh lam, broă lơi là lơh glài mờ priă, broă lơi den bơsong jơnau gơlời wơl, broă do ờ gơtùi lơh mhar. Mờ dilah mut lơh den tam brê làng bol kung gam koh kơl aniai, den tàng cồng nha lơh geh ờ uă.”

Gơwèt mờ càr Kon Tum, càr lam lài Tây Nguyên bè tam brê ala, kung mìng tam ờ hềt geh 400 lồ tàm khà mờr 2.800 lồ pal tam ala brê. Ồng Nguyễn Kim Phương kuang jat jơng atbồ Gah lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar càr Kon Tum pà git, hơ\ là càr jàu kơnòl tơn ală mpồl lơh sa kă bro tam mờ sền gàr brê, mpồl atbồ brê rơcang gàr bồ tô rơcang lài tam brê. Dilah lời ală cau tờm bơcri priă tam is den ờ hềt git tu\ lơi hơ\sồng geh brê: “ Anih duh broă làng bol càr kung neh đơng lam mut lơh tơrlòng lài, gah lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar càr kung neh yal khà ù tus mờ ờ uă mpồl in, mơya ờ gơtùi lơh. Ală mpồl lơh sa kă bro ờ geh kơnòl mờ ờ geh gơnoar mut lơh bè tam brê, tàm tu\ tơngai tam brê pal jo\ tus 4 nam mờ pơhìn gơbàn uă bơta aniai, dơ\ 2 là bă ù rah rài tàm tiah sar lơgar ngài, den tàng ală mpồl ờ gơtùi mut lơh.”

Hơ\ ờ di là jơnau tờm lơh ală càr Tây Nguyên lơỳai tàm broă tam brê ala nàng tơm wơl ală bă brê neh gơtìp roh tu\ lơh ală broă lơh hìu mai\ pờ tơlik ồs đèng, bơtơt rơbòng dà. Jơnau kuơ màng là ală tiah ờ tơl priă nàng drơng broă lơh do in. Pơnrơ bè tàm Gia Lai, tus nhai mìu do, càr kung ờ hềt tam geh dùl lồ brê ala lơi tàm khà brê pal tam rlau 2.700 lồ. Ồng Đào Xuân Liên, kuang jat jơng atbồ Anih duh broă làng bol càr Gia Lai pà git, 2 nam do, sùm gơtìp trồ prang dờng soat dà lơh aniai, ală hìu mai\ pờ tơlik ồs đèng hoàc huơr den tàng lơỳai tơm priă tam ala brê. Ai ală rơndap broă drơng mpồl bơtiàn, sền gàr ngap lơngai dà lơgar…geh khà brê uă, kờp jơh rlau 2.000 lồ, kung ờ hềt go\ rơndap broă bơ tơl priă bơcri. Ồng Đào Xuân Liên đơs: “ Bơtơt rơbòng dà Ia Mơr, 1 rbô nđờ rhiang lồ, ờ ai priă den jàu càr in tam mbè gơtùi. Dơ\ 2 là gơrềng tus ngap lơngai dà lơgar, dơ\ 3 là gùng đah mattơngai lik Trường Sơn, đơs mơya ờ ai priă, rơndap broă ờ geh, priă jền ờ ai, hơ\ là lơh, mơya ờ geh bơta tàm pơgồp bal, nàng tu\ do mìng đơs bè do bè ne, đơs là càr ờ lơh jơh, mờ dilah geh ai 15 tơlak priă tàm 1 lồ den kung ờ gơtùi tam.”

Bơnơm làc tàm ala\ tiah ai tus ơm kis pa tàm tiah  Hìu ma\y pờ tơlik ôs đèng Đồng Nai 4

Ală rơndap broă gam mut lơh gam gơbàn bè hơ\, den uă ngan rơndap broă neh lơh gơs sơlơ kalke geh ai priă bơcri bơh kes priă nàng tam ala brê Tây Nguyên in. Tàm tu\ hơ\, khà bơcri tam brê jat khà priă dà lơgar dong kờl là 15 tơlak tàm dùl lồ brê rơcang gàr bồ tô, 10 tơlak priă tus mờ dùl lồ brê lơh sa, là dùl êt ir, ờ tơl nàng tam brê. Tàm Dak Lak, càr do neh tơlik rơndap broă tam brê 1.700 lồ tàm nam do, mơya neh mờr jơh nhai mìu, gùt càr mìng rơp tam geh mờr 700 lồ. Jat ồng Nguyễn Quốc Hưng, kuang atbồ đah tam mờ sền gàr brê càr Dak Lak, tu\ neh geh tơl priă bơcri den uă mpồl kung kal ke ngan tam brê tai ù tam pìt tam phà. Tam brê ala den lơỳai, broă tam brê tus mờ ală bă brê gơtìp koh kơl tìs mờ kơrnuat boh lam kung bềng ngan kal ke. Dồs tam brê, tơm wơl dà tơlir Tây Nguyên in ờ hềt git tu\ lơi den hơ\sồng tơm jơh. Ồng Nguyễn Quốc Hưng đơs: “ Rơndap broă mờ lời roh brê den pal tam wơl brê, mơya đơs ngan bal mờ ală mpồl lơh sa kă bro tam mờ sền gàr brê geh mpồl lơh broă sùm kung ờ jai sền gàr, kung gam gơlik geh bơta roh brê, den tàng kung kal ke ngan nàng sồr kong kơnòl. Hơ\ là ù làng bol sơgràm, tu\ do he tam wơl brê, mơya tu\ ai ù nàng tam brê den làng bol tàm hòi gơp lơh pờng cau tam brê. Dilah gơnoar atbồ lơh broă krà` cê den ngòt gơlik geh tung lơtang, mờ ờ lơh krà` den làng bol kung atbồ wơl. Do là bơta kal ke jo\ jòng ngan rlau jơh mờ tu\ do kal ke ngan nàng bơsong; đơs den cau lơi kung gơtùi đơs; mơya mut lơh ngan ngồn den ờ [uơn dùl êt lơi.”

Tus gùl nam do, gùt Tây Nguyên pa tam geh 1 rbô lồ brê ala tàm rơndap broă mờr 16 rbô lồ brê tam pal tam ala. Broă tam brê rơcang gàr bồ tô, brê lơh sa kung ờ ndrờm mờ ală bơta neh roh. Jat jơnau đơs bơh Gah lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar dà lơgar, pah nam gùt lơgar gơguh tai mờr 2 tơlak khối dơm chi bơh brê tam, mơya Tây Nguyên ndrờm bè ờ geh tă pơgồp lơi. Gah lơh broă chi brê Việt Nam nam do digơlan tơlik tac hờ lơgar cau geh 7 tơmàn đôlar Mỹ, bơta ờ di là phan lơh gơs Tây Nguyên dê dùl êt ngan, bulah geh tus 1/3 bă ù tam brê gùt lơgar. Do là bơta pal kong tus mờ jơnau bơtàu tơnguh tàm Tây Nguyên, mờ dồs brê den ờ hềt git tu\ lơi hơ\sồng tơm. Dồs do gam sồr bơta sơmbat tê bal bơh gơ noar atbồ tàm [òn lơgar mờ mpồl lơh sa kă bro mờ ală gah, sơnah lơh broă dà lơgar nàng mhar tơm wơl dà tơlir Tây Nguyên in.

                                                                   Cau cih mờ yal tơngit K’ Duẩn.