VOV4.K’ho- Ngan ngồn ua\ nam do pà go\, dilah brê mìng geh kuơ ai tiah ơm kis in mờ rcang gàr bồ tô dà là ờ hềt tơl ờ. Brê pal ai bơta kuơ lơh sa ua\\ rlau tai bal mờ ală bơta kuơ bè tiah ơm kis, pal gơ gơs bìang ngan bè lơh sa. Mìng tu\ lơh geh bơta kuơ lơh sa, brê tơl nàng ròng siam ală mpồl bơtìan gùt dar, den bơta kơn jơ\ pal tàm gơl mờ  brê hơ\ sồng gơ mù, kơnòl sền gàr mờ bơtàu tơnguh brê hơ\ sồng gơtùi gơ gơs kơ\ kơl jap. Tơn jơh tơngume “Brê Tây Nguyên tàm bơta kơn jơ\ pal là bìang” là jơnau cih geh sơn đan mat “Chi brê yau pờ tơlik gùng lòt pa” yal bè tu\ tơngai bơt bơtàu ală bă brê kuơ màng jơh bal 2 gah: Lơh sa mờ tiah ơm kis, nàng kòn bơnus mờ brê ngan ngồn gơ gơs là dùl mpồl ơm kis đềt mềr bal kơ\ kơl jap jo\ jòng.

Neh bơh jo\, ồng Thào Seo Pao, kòn cau Mông, ơm tàm thôn 11, xã tiah sar lơgar ngài Cư San, kơnhòal M’Drak, càr Dak Lak ờ gam ku\p mòc phan brê halà mus kơl brê lơh mìr tai, mờ lời jơh nùs nhơm tàm broă tam brê mờ neh tam sươn keo bơ tờp sơntìl pa ơnàng 16 lồ. Chờ hờp ngan lơh sa bơh brê ngai sơlơ pràn tu\ ồng Pao g^t tus mờ tờm dổi tơlir, dùl bơta chi geh dơm chi dờng neh mờng kuèng ngan, do neh geh tam nàng ai gar, sùm lơh geh khà pria\ tăc rlau 700  rơbô đong dùl ki\. Sơn tơ\p jrong nàng jat sền bơta dờng pràn bơh tờm chi dê, ồng Pao sền go\ tờm dổi dờng mhar rlau mờ tờm keo bơ tờp. Mìng pa tam 10 nhai lơm, tờm dổi neh sơn đờm geh bơkào. Mờ tu\ do, tơnơ\ 15 nhai, hìu bơnă ồng dê rcang tơn hào ală gar dổi sơn rờp, pờ tơlik bơta kơ\p gơn bè ală bă brê jo\ nam jo\ jòng, ờ duh pal kơl tờm chi hơ\ sồng geh tơn hào.

Tờm dổi là he ờ duh pal tam wơl tai, sơnam gơ dê là jo\ ngan, digơlan là tus rơhiang nam. Cồng nha lơh sa kung ua\ rơlau g^t nđờ dơ\ pơn drờm mờ tờm keo bơtờp sơntìl pa. Tài bơh tờm keo bơtờp sơntìl pa den tam bơh 4 tus 5 nam pal kơl te\ mờ tam wơl, pria\ tă ua\ rlau mờ pria\ cồng lơh geh ết rlau mờ tờm dổi.

Tam tờm dổi ai dơm chi niam, gar kuơ màng, priă lơh geh g^t nđờ rơhiang tơlak đong dùl lồ pah nam tàm Dak Lak

Jat mò Hồ Thị Cẩm Lai, Kuang atbồ Anih bơ to bơtê lơh sa sươn sre [òn dờng Buôn Ma Thuột, càr Dak Lak, dổi là dùl tàm ală sơn tìl chi tam geh ờng ua\ ngan rlau jơh tàm ù tiah [òn dờng dê, geh ta\c ua\ tàm ală kơnhòal tàm càr mờ kung tăc tàm ală càr ndai tàm gùt lơgar dê sơl, bè: Hòa Bình, Hà Giang, Nghệ An, Thanh Hóa, Bình Phước, Đồng Nai… nàng tam gơ in gơ gơs là sươn là brê. Tờm dổi gơ kờ` ua\ mờ cau lơh broă sa dê tu\ ală sươn tờm chi bơtờp sơntìl pa bơh sơn rờp tàm Buôn Ma Thuột pà go\, tờm chi dổi geh khà gơguh lơh sa mhar, ai dơm chi niam, gar kuơ màng, pria\ lơh geh g^t nđờ rơhiang tơlak đong dùl lồ dùl nam.

Tờm dổi là tờm chi brê bươn ngan tam, dờng pràn niam tàm jơh bal ală bơta ù mờ bơta tu kòp aiai ờ hoan geh ngan. Cồng nha lơh sa bơh tờm dổi dê neh tơngo\ loh làng, geh cồng nha ua\, pơgap rlau 100 tờm chi tàm dùl lồ den pria\ lơh geh rlau 500 tơlak đong.

Bơh jo\ tus tu\ do, lơh broă brê bơ nơm, tam chi brê sùm geh pơgồp bal mờ bơta kal ke, jơ gloh r[ah mơya ngan ngồn neh rơ hời tam gơl krơi is wơl. Bơdìh mờ kơnuh sơ nơm bơh brê Ngọc Linh, càr Kon Tum dê neh gơ gơs là phan kuơ màng dà lơgar dê kas ngan, den tàm Dak lak geh tờm dổi, tàm Lâm Đồng geh tờm ươi, là tờm chi geh dơm chi dờng mơya geh plai mờ gar sơlơ geh pria\ lơh sa ua\, pria\ lơh geh g^t nđờ rơ hiang tơlak đong dùl lồ, bal mờ ua\ ngan bơta pràn ndai tai.

Kờ` sền gàr mờ bơtàu tơnguh brê den pal bơsong niam broă lơh dờp geh bơta kuơ, rài kis lơh broă sa bơh cau tam brê mờ sền gàr brê

Mơya, ală bơta chi brê geh ua\ bơta kuơ, lơh sa dờng, jơh ală làng bol lơh sa is, ờ  hềt geh tơl bơta sền sơ wì nền cê nàng geh gùng dà broă lơh tơ mut tàm broă bơtàu tơnguh phan brê. Ua\ ngan ală mpồl bơtìan mờ mpồl lơh sa kă bro geh jàu brê, ờ jai ngan tàm broă bơsong jơnau lơh sa bơh brê dê. Pơn yơu bè Công ty 27 nhai 7, càr Dak Lak, ồng Phạm Văn Tư, Phó Kuang atbồ Công ty gam pal kơ lôi sơ nơng mpồl lơh sa kă bro bơh he dê gơbàn hoàc huơr, tài bơh kờ` lơh kung ờ geh ai gơ noar. Ồng Phạm Văn Tư đơs:

Bơh ngai dờp rơndap broă lơh den bol a` kung ờ hềt lơh geh bơta lơi ờ. Ală cau lơh broă pal tă pơgồp bal pria\ jền nàng gàr broă lơh. Bol a` kờ` lơ òr ù brê, tờ ua\ rơbòng yuh dà nàng tam tờm keo, tờm tếch, phan tam lơyah tơngai, den ală phan tam hơ\ hơ\ sồng mhar dờng pràn. Mơya càr ờ go\ dờp ờ. Mờ dilah tam  mờ  sơng ka sền gàr brê  geh is lơm, den ờ g^t nđờ nam hơ\ sồng nàng geh 1 khối dơm chi  tàm 1 lồ.

Brê Tây Nguyên lila mờ uă, mơya tàm tơngai do, sac rơ wah bơtàu tơnguh brê kung gam ờ hoan geh ngan. Làng bol mìng pa kơ lôi tus tờm dổi mờ ươi lơm. Ală cau tờm brê gơ lơh bè mìng tam tờm keo, tờm nho tàm broă lơh. Tàm tu\ hơ\, tàm 5 càr, gam geh tus rlau 1 tơlak 500 rơbô lồ brê ờ hoan geh chi che kờ` pal tam ua\ tờm chi; geh mờr 1 tơlak lồ ù brê kờ` pal gờ` tam tờm chi nàng gơ in gơ gơs brê

Rềp mềr mờ brê Tây Nguyên rlau 40 nam, Giáo sư Tiến sĩ ông Bảo Huy đơs là, bơta yau lài ngan mờ Tây Nguyên kờ` pal sơr bì là bơta bè bơta sền sơnơng

Lơh broă mờ Kuang đơng lam bồ ală càr Tây Nguyên,  ồng Nguyễn Xuân Phúc Thủ tướng Chính phủ đơs ngan: Brê là rài tơnơ\ do bơh Tây Nguyên dê. Tây Nguyên kờ` bơtàu tơnguh brê kơ\ kơl jap den pal tơm wơl bơta tơlir ai brê in. Bơtàu tơnguh brê geh dong Tây Nguyên sền gàr tiah ơm kis, lơh geh bơnàng ja\ nàng kơ\ kơl jap tàm broă lơh sa mờ ma\y mok phan dơm chi geh pria\ lơh geh g^t nđờ jơ\t tơmàn dolar mờ là bơnàng jă tơlir ai lơh sa nhơl chờ in sơl. Thủ tướng kung đơs là, kờ` sền gàr mờ bơtàu tơnguh brê den pal bơsong niam broă lơh dờp geh bơta kuơ, rài kis lơh broă sa ai cau tam brê mờ sền gàr brê in. Kơnòl bơh ală càr là pal sền sơ wì niam wơl broă lơh atbồ, broă lơh gam lơh jat nàng gờ` lơh geh broă lơh di pal.

Sền gàr brê, tam mờ sơng ka sền gàr wơl brê mờ tam brê là kuơ màng ngan. Bộ Nông nghiệp mờ Phát triển Nông thôn, ală Tỉnh ủy tiah lơi geh brê, tàm broă lơh dờng màng ală kuang bàng pal bơt bơtàu ală broă lơh, rơndap broă lơh, tàm bơr lu\ bal ală broă lơh jơnau kờ` dà lơgar, bơt bơtàu [òn lơgar pa, tơn jơh jơgloh tơrmù r[ah tàm broă lơh do. Bol he ờ ờ geh là ờ geh gùng dà broă lơh dòng kờl. Ală kuang bàng sền broă lơh lơi neh yau ờ di pal, ờ gam  gơtùi ngui tai, lơh kơryan den sơrbì te\, dan mờ Thủ tướng tă bơsong te\. Do là broă lơh kuơ màng mờ jal mhar ngan rlau jơh.

Tus tu\ do, ờ hềt geh càr lơi tàm Tây Nguyên geh broă mblàng yal di pal bè “broă lơh lơi neh yau den pal sơrbì te\”, bè jơnau sồr bơh Thủ tướng dê kung bè geh jơnau đơs jơnau dan broă lơh pa geh cồng nha rlau. Là cau neh geh 40 nam rềp mềr mờ brê Tây Nguyên, sơn đờm bơh broă lơh brê bơnơm mpồl bơtìan mờ geh bơyai lơh ua\ broă lơh geh cồng nha, Giáo sư Tiến sĩ ồng Bảo Huy đơs là, bơta neh yau ờ kuơ lài ngan mờ Tây Nguyên kờ` pal bơrbì là bè bơta sền sơ nơng. Ồng mblàng broă ală càr pà g^t nđờ rơhiang mpồl lơh sa kă bro is mờ mpồl lơh sa kă bro cổ phần in ơ pah brê bè gam gơlik geh bè tu\ do. Giáo sư Tiến sĩ ồng Bảo Huy đơs:

Ai cau lơh sa is ơpah brê là brê geh cau tờm ngan ngồn, geh bơta pràn bơcri priă, lơh sa kă bro, dờp geh bơta kuơ mờ jo\ jòng. Hơ\ là jơnau di mơya broă lơh den tìs. A` đơs tìs là tàm tiah ngan ngồn a` ờ hềt sền go\ dùl nă cau tờm brê dùl nă să is lơi mờ geh gùng dà pơlam lơh bè brê. Mờ bè brê den pal geh gùng dà pơlam lơh 50 nam, dùl rơhiang nam, geh tu\ 2, 3 rơhiang nam ờ di mìng là 5 tus 10 nam lơm gời. Tu\ do, gơ lơh bè blah dềt brê là tài bơh ù tiah, tài bơh ală phan kuơ gam jơng kah wơl tàm brê lơm gời. Bol khi kơl brê rơ hời, bơh broă lơh do mờ broă lơh ne, nàng lồi du\t là gam wơl ù, nàng kă bro ù tiah.

Tây Nguyên sươ\i bơta sền sơnơng, cau atbồ Chính phủ neh tơngkah: Brê Tây nguyên ai dùl rài tơnơ\ do lơh sa mờ ma\y mok phan dơm chi, ai dùl rài tơnơ\ do in bơta niam chài nhơl chờ mờ dùl rài tơ nơ\ do in bè tiah ơm kis tơlir. Bơta kơn jơ\ lơh sa rồn bơklơn tàm ală bă brê Tây Nguyên dê, bơh sơn rờp jòi go\ gùng dà bơsong mờ ală tờm chi brê ai nha, gar, bơsơ\t pah nam, mờ tờm dổi, tờm ươi, tờm kơnuh Ngọc Linh ờ go\ di là ală bơta sac rơ wah kră kơl dang ờ. Brê Tây Nguyên gam ua\ bơta chi geh bơta kuơ tàm broă tru\ gơm mờ phan ngui lơh sơnơm neh geh g^t tus, gam kờ` geh dùl broă lơh jo\ jòng tàm drà kă bro, broă lơh jo\ jòng sền gàr mờ bơtàu tơnguh tàm ală chi che, nàng cèng wơl bơta kuơ ua\ ngan rlau jơh. Bơta kuơ di pal mờ lơh geh sùm mờ brê cèng wơl là ai mpồl bơtìan in geh là broă mblàng yal, hòi jà lam sồr làng bol geh cồng nha ngan rlau jơh nàng ală mpồl bơtìan, ală tiah in wèt tus mờ brê tơlir mờ nùs nhơm kờ` gơboh mờ lơh lài. Mờ kơ nờm bơh hơ\, phan bơna brê Tây Nguyên dê geh ngai sơlơ gơguh ua\, phan bơna lơh geh bơh brê ngai sơlơ li la, sơlơ lơh Tây Nguyên in rê wơl mờ bơta niam ngan Brê bơnơm dờng ơning ơnàng mờ bơtàu tơnguh kơ\ kơl jap.

Dilah bơyô kờ` pờ sền ală jơnau cih lài dan jăt gùng link do: http://vov4.vov.vn/Kho/chuyen-muc/bre-biang-roh-u-biang-tus-tam-te-cau-c162-349149.aspx

  Cau cih Công Bắc – Cau mblàng K’ Hạnh