VOV4.K’ho – Tu\ tus nhai mìu bè tu\ do, cau lơh broă sa Daklak mut tàm kàl lơh sa tờm ngan tàm nam, bơta kờ` ală sơntìl chi tam là uă ngan, lơh jat bal bơta uă ngan cau tac sơntìl tàm drà kă bro mờ gar sơntìl. Nam 2016 do, sơntìl chi tam sơlơ geh tac uă rlau mờ uă ngan suơn ờng pa geh lơh, gơ hòi geh ờ mìng cau lơh broă sa ală càr Tây Nguyên mờ gam jơh bal mờ tiah đah jum mattơngai lik dà lơgar. Mơya, mờ bơta gam thùal jo\ jòng bơh bơta atbồ, khà niam bơh sơntìl gơ lơh bè khat lời, pơnjat tai geh lơh uă ngan bơta ờ suk, bơta pơhìn ờ niam mờ geh cồng nha tàm broă lơh sa. Ờ git tềng lơi nàng git jơh neh gơ gơs là jơnau đơs bal bơh jơh ală cau lơh broă sa mờ cau kă bro sơntìl chi tam tus mờ gah lơh broă kuơ màng càr dê:

Mut tàm nha tam phan nam do, anih tac tờm sơntìl bơh ồng Hồ Thanh Đàm, ơm tàm ntum Ea Kênh, kơnhoàl Krông Pach geh rề ơnàng rlau 3 dơ\ pơn drờm mờ nam lài. Rềp mờ anih do, 3 suơn ờng ndai kung pa geh pờ mờ ờ uă suơn ờng ndai gam hời rơ hời geh crơng gơs. Ồng Đàm pà git, bulah khà anih ờng, tac tờm sơntìl gơguh uă, mơya ală bơta chi sa plai geh cồng nha lơh sa uă bè bơ, sầu riêng kung ờ tơl nàng tac sơl. Ồng pà git: “ Nam do geh tai ală càr rềp bal bè Bình Phước, Gialai, geh ală bơta tờm sơntìl bè tiêu, kau su jơh tơngai tơnhàu den tàng khi tam gơl nàng tam bơ, sầu riêng geh cồng nha lơh sa uă, den tàng tờm sơntìl càr Daklak dê nam do ờ geh uă nàng tac. Dơ\ 2 tai là pah nam den geh tờm sơntìl bơh tiah đah mattơngai mut tai, mơya nam do tiah do gơtìp trồ prang dờng soat dà, dà hang mut aniai den tàng ờ geh tờm sơntìl. Den tàng bulah suơn ờng geh pờ uă ngan, mơya ală suơn ờng pa kung ờ tơl tờm sơntìl nàng tac drà kă bro in.”

Ala\ anih ờng sơntìl dềt, bal hia\ ngan tàm ala\ ntum kung top bàng sơnđan sơntìl chi tam Ea Kmat

Ală suơn ờng tờm sơntìl pa tàm Daklak uă ngan geh lơh ing lơm, mờ ờ uă `jrong gle halà ngui lòs neh sang, kơt che lòs, ai jàl jù nàng jơm tơngai. Dra ờng chi mìng geh lơ\ halà sồ kơmhò lơ u, dùl êt phơng sih bơrlu\ mờ ù pơrhê, uă ngan geh ai bơh ală suơn kơphe neh kra, pa kơl sang. Anih lơi dềt den ờng nàng tac 5, 7 rbô tờm ală bơta, anih lơi dờng den ờng tac tus git nđờ jơt rbô tờm. Mơya bulah anih dềt halà dờng, tờm chi ờng is ndrờm ờ geh mat sơnđan, jơnau tơngit bè bơta sơntìl, lơh làng bol ờ suk ngan. Tàm dùl anih tàm ntum Ea Knuêch, kơnhoàl Krông Pach, bi Bùi Văn Thế, ơm tàm ntum Hoà Đông lòt blơi sơntìl sầu riêng, pà git: bi neh mut lơh jơh ală jơnau pơlam bơh anih tac dê, mơya kung geh rlau gùl khà tờm sơntìl chơt tơnơ\ mờ tu\ tam 1 nam.

Tàm tu\ bơta ờ suk bơh bi Thế dê ờ hềt geh hơ dipal den dùl nă cau ndai tus blơi sơntìl bơ tàm anih do kung ờ suk bè anih lơh gơlik sơntìl, tài ală nam lài ồng gơ di blơi sơntìl bơ ờ niam: “ A` blơi đah ne rơbàng mơ. Tam gơ kung tơt plai, mơya tơt dùl êt ngan, mờ do là bơ dà, den tàng tu\ do pal kơl nàng tam wơl.”

Dilah bè ală nam lài, ală anih ờng sơntìl chi tam tơrgùm uă ngan tàm ntum Hoà Thắng, [òn dờng Buôn Ma Thuọt, gùt gar anih pin dờn mờ anih kơ lôi sơnơng kơphe Ea Kmat lài do – tu\ do là Viện khoa học nông lâm nghiệp Tây Nguyên, nàng sơ mờm bơngă pin dờn bơh anih do dê, den tus nam do, ală suơn ờng neh geh pờ tàm làm gùt ală kơnhoàl, [òn drà tàm càr. Mơya ndrờm bè ờ geh anih lơi lơh broă di mờ jơnau cih bơh kơrnuat sồ 18 tơlik nam 2012 bơh Gah lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar dà lơgar dê tus mờ broă lơh gơlik, kă bro sơntìl chi tam jo\ nam mờ chi sa plai jo\ nam.

Ngui tờk bơkiar geh ai bơh ală suơn bơrlu\, ờ hềt tơl pin dờn bè cồng nha tơnhàu kung bè bơta niam; jơnau yal tơngit ờ loh làng… là ală bơta dờng ngan tàm broă lơh gơlik, kă bro tờm sơntìl tàm Daklak tu\ do. Ồng Chu Văn Mùi, dùl nă cau tờm anih kă bro tờm sơntìl tàm [òn drà Ea Kar, kơnhoàl Ea Kar sùm blơi sơntìl bơh Viện khoa học nông lâm nghiệp Tây Nguyên tàm ntum Hoà Thắng, [òn dờng Buôn Ma Thuột yal bè bơta lềng làng bơh drà kă bro tac tờm sơntìl dê: “ Bơh tềng kơi sồ 5 mut tàm ntum Hoà Thắng, tềng lơi kung go\ sơntìl chi tam Ea Kmat. Dilah lòt blơi mờ go\ cih Ea Kmat den he mut bè hơ\ lơm, ờ git ngan làh ờ bè lơi. Tu\ mut blơi tàm hơ\, dùl tờm sầu riêng khi tac tus 100 rbô. Jơh cih sră, tong priă den cau lơh kòn gùng lam lòt sền, kờ` suơn lơi den khi lam mut suơn hơ\. Đơs ngan là chờ hờp, moat jrùm gơ tàm bơrlu\ bal, ờ git bè lơi.”

Jat ồng Lê Văn Thành, kuang jat jơng atbồ đah tam phan – sền gàr phan tam càr Daklak, bơta lềng làng pờ drà kă bro tac tờm sơntìl tàm Daklak neh jo\ jòng bơh uă nam, mờ pal roh uă tu\ tơngai tai hơ\ sồng bơta do geh bơ song. Jơnau là tài đah do pa geh crơng gơs rơp 2, 3 nhai, tơl broă pal kờp sền wơl bơh sơn rờp. Ồng đơs: “ Tus tu\ do bol a` hơ\sồng mut lơh dùl broă lơh, hơ\ là kờp sền wơl ală anih lơh gơlik, kă bro tờm sơntìl tàm càr. Mut tàm bồ nhai 4 den bol a` neh jà 148 hìu nhă lơh gơlik, kă bro tờm sơntìl tus nàng bơto pơlam ală sră nggal cih mut ngui kơrnuat boh lam. Jơnau kờ` bol a` dê là pal dong ală hìu nhă lơh gơlik, kă bro tờm sơntìl git ală jơnau cih bơh kơrnuat boh lam dê, ală jơnau pơlam bè bơta chài, ală bơta pal geh nàng kă bro, pơnjat hơ\ den hơ\sồng bol a` lòt sền, lơh glài ală broă lơh tìs.”

            Sơntìl chi tam ờng is ờ geh mat sơnđan, jơnau yal tơnggit sơntìl ờng

Bơt bơtàu rài lơh sa suơn sre pa, kơljap, bềng bơta pràn tàm pơr lòng, hơ\ là jơnau kờ` mờ càr Daklak mờ ală càr Tây Nguyên gam wèt tus, ngan là tus mờ ală bơta pràn lài ngan bè lơh gơlik sơntìl chi sa plai mờ chi tam jo\ nam. Mơya mờ ală bơta ờ pràn neh mờ gam gơlik geh tàm broă lơh gơlik sơntìl chi tam, broă lơh ngan bơh càr dê mìng là jơnau đơs lơm. Rài lơh sa suơn sre pa, kơljap mờ Daklak kơp kơ nờm digơlan mìng sơn đờm tu\ broă rơ wah lơh gơlik, kă bro sơntìl geh bơyai lơh ringbal mờ geh atbồ kơ\.

                 Cau cih mờ yal tơngit K’ Duẩn.