VOV4.K’ho – Tây Nguyên gam mu\t tàm kàl prang dờng, soăt dà uă ngan mờ gơbàn uă tàm uă tiah. Gơnoar atbồ mờ gah lơh broă geh gơnoar bal mờ cau lơh broă tàm ală càr tàm tiah do bulah neh rơcang lài sơndră wơl, mu\t lơh uă broă lơh sơndră mờ trồ prang soăt dà, mơya bơta ờ tơl dà kung gam ngai sơlơ gơbàn uă ngan.

{làng sre Ia Sah bơh làng bol cau Jarai dê tàm [òn Mơ Rông Yố 2, ntum Ia Ka, kơnhoàl Cư\ Pah, càr Gia Lai gam gơ ơm tàm tơngai gơtìp trồ prang soăt dà uă ngan. Lòt còp lo\ sre tàm bơta trồ tơngai duh ngan, mò Rơ Châm Đủ, pà gi\t: [làng sre do ơnàng 30 lồ bơh lài ờ hềt geh dơ\ lơi gơtìp soăt dà uă ngan bè nam do ờ, kòi neh chơ\t jơh mờr nggùl tơn. Mò Rơ Châm Đủ, yal bè do: “{làng sre do ờ hềt nam lơi gơtìp soăt jơh dà, mơya nam do den bè do dò, chơ\t mờr jơh tơn. Kơ\p kờn ngan gơnoar atbồ tiah do geh broă lơh dong kờl làng bol in”.

Geh yal lài kàl prang geh gơbàn dờng ngan, den tàng bơh bồ kàl lơh sa mrềt prang nam 2015- 2016 tơn, Anih duh broă làng bol càr Gia Lai neh sồr ală gah lơh broă geh gơnoar hòi jà làng bol ờ go\ di tam phan tàm ală tiah ờ geh dà, rơcang lài mu\t lơh ală broă lơh sơndră mờ trồ prang soăt dà. Mơya, tàm bàr pe tiah, bilah ờ hềt geh tu\ lơi gơtìp soăt dà, den nam do kung gơtìp ờ geh dà nàng tuh phan tam in sơl. Ồng Phan Văn Thiên kuang jat jơng atbồ Anih duh broă làng bol ntum Ia Ka, kơnhoàl Cư\ Pah, càr Gia Lai, pà gi\t: ntum geh 170 lồ kòi sre. Nàng rơcang lài sơndră mờ trồ prang soăt dà, làng bol mìng sih tam geh 100 lồ lơm gời tàm ală tiah geh dà, mơya tus tu\ do neh geh rlau 10 lồ kòi gơtìp sơr bì jơh ờ geh tơnhàu, gi\t nđờ jơ\t lồ kòi ndai gam gơtìp soăt dà uă ngan. “Ală tiah mờ lài do gơtìp soăt dà, làng bol neh ờ go\ lơh kòi tai. Ală tiah gơtìp soăt dà nam do, tu\ mpồl lơh broă sa sươn sre tus yal mờ lòt sền den ală tiah do geh dà, mơya tus tơngai tu\ do, den gơ neh gơtìp soăt jơh dà. Nam 2014, 2015 pa do, bă ù gơtìp soăt dà mìng geh kòi lơm, gơ wèt mờ tiêu, kơphê den neh jơh tuh dà dơ\ pe den hơ\ sồng gơtìp prang soăt dà. Mơya, nam do, pa jơh tuh dà dơ\ dùl, den jơh ală tơnau dơng dà neh soăt jơh dà”.

Kàl mrềt prang nam 2015- 2016, jơh gùt càr Gia Lai sih tam pơgăp 64 rbô lồ chi tam ală bơta. Mơya, mờr 6 nhai do, tàm càr mìu mìng geh bàr pe dơ\ lơm, uă dà dờng, dà croh, tơnau, bơtơ\t dơng dà neh soăt jơh dà. Tu\ do, neh geh pơgăp 900 lồ kòi gơtìp sơr bì jơh gời ờ geh tơnhàu tai, rlau 7500 lồ chi tam ndai gơtìp aniai. Tàm hơ\, uă bă ù tam chi jo\ nam bè tiêu, kơphê gơtìp ờ geh dà tuh, digơlan geh gơtìp aniai tus tơngai jo\ jòng tơnơ\ do. Tàm tiah tam uă ngan tiêu Cư\ Sê, Cư\ Pưh, uă hìu làng bol neh tă gi\t nđờ rhiang tơlak priă nàng tờ tơrlung dà, khuàng tơrlung dà mơya ờ lơh geh cồng nha sơl. Kờp du\ lài, neh geh pơgăp 1 rbô lồ tiêu tàm 2 kơnhoàl Cư\ Sê mờ Cư\ Pưh gơtìp trồ prang soăt dà lơh aniai, 20% tàm khà hơ\ neh gơtìp chơ\t. Ồng Đặng Thanh Long ơm tàm [òn Thuỷ Phú, ntum Ia Blứh, kơnhoàl Cư\ Pưh, càr Gia Lai, pà gi\t: Trồ tiah, tơngai duh soăt dà uă ngan. Den tàng bè hơ\, kàl lơh tiêu bơh làng bol tàm ntum Ia Blưh dê đơs bal là ờ geh tơnhàu tus pơgăp 90% tơn tài bơh trồ prang soăt dà jo\ jòng. Tàm tơngai do, tơrlùng dà tờ neh soăt jơh dà, tơrlùng dà khuàng den mìng bàr pe tơrlung dà lơm là gam geh dà. Kờp jơh priă khuàng dùl nơm tơrlung dà là jơh bơh 100 tus 150 tơlak priă mơya kung ờ hềt gi\t sơl là geh dà nàng tuh tus kàr lơi?”.

Bal mờ kòi sre, kơphê, tiêu, tàu tàm Gia Lai kung neh gơtìp aniai uă ngan tài bơh trồ prang soăt dà. Kờp bal tơl lồ tàu gơmù cồng nha tơnhàu tus 10 tấn mờ bơnah sơdàng geh tàm tàu kung gơmù bơh 15 tus 20% pơndrờm mờ ală nam lài.

Tềng đap bơta hơ\, gơnoar atbồ càr Gia Lai neh sồr ală gah lơh broă geh gơnoar bal mờ cau lơh broă sa lơh ngan mu\t lơh ală broă lơh rơcang sơndră mờ trồ prang soăt dà, bè tuah wàs rbòng dà, tam pà dà ngui di pal. Kuơmàng là gơ wèt tus mờ ală bă ù tam chi jo\ nam, bè kơphê, tiêu, den sơlơ kờn pal tềm pềr dà, tài bơh kàl prang gam gơbàn jo\ jòng ngan. Ồng Nguyễn Văn Lương kuang atbồ Mpồl lơh broă lơh bơtơ\t rbòng dà mờ phan tàm dà càr Gia Lai, pà gi\t: “Tềng đap bơta gơbàn bơh trồ tiah dê, bơta aniai bơh jơnau El Nino jo\ jòng bơh nam 2015- 2016 mờ tu\ do ờ geh mìu, den tàng aniai tus broă lơh sa kung bè dà ngui sa tàm rài kis tàm ù tiah càr Gia Lai là uă ngan. Ală hìu làng bol ngui dà tuh chi tam jo\ nam in den ờ go\ di tuh jơngkah jơng ka` ir dà. Tàm bơta lơh sa tu\ do, den sền gàr chi tam ai nam tơnơ\ in, den tàng tuh dà di mơ lơm gời nàng gàr bơta sùh ìo, ba` tuh dà sùh ìo uă ir, bè hơ\ là pơhì pơhà dà uă ngan”.

Jat Anih yal tơngi\t lài trồ tiah dà ia tiah Tây Nguyên dê yal: pal tus pơgăp gùl nhai 6 tus do tàm tiah Tây Nguyên den hơ\ sồng geh mìu wơl. Kàl prang nam do digơlan gơbàn jo\ jòng mờ dờng ngan rlau jơh tàm pơgăp 60 nam do. Ngan ngồn, bơta hoàc hươr bơh trồ prang soăt dà lơh aniai tàm càr Gia Lai đơs is mờ tiah Tây Nguyên đơs bal geh gơbàn uă ngan!

Cau cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’ Yến