VOV4.K’ho - Tàm tu\ ua\ tiah tàm Tây Nguyên, phan bơna brê gơbàn aniai kơl, mus,  den nđờ jơt nam do,  làng bol tàm [òn Grông, ntum Kriêng,  kơnhoàl Đức Cơ, càr Gia Lai gam gàr niam ờs ba\ brê di rlau 3 lồ 8 chi brê hương bơh yau. Bơta kờ` brê mờ nùs nhơm tam klac kơljap neh dong làng bol [òn Grông sền gàr geh brê kuơ do.

            Gơ ơm tàm gùl bơh lềng làng ngan cao su geh tam bơh ala\ nam 1990 bơh rài lài, ờ cau lơi kah brê giáng hương bơh [òn Grông geh bơh tu\ lơi. Ồng Rơ Mah Kem dùl tàm ala\ cau tàm [òn Grông yal wơl,  bơh nam 1997, jat broa\ lơh tam cao su tàm ù brê  ờ gam chi càr dê, cau neh cò ring, kơl chi brê, den làng bol git go\ geh dùl tiah geh git nđờ rbô tờm chi giáng hương gơ hòn ur bal. Sơnơng geh, do la phan bơna kuơ bơh yàng pà, den tàng ồng Kem mờ làng bol [òn Grông lơh ngan ờ ai kơl mus brê do, hơ\ sồng kơnờm geh bơta dong kờl bơh gơnoar at bồ lơgar geh lời wơl brê chi kuơ do. Kung bơh hơ\,  tiah do neh  gơ gơs la tiah ờ geh cau lơi gơtùi lơh aniai:“Mpồl cò kơl mus brê nàng tam cao su, tài bơh go\ tờm chi hương gơ hòn ua\, làng bol geh lời wơl. Bol kơl kơnhau chi brê kơl jơh chi dờng, ala\ chi dềt den lời wơl,  làng bol phà ai geh jơh,  ờ ai bol kơl mus chi brê kơl tai. Bơh hơ\, làng bol geh sền gròi, tơnơ\ hơ\ ntum geh tus lùp khàu hơ\ sồng yal tai mờ gah lơh broa\ sền gàr brê kơnhoàl”.

            Bulah geh gơ ơm tàm tiah cah is  mờ làng bol, ngài mờ tam gùl [òn Grông di 3 kơi sồ, mơya bơh tu\ brê hương geh làng bol sền gàr ngan ngồn, den ờ geh dùl na\ cau ờ niam lơi gơtùi tus kơl. Ồng Rơ Mah  Pum, yal wơl,  lài do jo\ jo\ kung geh ala\ cau ờ git mat cèng bal rơn đòt ma\y, ai rơndeh công nông tus tàm brê, mo nơsơna làng bol ờ cau lơi đơs mờ cau lơi tus tàm brê kơryan geh lơh bol do pal rê  gời.

            Nàng gàr brê,  làng bol neh pal  lơh hìu ai cau sền gàr brê in geh ơm  gak trồ mang. Pah nhai,  ồng Pum trơ gùm pơnu tàm [òn cau ling yau mờ ua\ hìu làng bol geh tus pès ru\ rơm nàng sơndra\ ồs sa brê…Ồng Rơ Mah Pum, đơs: “Go\ cau  at ma\y, at phan  mut tus den cau gam geh sền. Kloh sap ntas ma\y cau koh chi hương la geh hòi điện yal mo mờ  ala\ cau sền gàr.  Den geh đơs lah khi la brê hương do la bơh [òn dê  sền gàr, cau lơi kờ` kơl chi den  dan kuang atbồ. Dilah kuang atbồ ai den kơl, ờ ai den rê gời. Làng bol sơnơng la brê hương la chi kuơ ngan,  gàr gơ geh bơh dềt tus dờng. Dilah ờ geh [òn do den mpồl cau kơl  jơh, cò jơh bloh”.

            Jat trơ gùm kờp bơh anih duh broa\ làng bol ntum Kriêng, do la brê geh is, mờ 100% la chi giáng hương. Tu\ do,  mìng kờp  ala\ chi dờng tờm rlau 30 phơng dờng rlau,  geh tus 900 tờm. Tàm hơ\, ua\ chi dờng geh tus 70 phơng. Anih duh broa\ làng bol ntum neh dờp atbồ mờ sền gàr brê bơh nam 2000. Bulah bè hơ\,  broa\ sền gàr brê ua\ ngan kơnờm bơh làng bol [òn Grông. Pah nhai, anih duh broa\ làng bol ntum geh bal mờ atbồ [òn, kra [òn mờ ala\ mpồl bơtìan geh bơyai lơh pơrjum làng bol, iat geh mblàng yal bè bơta kuơ bơh ba\ brê, kung bè adat sền gàr mờ bơtàu tơngguh brê nàng bơtàu tơngguh git wa\ bơh làng bol. Bi Siu Viên kuang jat jơng atbồ anih duh broa\ làng bol ntum Kriêng, đơs: “Tu\ do,  cau git brê la kuơ,  mờ do la brê krơi is,  geh bơh yau la brê hương lơm. Do la dùl bơta pơnỳơ sa\ ngan, làng bol git wa\ geh mờ cau kung git dà lơgar ờ ai,  dà lơgar sền gàr  den la geh kuơ  tài rnàng tơnơ\ do”.

Ồng Rơmah Kem đah kiau tềng tờm chi  Giáng Hương dờng  gam gàr geh.

            Nàng dong kờl làng bol sền gàr brê, pah nam, anih duh broa\ làng bol kơnhoàl Đức Cơ neh ta\ geh 50 tơlak pria\ nàng geh jàu pria\ sền gàr brê tus 2 na\ cau sền gàr brê ngai bè mang. Anih lơh broa\ sền gàr brê kơnhoàl Đức Cơ sùm ai cau tus  bal mờ gơnoar atbồ lơgar ntum blàng  pơlam làng bol geh wa\ bè bơta kuơ bơh brê, mờ kung ai bơta sền gàr brê tàm broa\ lơh bơsram  bơto  kơnòm bơsram in. Bi Trịnh Xuân Hữu  cau sền gàr brê  tàm ntum Kriêng, gah sền gàr brê kơnhoàl Đức Cơ, ai git: “Bơh bồ nam,  jơh ala\ dơ\  pơrjum  ntum dê,  geh bal broa\ lơh atbồ sền gàr brê mờ sùm geh mblàng pơlam làng bol. Làng bol tàm do sền brê hương  bè dùl phan bơna kuơ màng ngan bơh [òn,  bơh ntum. Bol a` geh lơh bal tàm  broa\ bơto  hìu bơstam. Pah poh,  pah nhai ala\ hìu bơsram  geh ai ala\ kơnòm bơsram geh  lòt tus mùl màl. Mut tàm brê hương den geh yal  ala\ oh in bơta bơta phan geh is,  ba\ brê tàm do, ala\ bơta chi mờ phan kis tàm ba\ brê do…”

            Jơnau bơh [òn Grông, ntum Kriêng, kơnhoàl Đức Cơ, càr Gia Lai dùl dơ\ tai geh đơs tờm, broa\ lơh sền gàr brê den  sơnđìng ngan tàm  ua\ ngan bơta git wa\ bơh làng bol geh brê tàm  do. Do kung la dùl ai go\ ngan bơh bơta tam klac, bơta dong kờl bal bơh làng bol mờ gơnoar atbồ [òn lơgar nàng sền gàr geh cồng nha phan bơna brê.

                                                          Cau mblàng K’ Brọp.