VOV4.K’ho – {òn A Lao, là [òn uă kòl yan kal ke bơh ntum tiah III Lơ Pang, kơnhoàl Mang Yang, càr Gia Lai dê. Làng bol kòn cau Bahnar tàm tiah do đơs là: “Gal kòn là jơnau bơtuah bơtoài, pas sơm mờ chờ hờp”, den tàng bè hơ\ khat gơboh deh kòn, ală ùr bơklau deh bơh 5 tus 7 nă kòn tàm [òn do geh uă ngan. Nàng hơ\ sồng bơta jơgloh, r[ah mờ bơngơl gơla gơ lòt jat sùm ală hìu bơnhă tàm [òn bơh rài do tus rài ne.

Cân, 30 sơnam ơm tàm [òn A Lao bau bơh tu\ 19 sơnam, tu\ do neh geh 4 nă kòn, 2 nă kòn klau, 2 nă kòn ùr. Tàm hìu ờ go\ geh dùl e\t phan bơna lơi geh kuơ bơdìh mờ dùl nơm ti vi neh klar ngan. Tàm gùl hìu là bàr pe bàu kòi pa jơh tơnhàu. Bi pà gi\t, bàr pe bàu kòi do mìng tơl nàng sa bơh 1 tus 2 nhai lơm gời, ală nhai pơn jat tai den lòt lơh apah, jòi phan sa pah ngai!

Jơnau pal muăt jrùm uă rlau tai là kòn klau tơnhoa pa 11 sơnam mơya neh sơrbì bơsram bơh nam ơdu\ 2, pah ngai lòt jat mè bèp lòt lơh broă tàm sươn mìr, lòt ê kơnrồ halà ơm tàm hìu ròng oh hền, mơya bi Cân kung ờ go\ geh bơta pơndờm pơnđiang, sồr kòn lòt bơsram.

Kòn klau tơnhoa bi Cân dê dong bèp lơh broă dềt tàm hìu

Gal kòn, rài kis bòl glar kal ke ngan mơya ùr bơklau bi kung ờ hềt go\ tu\ lơi kơlôi tus broă ngui broă lơh pleh bun nàng geh tu\ jiơ sền gàr ròng siam ală kòn mờ bơtàu tơnguh lơh sa hìu bơnhă. Đơs bè broă lơh deh dùh di kơrhia tàm hìu bơnhă, bi Cân rơpoa bồ, du\i so\ mờ đơs: “Mbè gơtùi mờ gi\t hơ\! Kung kờn deh 4 nă kòn lơm gời, mơya dilah neh rlau geh tai bun den mbè he lơh? A` ờ go\ gi\t geh broă lơh pleh bun ờ…Rài kis den lài do kung r[ah lơ ời sơl, tu\ do kung r[ah sơl!”

5 nă bèp mờ kòn bi Cân

Hìu bơnhă bi Yân ơm tàm [òn A Lao kung geh 6 nă cau sơl, mơya mìng kơ\p kơnờm uă ngan tàm 2 sào sre ro kơnra` ờ geh dà, bàr pe jơ\t tờm [ời lời tam kung bè ờ tam sơl. Rài kis kal ke ngan gi\t lơh, pal lòt jòi piang sa pah ngai, bi Yân kung đơs ngan bè do: “Rài kis kal ke ngan, geh kòi phe sa mìng bàr pe nhai lơm gời, tơnơ\ hơ\ là pal lòt lơh apah, lơh mờng mờ cau, lòt jòi phan sa pah ngai”.

Jơgloh r[ah, mơya uă ngan ùr bơklau kung gam kờn geh uă kòn uă sau sơl. Bi ùr Ní, deh nam 1979, gam plồ kơmhò chi [ời lời, ìs ranh nàng tăc. Bulah neh geh sau nàng ròng sền gàr mờ rài kis den siơ\u siar uă ngan, mơya jơnau kơ\p kờn geh uă kòn, uă sau kung ờ hềt jơh sơl. “A` kờn geh gal kòn, gal sau là chờ hờp ngan, là geh rơ\ ru cau. Dùl e\t kòn kung neh jơgloh r[ah sơl, kung siơ\u siar bal sơl. Geh gal kòn den niam rlau gơ dê…”.

Deh gal kòn, deh dian, lơh rài kis bơh làng bol tàm [òn A Lao neh r[ah sơlơ r[ah rlau tai, bòl glar ngan rlau tai. Jơh dùl [òn geh 145 hìu bơnhă bal mờ rlau 840 nă cau mơya geh rlau 60 hìu jơgloh r[ah mờ mờr bè jơgloh r[ah. Khà hìu r[ah gơguh sùm tai pah nam, nam 2013, geh 30 hìu den nam 2014 gơguh tus 42 hìu. Tàm hơ\, uă hìu gơtìp jơgloh bơh 4 tus 5 nhai tơn, uă ngan gơbàn jơgloh là tài bơh deh gal kòn, bè hìu bơnhă bi Yân geh 4 nă kòn, bi Lội 9 nă kòn, bi Khap 11 nă kòn…

Kơnòm dềt [òn A Lao gơlơh krơi ngan tu\ sền go\ năc tus tàm [òn

Đơs bè broă mblàng yal deh dùh di kơrnhia tàm hìu bơnhă tàm [òn A Lao, mò Đinh Thị Lan, kuang atbồ Mpồl cau ùr ntum Lơ Pang gơlơh dil ngan mờ đơs: “Ờ hềt tu\ lơi a` sền go\ bòl glar kal ke bè lòt lam sồr hòi jà ngui ală broă lơh pleh bun tàm [òn A Lao. Kuang bàng tus den làng bol sơrbăc mhar ngan til tơn mpồng, hơ\ sồng đơs dềt bal mờ gơ\p in iat là: ngui broă lơh pleh bun là lơh tìs mờ bơta geh is, den digơlan gơtìp kòp tê jê să, ngan ngồn là gơtìp ờ niam tus mờ bơta pràn kơldang să jan…”.

Jơnau gi\t wa\ tìs ngan do bal mờ jơnau đơs “Yàng ai kàr lơi den deh kàr hơ\”, là dùl tàm ală jơnau tờm lơh làng bol ờ bài kờn ngan mờ ală broă lơh pleh bun, khat bè deh tus tu\ lơi ờ deh tai den ơm. Den tàng bè hơ\, uă ngan ùr bơklau geh bơh 7 tus 8 nă kòn, geh ùr bơklau geh tus 10 nă kòn tơn. Mò Đinh Thị Lan yal bè bơta bòl glar kal ke ngan tu\ lòt hòi jà lam sồr làng bol bè do: “Tu\ he tus mblàng yal den làng bol lùp wơl he: Bè hơ\, ồng mò he lài do mbè lơi hah? Geh kàr lơi den ròng kàr hơ\, tu\ lơi nchi gơlơh kung sồr lơm cau pal deh dùh di kơrnhia, lơh gơ yò bun, ờ ai deh kòn. Ờ, bol a` ờ lơh jat ờ, bè hơ\ là geh tìs ngan, bol a` ờ bài kờn lơh ală broă geh tìs bè hơ\!”.

Ồng Yôh là cau atbồ [òn A Lao den yal bơta geh ngan muăt jrùm ngan tàm [òn A Lao bè do: “Kuang bàng mblàng yal làng bol in mìng deh 2 nă kòn lơm, mơya làng bol ờ go\ kờn iat, cau lơi kung deh gal kòn lơm. Rơnàng kơnòm să tu\ do bau hơ\ sồng deh bàr pe nă kòn. Rơnàng bol a` den deh bơh 5 tus 6 nă kòn; rơnàng lài do tai den deh bơh 7 tus 8 nă kòn, ai rơnàng ùr bơklau kra den deh rlau 10 nă kòn…Rài kis mìng kơ\p kờn geh tơl phan sa pah ngai, bơsram den ờ tus gùng tus dà, tàm [òn oh kòn kòn sau mìng bơsram tus ơdu\ 8, ơdu\ 9 lơm. Dờng tai dùl e\t là neh lòt lơh broă sa, kơnòm ùr pa 14, 15 sơnam là neh jòi bau, sơrbì te\ broă bơsram sră…”.

{ùi mho muăt jrùm ngan gam mờr mang, mat tơngai gam mu\t ndơ\p huềng tềng ngkời bơnơm [òn A Lao. Uă ùr bơklau gal kòn kung gam bòl glar kal ke ngan lòt lơh broă tàm sươn mìr, lời gơlềng gơlàng oh kòn r[ah lơ ời jơgloh tơhìr ngan gam ơm kơ\p mè bèp rê nàng geh piang sàu mho tàm hìu.

Ală kơnòm dềt ơm nhơl is tàm hìu

Rài tơnơ\ do bơh kơnòm dềt [òn A Lao dê ờ gi\t bè lơi? Mè bèp khi geh kơ\p kơnờm bơta lơi tàm ală kòn dềt ờ geh bơsram bơh tu\ gam dềt ngan do taih? Do là ală jơnau lùp gơ jat sùm lơh bol a` tu\ rê bơh [òn A Lao deh gal kòn jơgloh r[ah bòl glar kal ke do!

          Cau cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’ Yến