VOV4.K'ho - Hìu ơm Gah bơsram lơh sơnơm bơh Hìu bơsram dờng Tây Nguyên dê geh bơ]ri priă lơh rlau 35 tơmàn ai bơh priă ta] sră tềm pềr priă gơnuar atbồ lơgar dê, mơya tài bơh săc rwah anih lơh ờ dipal den tàng tu\ do uă ngan là ai hìu bơnhă kuang bàng in apah nàng ơm. Pal sền nga] ngan là, hìu geh lơh jơh gi\t nđờ jơ\t tơmàn priă do geh lơh dùl bă tơm bă tơm bồl, pa ai ngui di 03 nam mơya neh mhar ờ gam niam tai uă ngan, lơh pơhì pơhà hoàc hươr kes priă dà lơgar dê.

Hìu ơm tàm hìu bơsram Gah bơsram lơh sơnơm bơh Hìu bơsram dờng Tây Nguyên dê geh lơh tàm [òn làng bol ơm kis, gơ wèt mpồl [òn drà 12, sơnah [òn Tân Thành, [òn dờng Buôn Ma Thuột, ]àr Dak Lak. Hìu geh lơh dờng ngan, bal mờ 2 sèng hìu jơnhoa 5 ]ờn, 120 ]ơldu\, kờ` lơh geh anih ơm ai pơgăp 1000 nă ]au bơsram dờng in. Mơya, tài bơh lơh tàm tiah ngài mờ hìu bơsram, ờ geh ală broă lơh ndai tai, ờ [ươn tàm broă lòt rê, ơm kis mờ bơsram sră, nhơl rài bồ tơngoh; khà priă apah den jơnhoa ngan, tàm tu\ bơta niam drơng broă ờ geh uă den tàng ờ huan ngan geh uă ]au bơsram dờng tus ơm; halà ơm dùl tu\ tơngai ờ jo\ hơ\ sồng lời te\ ờ ơm tai: “ Oh sơnđan là Hà Minh Tài, bơsram nam 3, gah lơh sơnơm, Hìu bơsram dờng Tây Nguyên dê”.

- Oh gi\t lah ờ Hìu ơm gah bơsram lơh sơnơm - Hìu bơsram dờng Tây Nguyên ?

“ Oh neh ơm tàm hơ\ 2 nhai tàm nam bơsram dơ\ dùl mơya tài bơh ngài mờ hìu bơsram den tàng pal ntrờn tus hìu bơsram. Ơm tàm tiah hơ\ den pal geh rơndeh, tàm do den rềp, lòt bơsram gơ [ươn rlau. Tài bơh tàm do khà priă apah đah bơdìh kung ờ kas sơl, ờ hăt hal bè ơm tàm hìu ơm gah bơsram lơh sơnơm bơh hìu bơsram dờng Tây Nguyên dê”.

Ồng Nguyễn Văn Cương kuang atbồ Anih tờm drơng broă kơnòm bơsram- ]au bơsram dờng, di Hìu bơsram dờng Tây Nguyên pà gi\t, bulah neh yal tus mờ jơh ală kơnòm bơsram, ]au bơsram dờng ală hìu bơsram cao đẳng, trung cấp broă lơh ờs mờng tàm ù tiah [òn dờng Buôn Ma Thuột in, mơya, khà ]au tus apah ]ơldu\ tàm hìu ơm bơh gah bơsram lơh sơnơm dê là dùl e\t ngan. Gơbàn jơnau do là tài bơh hìu do ờ lơh geh jơnau kờ` pal geh bơh ]au bơsram dờng dê; ờ geh ]ơldu\ lơh broă bal nàng pơrjum ]ribơyai, bơsram sră; ờ geh ală broă lơh drơng broă pal geh bè căng tin, hìu ơn rơndeh, tiah nhơl lơh rài bồ tơngoh…Ồng Nguyễn Văn Cương gơlơh bè ờ suk ngan bè bơta ờ dipal bơh hìu do dê, bè do: “Hìu ơm gah bơsram lơh sơnơm lơh tàm ù tiah ngài ngan mờ hìu bơsram, rơndeh lòt rê ờ geh, ờ geh broă lơh drơng broă lơi tàm hơ\ ờ; uă ngan là ală ]au kuang bàng, kơnòm bơsram tàm hìu bơsram ndai ơm apah lơm, jơnau hơ\ là ờ dipal ngan. Bơh sơnrờp khi lơh jơh broă bơh sơnrờp, jàu ai bol a` in den bol a`  ờ gơtùi ai ]au in mu\t ơm ờ, mìng geh lơh broă sền gàr tàm tơngai jo\ jòng ngan lơm gời. Tơnơ\ do geh tai broă lơh ồs đèng, dà ngui sa hơ\ sồng gơtùi ai ]au in mu\t ơm”.

Jăt rơndăp lơh, hìu do geh lơh kờ` lơh geh jơnau kờ` anih ơm ai pơgăp 1000 nă ]au bơsram dờng in, mơya tu\ do, uă ngan là ai kuang bàng gam lơh broă tàm [òn dờng Buôn Ma Thuột in ơm. Tàm khà 265 nă ]au gam ơm tàm do, mìng geh 112 nă ]au là ]au bơsram dờng, gam wơl là kuang bàng bơh Hìu bơsram dờng Tây Nguyên dê mờ ờ uă anih lơh broă ndai dê. Uă ngan kuang bàng apah ]ơldu\ ơm tàm do ]èng bal jơh dùl hìu bơnhă tus ơm kis bal, mờ neh tam gơl is broă ngui tàm ]ơldu\ ơm, lơh mum hìu gơs là anih tru\ gơm phan sa, ngui toal tăng đùh mờ sơlo nàng kìng ndơl, lơh tai ală gùng che cáp, lơh hìu ơm gah bơsram lơh sơnơm dê ngai sơlơ ờ niam ngan…Tàm tu\ hơ\, uă ngan jơnờng ]ờn, tùh lòs geh blơi ngui kờ` ai ]au bơsram dờng in ờ geh ngui, rơndăp gơlềng gơlàng tềng mum hìu mờ tềng hơđơm rồm kai ntùng, neh gơbàn gu ră sa jơh.

Pa mu\t ai ngui 3 nam mơya sền đah bơdìh hìu ơm gah bơsram lơh sơnơm do neh ờ niam ngan, tàm dơlam den kung ờ niam sơl, bơ\ bơl ngan, tơngo\ loh bơta gơbàn ờ niam te\ uă ngan. Jăt mum hìu, ờ uă anih, găc bơkàu neh gơtìp bơ]ah. Uă ]ơldu\ ơm mờ hìu jă brê mờ anih tru\ gơm phan sa, lơ phông hìu gơtìp dàng tơrlơm, dà gơmu\t bềng; kơlik hìu gơtìp sùh hòn nhơ\t jù bơ\ bơl ngan; bơnàng hìu kung gơtìp dàng gơplồ uă ngan…Ồng Nguyễn Văn Lan kuang bàng atbồ tàm do, pà gi\t: “Tàm do neh tơrgùm kờp jơh ală ]ơldu\ gơtìp ờ niam, dơ\ dùl là ală anih tru\ gơm biăp piang gơtìp gơtă găc bơkàu, bơ]ah găc bơkàu den dà gơmu\t tus ]ờn hìu hơđơm. Hìu 1 do geh 60 ]ơldu\ ơm, mơya pơgăp rlau 20 ]ơldu\ neh ờ gam niam tai, ai Hìu 2 den lơ phông hìu gơtìp tơrlơm tàm ờ uă ]ơldu\, ]ơldu\ ơm rkàng lơh mờ đùh là gơtìp tơrlơm jơh. }ơldu\ gơmu\t dà uă ngan, anih jă brê là ]au pal ndau chă, tài bơh dà gơdùh bơh tềng hơđang sùm. }au kung đơs lah uă ngan sơl, tài hìu đam neh gơtìp ờ niam tai uă ngan”.

Oh Đặng Hồng Tín, ]au bơsram dờng gah bơsram lơh sơnơm, Hìu bơsram dờng Tây Nguyên, [òn tờm tàm ]àr Quảng Ngãi, bal mờ 2 nă ]au ndai apah ]ơldu\ ơm tàm do pà gi\t, di pe nhai là tă rlau 2 tơlak priă ]au in mơya ơm kis tàm do ờ niam dùl e\t lơi. Gam là kàl prang dờng, mơya tàm ]ơldu\ ơm bơh hìu do dê, dà kung gam gơ hòr sùm ngai kung bè mang, hòr sùh jơh tàm anih tru\ gơm biăp piang, hìu jă bre mờ anih um tơn. Oh Đặng Hồng Tín, đơs: “}ơldu\ oh ơm gơ lơnga` ngan, hơ\ là dà gơ hòr sùm; ngai lơi kung pal đơ dà lơm, bềng den tu\h te”.

-Dùl ngai đơ bềng sơl dùl thùng hơ\ lah ờ?

“Bềng, gơ bềng rlau dùl thùng hơ\! Tàm anih um, hìu jă brê dà kung gơ hòr sùm bè hơ\. Lòt jă brê, um, halà ràu jơlu\ bơngàn den dà gơ kung hòr sùm bè hơ\, gơlơh lơnga` ngan”.

Jăt Mpồl atbồ rơndăp broă lơh bơ\t bơtàu di Hìu bơsram dờng Tây Nguyên yal, den bơta ờ dipal bơh broă lơh Hìu ơm gah bơsram lơh sơnơm neh geh bàn tơn bơh tu\ pa mu\t lơh. Nam 2009, mờ gơnuar broă là ]au tờm bơ]ri priă, kuang bàng đơng lam bồ Hìu bơsram dờng Tây Nguyên tus bal pơrjum bal mờ Gah Bơ\t bơtàu ]àr mờ ala măt Anih duh broă làng bol ]àr Dak Lak nàng mu\t lơh rơndăp broă lơh hìu ơm gah bơsram lơh sơnơm. Geh uă jơnau đơs tă pơgồp sồr ai anih nàng lơh Hìu ơm gah bơsram lơh sơnơm pal lơh tàm blàng Hìu bơsram dờng Tây Nguyên dê, jơnau hơ\ kờ` lơh geh ală jơnau kờ` bơsram sră, ơm kis mờ lòt rê ai ]au bơsram dờng in, mờ gơ kung niam sơl tàm broă atbồ, mơya ờ geh dờp. Ồng Nguyễn Tấn Vui kuang atbồ Hìu bơsram dờng Tây Nguyên, pà gi\t: jơnau đơs lơh nền bơh hìu bơsram dê tu\ hơ\ là bơh ]au pa guh at gơnuar broă ( ồng Nguyễn Xuân Thao), mơya tus tu\ dờp broă lơh, den ồng pal bơsong jơnau gơlời wơl. Nam 2012, bulah neh geh sền jơh ală broă neh lơh, jàu, mơya ờ hềt gơtùi ai hìu ơm do nàng ai ]au in ơm, tài ờ geh đèng, ờ geh dà ngui sa, ờ geh ală anih lơh bơsong phan bơ\ tơlik bơdìh mờ ờ geh hìu ơn rơndeh. }au te\ khà tàm tiah do kung neh uă dơ\ đơs mờ Mpồl duh broă ala măt làng bol ală kơnă tàm ]àr Dak Lak in bè bơta bơ\ bơl tiah ơm kis mờ bơta pơhì pơhà gời bơh hìu ơm gah bơsram lơh sơnơm dê. Den tàng bè hơ\, Hìu bơsram dờng Tây Nguyên pal dan ]àn lài priă jền nàng pơn jăt tai bơ]ri priă lơh, bơsong gời dùl e\t lơm. Tus tu\ do, hìu bơsram kung gam dồs sơl ală mpồl ]au lơh hìu 3 tơmàn priă tài ală bơnah priă gơlik pa, ờ hềt gi\t tu\ lơi hơ\ sồng tơm. Ồng Nguyễn Tấn Vui, đơs: “Broă bơ]ri priă lơh bơh sơnrờp den bol a` kung pơrjum sơl mờ sồr là pal lơh tàm do, tài tàm do gam ù sơl, tơrgùm jơh wơl ală hìu ơm bơh hìu bơsram dê, ai lơh tàm tiah hơ\ den ngài ir, mơya ]àr ờ bài ai, ]àr sồr lơh tàm tiah hơ\. Tu\ hìu neh jơh lơh, neh sền jơh mơya ờ gơtùi ai ]au in mu\t ơm. Tài bơh ờ uă broă lơh ờ hềt lơh gơs, ờ geh đèng, ờ geh dà, anih den ờ geh tiah nàng tơlik phan bơ\. Den tàng bè hơ\, tu\ a` guh lơh kuang atbồ hìu bơsram, lồi du\t pal ngui kes priă bơh hìu bơsram dê nàng bơ]ri tàm hơ\, mùl màl anih prăp priă dà lơgar dê mìng ai ]àn lài mơya ờ geh ai gời, tài bơh tìs mờ kes priă dà lơgar dê. Den tàng bè hơ\, tu\ do gam gơ kòl dồs, hìu bơsram gam dồs đah B dê, 3 tơmàn priă hơ\ là ing lơm gời, dồs ờ gơtùi tơm geh”.

Dùl broă lơh drơng mờr 1000 nă ]au in ơm, geh lơh tơn tàm gùl [òn dờng Buôn Ma Thuột (tiah drà khà I gơ wèt ]àr Dak Lak), mơya ờ geh đèng, dà, ờ geh anih bơsong phan bơ\ tuh bơdìh, ờ geh hìu ơn rơndeh…mờ kung geh sền mờ jàu ai hìu bơsram in ngui. Rlau 35 tơmàn priă bơh sră tăc priă tềm pềr priă gơnuar atbồ lơgar dê bơ]ri ai kơnòm bơsram mờ ]au bơsram dờng in, là ală ]au kal ke bè hìu ơm, mơya tu\ do uă ngan mìng ai ală hìu bơnhă kuang bàng tàm [òn dờng Buôn Ma Thuột in ơm. Bulah pa ngui ờ hềt tus dùl bơnah pe bơta pràn pơndrờm mờ broă rơndăp lơh, mờ mìng pa ai ngui bàr pe nam do lơm, hìu neh mhar ngan ờ gam niam tai. Bơta hoàc hươr do kơnòl gơ wèt mờ ]au lơh?

                                                                                                 }au mblàng Lơ Mu K’ Yến